Η κρίση των πυραύλων της Κούβας τον Οκτώβριο του 1962 ήταν η πιο επικίνδυνη στιγμή του Ψυχρού Πολέμου. Για 13 ημέρες, οι ΗΠΑ και η Σοβιετική Ένωση έφτασαν ένα βήμα πριν από τον πυρηνικό πόλεμο. Η ένταση πυροδοτήθηκε όταν οι Σοβιετικοί εγκατέστησαν μυστικά πυρηνικούς πυραύλους στην Κούβα, σε απόσταση αναπνοής από τα αμερικανικά παράλια.
Η κρίση έληξε στις 28 Οκτωβρίου 1962, όταν ο Σοβιετικός ηγέτης Νικίτα Χρουστσόφ δέχθηκε να αποσύρει τους πυραύλους από την Κούβα. Σε αντάλλαγμα, ο Αμερικανός Πρόεδρος Τζον Κένεντι υποσχέθηκε ότι οι ΗΠΑ δεν θα εισέβαλλαν ποτέ στην Κούβα και συμφώνησε (μυστικά) να απομακρύνει αντίστοιχους αμερικανικούς πυραύλους από την Τουρκία.
Στη θεωρία παιγνίων και στα παιχνίδια στρατηγικής, ο συμβιβασμός αυτός ονομάζεται Ισορροπία Νας (Nash Equilibrium), ενώ η ευρύτερη στρατηγική που οδήγησε σε αυτόν περιγράφεται ως Παιχνίδι του Δειλού (Chicken Game).
Πώς λειτουργεί η στρατηγική; Στο Παιχνίδι του Δειλού οι δύο παίκτες κατευθύνονται ο ένας πάνω στον άλλο με ταχύτητα. Όποιος στρίψει πρώτος χάνει (είναι ο «δειλός»). Αν δεν στρίψει κανείς, η σύγκρουση είναι θανάσιμη.
Η στρατηγική των ΗΠΑ-ΕΣΣΔ: Οι Κένεντι και Χρουστσόφ αρνούνταν να υποχωρήσουν, φτάνοντας στο χείλος της καταστροφής (Briskmanship).
Η Ισορροπία Νας: Επιτεύχθηκε όταν και οι δύο παίκτες άλλαξαν ταυτόχρονα την αρχική τους επιθετική στρατηγική. Κατάλαβαν ότι η αμοιβαία υποχώρηση, ο συμβιβασμός δηλαδή προσέφερε το καλύτερο δυνατό αποτέλεσμα και για τους δύο, αποφεύγοντας την απόλυτη καταστροφή.
Στη σύγκρουση Ρωσίας – Ουκρανίας το «Παιχνίδι του Δειλού» παίζεται ήδη σε καθημερινή βάση, με τη διαφορά ότι πρόκειται για μια πολύ πιο σύνθετη, παρατεταμένη και πολυεπίπεδη εκδοχή του.
Η βασική μαθηματική και στρατηγική λογική της κρίσης της Κούβας εφαρμόζεται και εδώ, αλλά με διαφορετικούς κανόνες, ρίσκα και παίκτες.
Πώς παίζεται το Chicken Game στην Ουκρανία;
Η «αφαίρεση του τιμονιού» από τη Ρωσία: Στη θεωρία παιγνίων, ο καλύτερος τρόπος να νικήσεις στο Chicken Game είναι να δείξεις στον αντίπαλο ότι έχεις πετάξει το τιμόνι από το παράθυρο, άρα είναι αδύνατο να στρίψεις. Η Μόσχα το επιχειρεί αυτό μέσω της συστηματικής πυρηνικής ρητορικής με τον πυρηνικό εκβιασμό δηλαδή, των απειλών για χρήση τακτικών πυρηνικών όπλων και της επίσημης προσάρτησης ουκρανικών εδαφών, στέλνοντας το μήνυμα: «Δεν πρόκειται να υποχωρήσω όποιο κι αν είναι το κόστος».
Η κλιμάκωση της Δύσης και της Ουκρανίας: Η Ουκρανία και οι δυτικοί σύμμαχοί της (ΗΠΑ, ΝΑΤΟ) απαντούν με το δικό τους «πέταγμα του τιμονιού». Αντί να τρομάξουν από τις «κόκκινες γραμμές» του Κρεμλίνου, σταδιακά τις ξεπερνούν, στέλνοντας όλο και πιο προηγμένα όπλα (τανκς, F-16, πυραύλους μεγάλου βεληνεκούς) και επιτρέποντας πλήγματα βαθιά μέσα στο ρωσικό έδαφος. Στρατηγικά, αρνούνται να «στρίψουν πρώτοι».
