Σε μια δημόσια συζήτηση σε ένα βιβλιοπωλείο στο Λβιβ, το φθινόπωρο του 2025, μια νεαρή Ουκρανή που παρευρισκόταν και παρακολουθούσε την παρουσίαση ενός βιβλίου καθώς και την συζήτηση που ακολούθησε, σήκωσε το χέρι της για να απευθύνει μια ερώτηση στον συγγραφέα.
Αυτός μόλις είχε παρουσιάσει το βιβλίο του. Ήταν στρατιωτικός γιατρός με πολυετή εμπειρία στο μέτωπο. Σαν εκείνους τους γιατρούς που δώσανε και εξακολουθούν να δίνουν αόρατες μάχες.
Η γυναίκα ρώτησε ποιο θα ήταν το μήνυμά του προς τους «ξένους»: ποιο θα ήταν το κύριο πράγμα που θα τους έλεγε;
Η ίδια ετοιμαζόταν να ταξιδέψει στις Βρυξέλλες και στη συνέχεια στη Λισαβόνα, ήθελε να ευαισθητοποιήσει τον κόσμο για τον πόλεμο και να συγκεντρώσει υποστήριξη για την Ουκρανία.
Ο συγγραφέας σιώπησε για λίγο και μετά της απάντησε: «Πρέπει να πούμε ότι ο αγώνας μας αφορά τις αξίες, τη δημοκρατία, το δικαίωμα να εκφράζουμε ελεύθερα τις απόψεις μας, να ζούμε όπως θέλουμε. Δεν θα επιστρέψουμε ποτέ σε αυτό που μας επέβαλαν να υποστούμε για 70 χρόνια».
Μετά τη δημόσια συζήτηση, η νεαρή Ουκρανή συνομιλώντας με μία επιφανή Γαλλίδα δημοσιογράφο που επίσης παρευρισκόταν στην εκδήλωση είπε χαρακτηριστικά αναφερόμενη στον συγγραφέα και την απάντησή του στην ερώτηση που του είχε απευθύνει «Έχει δίκιο, είναι σημαντικό να πούμε στους ανθρώπους εκτός Ουκρανίας ότι δεν πρόκειται μόνο για εδάφη». Η ένταση με την οποία είχε κάνει την ερώτησή της ήταν εντυπωσιακή.
Αντανακλούσε μια εκτεταμένη απογοήτευση και αίσθηση επείγοντος μεταξύ των Ουκρανών για την ανάγκη να υποστηρίζουν συνεχώς τα επιχειρήματά τους σε ανθρώπους στο εξωτερικό, κυρίως στην Ευρώπη.
Αντανακλούσε επίσης ένα βαθύτερο ερώτημα: «Μας καταλαβαίνουν πραγματικά οι άλλοι Ευρωπαίοι;», «Μπορούν να νιώσουν τι περνάμε;», «Μπορούν να διακρίνουν πλήρως τα διακυβεύματα;»
Οι Ουκρανοί αφιερώνουν μεγάλη ενέργεια για να εξηγήσουν τον σκοπό τους και τον εαυτό τους σε άλλους Ευρωπαίους. Συγγραφείς, καλλιτέχνες, ακτιβιστές και ακαδημαϊκοί κάνουν τα μεγάλα ταξίδια με το τρένο για να περάσουν στην επικράτεια της ΕΕ. Μιλούν σε συνέδρια και φεστιβάλ για την ταυτότητα, τον πολιτισμό, τη μνήμη και την αντίσταση ενάντια στην αυτοκρατορία και την στρατιωτική επιθετικότητα. Κάθε μία από αυτές τις προσπάθειες είναι σαν μια συμβολική πράξη μάχης, μια συμβολή στον αγώνα ενάντια στην προσπάθεια της Ρωσίας να υποτάξει, να διαλύσει, να σβήσει την Ουκρανία.
Όταν οι Ουκρανοί δημιουργοί του πολιτισμού μιλούν μπροστά σε κοινό, συχνά ξεκινούν αποτίοντας φόρο τιμής στους στρατιώτες «που μας επιτρέπουν να ζούμε και να συνεχίζουμε να κάνουμε αυτό που κάνουμε». Κάθε λέξη που εκφέρεται από τους πολιτιστικούς απεσταλμένους της Ουκρανίας σε μια σκηνή ή στούντιο, σε οποιοδήποτε μέρος της Ευρώπης, επικεντρώνεται αποκλειστικά στην κατάρριψη των νοητικών φραγμών, στην προσέγγιση, στην πειστικότητα, στην έκκληση για δράση.
