Από την ολοκληρωτική εισβολή της Ρωσίας πριν από τεσσεράμισι χρόνια, η Ουκρανία έχει γίνει το πιο σημαντικό αμυντικό εργαστήριο στον κόσμο, δοκιμάζοντας καινοτομίες που μπορούν να ενισχύσουν την ευρωπαϊκή ανθεκτικότητα. Αλλά η χώρα έχει επίσης αποδείξει ότι η εθνική ασφάλεια δεν εξαρτάται μόνο από την στρατιωτική ισχύ αλλά εδράζεται επίσης και στην διακριτή πολιτιστική ταυτότητά της.
Η Διάσκεψη Ασφαλείας του Μονάχου πέρυσι διεξήγαγε συζητήσεις σχετικά με τον ρόλο του πολιτισμού στην ευρωπαϊκή σταθερότητα. Ο Δανός Υπουργός Πολιτισμού Γιάκομπ Ένγκελ-Σμιτ, δήλωσε χαρακτηριστικά ότι «η δημοκρατία καλλιεργείται στις βιβλιοθήκες, τα μουσεία, τους κινηματογράφους, τα αρχεία και τα θέατρά μας – χώρους όπου οι άνθρωποι μαθαίνουν να σκέφτονται κριτικά, να ενσυναισθάνονται και να ανήκουν».
Η πολιτιστική ταυτότητα της Ουκρανίας έχει αναγνωριστεί θεσμικά ως βασικός πυλώνας εθνικής ασφάλειας, με τη νέα στρατηγική πολιτιστικής ανάπτυξης της χώρας να ορίζει τον πολιτισμό όχι ως πολυτέλεια, αλλά ως βασικό αμυντικό μηχανισμό. Αποτελεί το βασικό «συνδετικό ιστό» που αποτρέπει την κατάρρευση του κοινωνικού ιστού και προστατεύει την κρατική υπόσταση από την εχθρική προπαγάνδα, απ’ όπου κι αν προέρχεται η τελευταία.
Η πολιτιστική διάσταση της εθνικής συσπείρωσης στην Ουκρανία εδραιώνεται στους παρακάτω άξονες:
Στην θεσμική θωράκιση και στην κρατική πολιτική:
Ο πολιτισμός έχει κατοχυρωθεί νομικά ως βασική συνιστώσα της εθνικής ασφάλειας. Η ουκρανική κυβέρνηση χρηματοδοτεί στρατηγικές πρωτοβουλίες, όπως το πρόγραμμα «1000 Hours of Ukrainian Content», («1000 ώρες Ουκρανικού περιεχομένου») το οποίο ενισχύει την εγχώρια παραγωγή και αντικαθιστά την παλαιότερη ρωσική επιρροή. Κρατικοί φορείς, όπως το Ukrainian Cultural Foundation (Ουκρανικό Πολιτιστικό Ίδρυμα), επεξεργάζονται και δημιουργούν προγράμματα προστασίας της πολιτισμικής κληρονομιάς.
Στην ανάκτηση της ιστορικής μνήμης και γλώσσας:
Η απομάκρυνση από την κληρονομιά της σοβιετικής εποχής και τη ρωσική επιρροή θεωρείται υψίστης σημασίας για την εθνική συνοχή. Η ανάδειξη της ουκρανικής γλώσσας, η εκκαθάριση της παραποιημένης ιστορίας και η προβολή της μοναδικής ιστορικής ταυτότητας της χώρας αποτρέπουν την αφομοίωση και δημιουργούν ένα ενοποιητικό αφήγημα.
Στην ανθεκτικότητα στη ρωσική υβριδική απειλή:
Στο πλαίσιο του συνεχιζόμενου πολέμου, η καταστροφή μνημείων και η λεηλασία πολιτιστικών αγαθών από τις ρωσικές δυνάμεις αντιμετωπίζονται σαν πράξεις «πολιτιστικής γενοκτονίας». Η προστασία και τεκμηρίωση της πολιτιστικής κληρονομιάς, συχνά σε συνεργασία με οργανισμούς όπως η UNESCO, δρα ως εργαλείο μαζικής αντίστασης.
Στη διεθνή πολιτιστική διπλωματία:
Η Ουκρανία χρησιμοποιεί τον πολιτισμό για να προσελκύσει τη διεθνή υποστήριξη και αλληλεγγύη, προβάλλοντας την ιστορία, τη λογοτεχνία και τις τέχνες της. Εκδηλώσεις όπως το Ukraine Culture Security Forum (Φόруμ Πολιτιστικής Ασφάλειας) στο Βερολίνο το 2025 και στη Βαρσοβία το 2026 αναδεικνύουν τη σημασία της πολιτιστικής κληρονομιάς στην άμυνα της δημοκρατίας.