Οι τρεις τεράστιες διαφορές με την κρίση της Κούβας:
Αν και το μοντέλο είναι το ίδιο, η κατάσταση στην Ουκρανία είναι πολύ πιο επικίνδυνη για τους εξής λόγους:
Δεν πρόκειται για διμερές αλλά για πολυεπίπεδο παιχνίδι: Στην Κούβα υπήρχαν μόνο δύο οδηγοί (Κένεντι – Χρουστσόφ), ενώ σήμερα, στο παιχνίδι συμμετέχουν η Ρωσία, η Ουκρανία (που έχει τη δική της αυτόνομη βούληση και αρνείται να συνθηκολογήσει), οι ΗΠΑ, το ΝΑΤΟ, αλλά και παίκτες όπως η Κίνα, η οποία λειτουργεί ως εξωτερικός σταθεροποιητής.
Τα αυτοκίνητα έχουν ήδη τρακάρει: Στην Κούβα η σύγκρουση ήταν υποθετική, οι πύραυλοι δεν εκτοξεύθηκαν ποτέ. Στην Ουκρανία, ο συμβατικός πόλεμος πλήρους κλίμακας μαίνεται εδώ και πέντε περίπουχρόνια με εκατοντάδες χιλιάδες θύματα. Το Chicken Game δεν παίζεται για το αν θα ξεκινήσει ο πόλεμος, αλλά για το αν ο πόλεμος θα κλιμακωθεί σε παγκόσμιο πυρηνικό όλεθρο…
Ο παράγοντας της τεχνολογίας και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης : Η σύγχρονη πολιτική του χείλους του γκρεμού (brinkmanship) ενισχύεται από κυβερνοεπιθέσεις, από παραποιημένα βίντεο, από πάσης φύσεως πλαστό υλικό (deepfakes) , από την χρήση τεχνητής νοημοσύνης, και από ψυχολογικές επιχειρήσεις στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, καθιστώντας τα σήματα υποχώρησης ή κλιμάκωσης πολύ πιο δύσκολο να διαβαστούν σωστά.
Πώς μπορεί να επιτευχθεί μια «Ισορροπία Νας»;
Όπως και το 1962, η έξοδος από το παιχνίδι απαιτεί έναν ταυτόχρονο, αμοιβαίο συμβιβασμό όπου και οι δύο πλευρές θα «στρίψουν» την ίδια στιγμή για να σώσουν τα προσχήματα.
Αυτό θα μπορούσε να περιλαμβάνει:
Για τη Ρωσία: Διατήρηση κάποιων εδαφικών κερδών για να παρουσιαστεί στο εσωτερικό της ως «νίκη».
Για την Ουκρανία και τη Δύση: Ισχυρές εγγυήσεις ασφαλείας για το ελεύθερο τμήμα της Ουκρανίας (τύπου ΝΑΤΟ ή διμερείς συμφωνίες), αλλά με μυστικές ή επίσημες παραχωρήσεις (π.χ. πάγωμα της επίσημης ένταξης στο ΝΑΤΟ για κάποια χρόνια).
Το μεγάλο ρίσκο σήμερα είναι ότι ο Βλαντιμίρ Πούτιν φαίνεται να πιστεύει ότι οι Σοβιετικοί ηγέτες έσφαλαν που υποχώρησαν το 1962 (θεωρώντας τον Χρουστσόφ «δειλό»), κάτι που καθιστά τον ίδιο πολύ πιο απρόθυμο να πατήσει πρώτος το φρένο. Σε αυτό μπορούμε να προσθέσουμε πως στη Ρωσία δεν υπάρχει αντιπολίτευση όπως την εννοούμε στην Δύση, η οποία θα μπορούσε με δημοκρατικές διαδικασίες να αντικαταστήσει τον Ρώσο δικτάτορα.
Αυτό σημαίνει πως ο Πούτιν αν δει πως ηττάται , θα καταφύγει στην χρήση τακτικών πυρηνικών;
Η πιθανότητα χρήσης τακτικών πυρηνικών όπλων από τη Ρωσία σε περίπτωση επικείμενης στρατιωτικής ήττας είναι υπαρκτή, αλλά δεν θεωρείται αυτόματη ή βέβαιη. Στη θεωρία παιγνίων, η απειλή αυτή αποτελεί το απόλυτο εργαλείο πίεσης, όμως στην πράξη, η λήψη μιας τέτοιας απόφασης περιλαμβάνει τεράστια πολιτικά, στρατιωτικά και γεωπολιτικά αντικίνητρα.
Τι ορίζει το ρωσικό πυρηνικό δόγμα:
Η Μόσχα αναθεώρησε το επίσημο πυρηνικό της δόγμα, διευρύνοντας τις προϋποθέσεις χρήσης. Πλέον, η Ρωσία δηλώνει έτοιμη να χρησιμοποιήσει πυρηνικά όπλα όχι μόνο αν απειληθεί η ίδια η ύπαρξη του κράτους, αλλά και σε περίπτωση συμβατικής επίθεσης που θέτει σε σοβαρό κίνδυνο την κυριαρχία ή την εδαφική ακεραιότητα της Ρωσίας ή της Λευκορωσίας.