Διαδίδοντας την ουκρανική ποίηση, μυθιστορήματα, δοκίμια, ταινίες και μουσική, υφαίνουν ένα ύφασμα γνώσης και συναισθημάτων που έχει τη δύναμη να εισχωρήσει στη συνείδηση των άλλων. Βοηθούν στην κατανόηση, κάτι ουσιαστικό για την ευπρέπεια, τη σύνδεση με τους άλλους, την ενότητα και την αναντικατάστατη αξία κάθε ανθρώπου. Μιλούν για τους πολλούς καλλιτέχνες και συγγραφείς που πλήρωσαν το υψηλότερο τίμημα σε αυτόν τον πόλεμο, για τους τόσο πολλούς δημιουργούς πολιτισμού που δεν υπάρχουν πιά.
Μας βοηθούν να δούμε την Ουκρανία όχι απλώς σαν έναν χώρο στον χάρτη της ηπείρου όπου πετούν drones και πύραυλοι, και οι άνθρωποι συνωστίζονται σε σταθμούς του μετρό τη νύχτα, αλλά σαν μια ζωντανή κοινωνία πολιτισμού, που αναπνέει και δημιουργεί πολιτισμό που φωτίζεται και «τρέφεται» από τις μεγάλες ανθρωπιστικές ιδέες. Αυτό είναι η ευρωπαϊκή παιδεία και μέρος της είναι η ουκρανική πολιτισμική δημιουργία.
Οι τέχνες, οι ανθρωπιστικές επιστήμες, η φιλοσοφία και η θεολογία, η ομορφιά: η καθεμιά τους υπάρχει για να εξευγενίζει το πνεύμα, να επιτρέπει στην ανθρωπότητα να ανακαλύπτει και να διεκδικεί ως δική της την ύψιστη μορφή αξιοπρέπειας. Είναι η πολιτιστική κληρονομιά, τα έργα των ποιητών και των διανοητών και των καλλιτεχνών που ένας άνθρωπος πρέπει να αξιοποιήσει για την «cultura animi», την καλλιέργεια της ανθρώπινης ψυχής και του ανθρώπινου νου, ώστε να μπορεί να είναι κάτι περισσότερο από αυτό που επίσης είναι: ένα ζώο.
Επικοινωνώντας με τους Ουκρανούς συνομιλητές, ακόμη και μονάχα διαδικτυακά αισθάνεσαι το άρωμα της Ευρώπης που κουβαλάνε μέσα τους, αισθάνεσαι πως η γη τους, αυτή η γη που υπερασπίζονται να διατηρήσουν δεν είναι μια γήινη λεπτομέρεια που αποκολλήθηκε από την ρωσική επικράτεια.
Η ουκρανική γη, είναι μία γη όπου η λογοτεχνία και η κληρονομιά, με όλες τις αντιθέσεις, τις πολυπλοκότητες και την ομορφιά τους, χαράζουν ένα μονοπάτι στο οποίο οι άνθρωποι συνδημιουργούν μια ισχυρή αίσθηση του εαυτού τους. Μας υπενθυμίζουν επίσης, ή μάλλον μας διδάσκουν: μαζί, έχουμε ένα κοινό πεπρωμένο ως Ευρωπαίοι.
Έχοντας συνομιλήσει με Ουκρανούς από τον κόσμο του ακαδημαϊκού χώρου και του πολιτισμού, από το Κίεβο,το Χάρκοβο και το Λβιβ συμπεριλαμβανομένων μικρών περιοχών κοντά στην πρώτη γραμμή αισθάνθηκα ότι η κατευναστική στάση έναντι της Ρωσίας είναι μία ανεπαρκής στάση, μια άδικη στάση έναντι του αμυνομένου. Προκύπτει επομένως η προφανής ανάγκη για περισσότερη ευρωπαϊκή δράση για να διασφαλιστεί μία έντιμη ειρήνη.
Συζητώντας με τους Ουκρανούς συναδέλφους, εκ των πραγμάτων, μπήκα στην διαδικασία να αναρωτηθώ: τι πραγματικά γνωρίζουμε ο ένας για τον άλλον σε όλη την Ευρώπη;
Στην τελευταία σελίδα του έργου του «Τα μαθήματα των δασκάλων» («Lessons of the Masters» , ο Τζωρτζ Στάϊνερ συνοψίζει την ουσία της ανθρωπιστικής παιδείας και αγωγής σε μια απλή πρόταση: «Η ανθρωπιστική παιδεία μας κατευθύνει προς την dignitas, την αξιοπρέπεια του ανθρώπινου προσώπου, την επιστροφή στον καλύτερο εαυτό του».
Αυτή είναι η παράδοση του ευρωπαϊκού ανθρωπισμού στην οποία ο ίδιος ο Στάϊνερ, μαθήτευσε από πολύ νεαρή ηλικία, πλάι στον πατέρα του, και της οποίας έγινε δάσκαλος, όταν συνειδητοποίησε ότι διέθετε ένα χάρισμα: «Να προσκαλεί τους άλλους στην κατανόηση».