Δεδομένου ότι το Κρεμλίνο έχει προσαρτήσει νομικά (στα χαρτιά) ουκρανικά εδάφη, μια ολοκληρωτική απώλειά τους ή μια βαθιά διείσδυση των Ουκρανών σε αναγνωρισμένα ρωσικά εδάφη θα μπορούσε, βάσει του δόγματός τους, να ενεργοποιήσει αυτό το σενάριο.
Το «απαγορευτικό» από την Κίνα και οι διεθνείς πιέσεις:
Ο σημαντικότερος ίσως αποτρεπτικός παράγοντας για τον Πούτιν είναι η στάση των συμμάχων του. Η Κίνα έχει στείλει επανειλημμένα αυστηρά και ξεκάθαρα μηνύματα στη Μόσχα να μην διανοηθεί τη χρήση πυρηνικών όπλων.
Αν η Ρωσία σπάσει το πυρηνικό ταμπού, θα χάσει ακαριαία την οικονομική και διπλωματική στήριξη του Πεκίνου και άλλων χωρών του Παγκόσμιου Νότου, οδηγώντας την σε απόλυτη διεθνή απομόνωση.
Σύμφωνα με αναφορές ξένων αξιωματούχων, η Κίνα και η Δύση έχουν παρέμβει παρασκηνιακά σε στιγμές που η πυρηνική ρητορική της Ρωσίας είχε χτυπήσει «κόκκινο», όπως το φθινόπωρο του 2022 κατά την υποχώρηση από το Χάρκοβο και τη Χερσώνα.
Το στρατιωτικό πρόβλημα (Τι θα κέρδιζε;):
Στρατιωτικοί αναλυτές επισημαίνουν ότι η χρήση ενός τακτικού πυρηνικού όπλου στο πεδίο της μάχης δεν εγγυάται τη νίκη.
Οι ουκρανικές δυνάμεις δεν είναι συγκεντρωμένες σε ένα μόνο σημείο, αλλά απλωμένες σε ένα μέτωπο εκατοντάδων χιλιομέτρων.
Ένα τακτικό πυρηνικό πλήγμα θα προκαλούσε τρομερή καταστροφή, αλλά δεν θα σταματούσε αυτόματα έναν στρατό, ενώ θα καθιστούσε τις πληγείσες περιοχές ραδιενεργές και απροσπέλαστες και για τον ίδιο τον ρωσικό στρατό.
Η απάντηση της Δύσης
Οι ΗΠΑ και το ΝΑΤΟ έχουν καταστήσει σαφές στη Ρωσία μέσω μυστικών διαύλων ότι η χρήση πυρηνικών όπλων θα επέφερε «καταστροφικές συνέπειες». Αν και η Δύση πιθανότατα δεν θα απαντούσε με πυρηνικά για να αποφευχθεί ο «Αρμαγεδδώνας», έχει τη δυνατότητα να εξαπολύσει ένα ισοπεδωτικό συμβατικό πλήγμα όπως για παράδειγμα η ολοκληρωτική εξουδετέρωση των ρωσικών δυνάμεων εντός της Ουκρανίας με συμβατικά όπλα ακριβείας.
Στο Παιχνίδι του Δειλού που διεξάγεται στα εδάφη της Ουκρανίας, ο Πούτιν χρησιμοποιεί την απειλή των πυρηνικών σαν το ισχυρότερο χαρτί του για να τρομάξει τη Δύση και να περιορίσει τη βοήθεια προς το Κίεβο, κάτι που εν μέρει πέτυχε στα πρώτα στάδια του πολέμου. Οι καιροί όμως έχουν γυρίσματα και οι απειλές για χρήση τακτικών πυρηνικών εκ μέρους του Ρώσου εισβολέα μοιάζουν να έχουν ξεθωριάσει.
Αν πάντως βρεθεί σε κατάσταση ολοκληρωτικής κατάρρευσης, το ρίσκο αυξάνεται κατακόρυφα. Ωστόσο, επειδή η χρήση πυρηνικών θα σήμαινε πιθανότατα και το τέλος του δικού του καθεστώτος, η στρατηγική επιλογή ενός «συμβιβασμού με αντάλλαγμα τη διατήρηση της εξουσίας», δηλαδή μιας εναλλακτικής Ισορροπίας Νας παραμένει πιο ελκυστική από την αμοιβαία αυτοκτονία.
*
Μιχάλης Κονιόρδος, εκπαιδευτικός , επισκέπτης καθηγητής Πανεπιστημίου Karazin