Τι αποκαλύπτει αυτός ο πόλεμος για την αυτοκατανόησή μας, ως Ευρωπαίων, για τον δικό μας χώρο και τους λαούς της Ευρώπης; Και πώς οι Ουκρανοί μεταμορφώνουν αυτή την αυτοκατανόηση;
Είναι πιθανό, με τη συνεχή διασταύρωση της ηπείρου και την ανάγκη να βρουν τρόπους να έρθουν σε επαφή με μια σειρά διαφορετικών εθνικών ή τοπικών ακροατηρίων, οι Ουκρανοί καλλιτέχνες, ποιητές και στοχαστές να δημιουργούν, θέλοντας και μη, μια ευρύτερη ευρωπαϊκή αντίληψη της ενότητας;
Ο Τζωρζ Στάϊνερ κάποτε περιέγραψε αυτό που πίστευε ότι όριζε «την ιδέα της Ευρώπης»:
Την έβλεπε σαν ένα ταυτόχρονο συνδυασμό πολλών στοιχείων. Η Ευρώπη, είναι ένας χώρος που μπορεί κανείς να περπατήσει φυσικά. Καμία έρημος ή οροσειρά, καμία Σαχάρα ή Ιμαλάια, δεν εμποδίζει το ταξίδι με τα πόδια. Αντιλαμβανόταν την Ευρώπη ολάκερη γεωγραφικά βατή. Η Ευρώπη είναι ένας χώρος γιομάτος με καφετέριες, καφενεία, καφέ, όπου ενδημεί η κουλτούρα των καφετεριών, ένας χώρος όπου στρώματα και στρώματα ιστορίας βρίσκονται παντού γύρω μας ή κάτω από τα πόδια μας. Ένα μέρος όπου τα υψηλότερα επίπεδα πολιτισμού και εκλέπτυνσης μπορούν να συνυπάρχουν με τις χειρότερες φρικαλεότητες. Ένα μέρος όπου οι στοχαστές εδώ και καιρό διακατέχονται από τον φόβο ότι ο «πολιτισμός» μας θα μπορούσε μια μέρα να εξαφανιστεί εντελώς. Οι Ουκρανοί «περπατούν» στην ευρωπαϊκή ήπειρο με την έννοια που οραματίστηκε ο Τζωρτζ Σταϊνερ.
Οι πολιτιστικοί απεσταλμένοι της Ουκρανίας ταξιδεύουν αναγκαστικά εντός και εκτός της χώρας τους δια ξηράς, γεγονός που υπογραμμίζει αυτή τη σύνδεση με το έδαφος. Είναι περιπλανώμενοι στην Ευρώπη, είναι απεσταλμένοι, ίσως απεσταλμένοι από το μέλλον μας. Καθώς συναναστρέφονται με άλλους Ευρωπαίους σε συνέδρια, φεστιβάλ κινηματογράφου, εκθέσεις τέχνης και εκθέσεις βιβλίου, είναι φορείς ενός κρίσιμου μηνύματος για τη ρίζα της Ουκρανίας στο πολιτιστικό και ιστορικό ιστό της Ευρώπης και για την ανάγκη προστασίας και καλλιέργειας αυτής της αρχαίας σύνδεσης.
Μας φέρνουν επίσης, την υπενθύμιση ότι η πολιτιστική κληρονομιά και η εκλέπτυνση δεν προσφέρουν καμία προστασία, από μόνες τους, ενάντια στην επίθεση της βίας και της θηριωδίας.
Μαρτυρούν το γεγονός ότι η «φυσιολογική» ζωή, η ζωή όπως την ξέρουμε, μπορεί να εξαλειφθεί μονομιάς όταν ο επιτιθέμενος στρέφει το βλέμμα του πάνω σας, και ότι η αντίσταση στην εξόντωση απαιτεί τεράστια προσπάθεια. Να εξαλειφθεί εν μία νυκτί, μονομιάς, σαν «Το τραγούδι του προφήτη»…
Καθώς προσεγγίζουν εμάς, τους άλλους Ευρωπαίους, νομίζω ότι οι Ουκρανοί βιώνουν ένα αίσθημα μοναξιάς. Παρά όλες τις δηλώσεις ή τις χειρονομίες υποστήριξης, οι Ουκρανοί πολεμούν επί του πεδίου ουσιαστικά μόνοι τους.
Υπάρχει ένα γεγονός που σπάνια αναφέρεται: οι Ευρωπαίοι εξακολουθούν να μην γνωρίζονται πολύ καλά μεταξύ τους. Τείνουν να μην δίνουν ιδιαίτερη προσοχή στη συλλογική μνήμη ή την πολιτιστική κληρονομιά των γειτόνων τους. Ο μέσος Γάλλος ή Ιταλός δεν γνωρίζει σχεδόν τίποτα για το πώς η Νορβηγία ή η Φινλανδία απέκτησαν την ανεξαρτησία τους. Ο μέσος Ισπανός ή Γερμανός γνωρίζει ελάχιστα, αν όχι τίποτα, για τον αγώνα της Ιρλανδίας για απελευθέρωση και τον σημαντικό ρόλο που έπαιξε η ποίηση σε αυτόν (βλ. ενδεικτικό παράδειγμα).
Και σίγουρα δεν αποτελεί έκπληξη το βαθύ επιστημολογικό, ανθρωπολογικό χάσμα μεταξύ αυτού που γνωρίζουν οι Κεντροευρωπαίοι και Ανατολικοευρωπαίοι για τη Δυτική Ευρώπη και αυτού που γνωρίζουν οι Δυτικοευρωπαίοι για το ανατολικό τμήμα της ηπείρου, τον πλούσιο πολιτιστικό της ιστό και τις φιλοδοξίες του.
Ο Μίλαν Κούντερα περιέγραψε ορισμένες από αυτές τις πτυχές στο δοκίμιό του του 1983 με τίτλο «Ο ακρωτηριασμός της Δύσης ή «Η τραγωδία της Κεντρικής Ευρώπης»
Μπορούν λοιπόν οι Ευρωπαίοι να γνωρίσουν και να νιώσουν πραγματικά την ουκρανική εμπειρία; Μπορούν οι Ευρωπαίοι να αφουγκρασθούν τον ήχο της πολιτιστικής ουκρανικής δημιουργίας; Οι Ουκρανοί παράγουν πολλά εξαιρετικά βιβλία, δοκίμια, podcast, ντοκιμαντέρ, τέχνη, μουσική, θέατρο, ενημέρωση που όλα προσπαθούν να μεταφράσουν, για τους ίδιους και για τους άλλους, και να εξηγήσουν τι κάνει αυτός ο πόλεμος και τι αφορά.
Ωστόσο, συχνά αισθάνονται ότι χτυπούν πάνω σ’ ένα τείχος ακατανοησίας ή παθητικότητας. Ωστόσο, βήμα προς βήμα, καταρρίπτουν τα νοητικά μας εμπόδια, τη μακροχρόνια συλλογική μας άγνοια. Οι προσπάθειές τους δεν είναι μάταιες. Σκέφτομαι, νοιώθω, τους δημιουργούς και τους στοχαστές του πολιτισμού της Ουκρανίας που αναπτύσσουν το μήνυμά τους σε όλη την Ευρώπη σαν τους πρωτοπόρους συνδημιουργούς μιας κοινής ηπειρωτικής συνείδησης. Είναι σαν θεματοφύλακες μιας συλλογικής φαντασίας στην οποία πρέπει να οικοδομήσουμε, πριν να είναι πολύ αργά.
Οι Ουκρανοί δημιουργοί πολιτισμού περιπλανώνται στην υπόλοιπη Ευρώπη, γκρεμίζοντας τα τείχη της άγνοιας και ανοίγοντας μυαλά. Το κάνουν για τον εαυτό τους ως έθνος, για την άμυνα της χώρας τους. Αλλά ίσως χωρίς να το συνειδητοποιούν, προσφέρουν επίσης έναν καθρέφτη σε όλους εμάς τους υπόλοιπους.
«Αν το έκανα ξανά, θα ξεκινούσα με τον πολιτισμό»: Είναι μια φράση που την έχουν πει πολλοί μεν αλλά ταυτόχρονα υποδεικνύει αυτό που συχνά λείπει από όλη τη συζήτηση για την ευρωπαϊκή «ασφάλεια», την «αρχιτεκτονική» και την «κυριαρχία».
Η αυτογνωσία της Ευρώπης δεν μπορεί να συμβεί χωρίς τον πολιτισμό. Τον πολιτισμό ως κάτι γνωστικό και συμπεριληπτικό: την επίγνωση της ιστορίας, της τέχνης, της λογοτεχνίας, της μουσικής του άλλου – ως ιερά όπου η μοναδικότητα ενός λαού και η μοναδικότητα κάθε ανθρώπου γίνονται σεβαστές και πορεύονται αγκαλιασμένες.
Αρκούν αυτά, αναρωτιέται ο Στάϊνερ, για να παραμείνει η Ευρώπη μια ιδέα που διεγείρει την ψυχή και τη φαντασία; Ή μήπως είναι καταδικασμένη «να κατοικήσει στο μεγάλο μουσείο περασμένων ονείρων που ονομάζουμε ιστορία»;
Οι Ουκρανοί, πέρα από όλα όσα κάνουν στον αγώνα τους, μας δείχνουν τον δρόμο και σε αυτό.
Μιχάλης Κονιόρδος , εκπαιδευτικός , επισκέπτης καθηγητής Πανεπιστημίου Karazin