Στη συμβολή στην ψυχολογική ανθεκτικότητα:
Σε περιόδους κρίσης, η πολιτιστική παραγωγή (θέατρο, μουσική, λογοτεχνία) ενισχύει το ηθικό του πληθυσμού, προσφέρει νόημα και σκοπό, και καλλιεργεί τη συλλογική συνείδηση. Το Υπουργείο Πολιτισμού και Στρατηγικής Επικοινωνίας της Ουκρανίας Culture for Recovery (Πολιτισμός για την Ανάκαμψη) έχει επίσης σκοπό να ενσωματώσει τον πολιτισμό στη φυσική ανοικοδόμηση των κατεστραμμένων κοινοτήτων.
Η πολιτιστική παράμετρος έχει αποδειχθεί εξίσου σημαντική με τις στρατιωτικές ή οικονομικές παραμέτρους, καθώς μέσω του πολιτισμού διαμορφώνεται η εθνική ταυτότητα, η αυτογνωσία και η ανθεκτικότητα του λαού. Ο επιθετικός πόλεμος της Ρωσίας δεν επιδιώκει μόνο την εδαφική επέκταση, αλλά έχει επίσης σαν στόχο να εξαλείψει την ουκρανική πολιτιστική κληρονομιά, τη γλώσσα και την αυτογνωσία, καθιστώντας έτσι τον πολιτισμό κεντρική αναφορά σε αυτόν τον πόλεμο.
Ο πόλεμος της Ρωσίας εναντίον της Ουκρανίας περιλαμβάνει μια σκόπιμη εκστρατεία πολιτιστικής διαγραφής. Από το 2022, περισσότεροι από 1.750 χώροι πολιτιστικής κληρονομιάς έχουν αναφερθεί ότι έχουν υποστεί ζημιές ή καταστραφεί, μουσεία έχουν λεηλατηθεί και η ουκρανική γλώσσα και ο πολιτισμός έχουν συστηματικά κατασταλεί σε προσωρινά κατεχόμενα εδάφη.
Η καταστροφή των πολιτιστικών υποδομών αποτελεί μέρος του σύγχρονου υβριδικού πολέμου η δε UNESCO είχε ήδη επαληθεύσει καταστροφές ή ζημιές σε μνημεία, μουσεία, βιβλιοθήκες, θρησκευτικούς χώρους και ιστορικά κτίρια.
Σε όλα αυτά έρχεται να προστεθεί με την μορφή ρωσικής επιθετικότητας και ό,τι περιλαμβάνεται στην «αποναζιστικοποίηση» της Ουκρανίας την οποία ο Πούτιν προτάσσει κάθε φορά που του δίνεται ευκαιρία: η ειρωνεία όμως της πραγματικότητας, η ειρωνεία όμως της αλήθειας που ακυρώνει τη ρωσική προπαγάνδα περί της ανάγκης για «αποναζιστικοποίηση» της Ουκρανίας ακούει στο όνομα «Μπόρις Ρομάντσενκο». Ο 96χρονος κάτοικος του Χάρκοβο, Μπόρις Ρομάντσενκο, ο οποίος επέζησε από τέσσερα στρατόπεδα συγκέντρωσης των Ναζί, πέθανε όταν το διαμέρισμά του χτυπήθηκε από ρωσική οβίδα…
Αντί να υποχωρήσουν, οι δημιουργικές βιομηχανίες της Ουκρανίας έχουν προσαρμοστεί και έχουν αντεπιτεθεί, παίζοντας κεντρικό ρόλο στις προσπάθειες αντίστασης της χώρας. Η διεθνής κάλυψη του πολέμου από τα μέσα ενημέρωσης περιλαμβάνει συνήθως ανταποκρίσεις από το μέτωπο και καταγραφές απολεσθέντων τετραγωνικών χιλιομέτρων.
Συνήθως παραβλέπει τον τρόπο με τον οποίο ο πολιτισμός βοήθησε να κρατηθεί όρθιο το ηθικό στις πόλεις της πρώτης γραμμής του πολέμου να μην καμφθεί, και να συμβεί το αντίθετο, να αφηγηθεί την ιστορία της Ουκρανίας στον κόσμο και να διατηρήσει ένα όραμα για το μέλλον της χώρας.
Για παράδειγμα, ενώ το Χάρκοβο απέχει μόνο λίγα χιλιόμετρα από το μέτωπο, τα πολιτιστικά ιδρύματα της πόλης συνέχισαν να λειτουργούν καθ’ όλη τη διάρκεια του πολέμου. Αφού αναγκάστηκε να μεταφέρει τη συλλογή του για να την προστατεύσει από τις ρωσικές επιθέσεις, το Λογοτεχνικό Μουσείο του Χάρκοβου έχει επανεφεύρει τον εαυτό του, φιλοξενώντας φοιτητικές εστίες συγγραφέων, λογοτεχνικές βραδιές και τελετές απονομής βραβείων. Το Θέατρο Nafta, που ιδρύθηκε το 2018, αναβιώνει το έργο Ουκρανών θεατρικών συγγραφέων που είχαν φιμωθεί από το σοβιετικό καθεστώς στις αρχές του 20ού αιώνα, διοργανώνοντας παραστάσεις σε χώρους που λειτουργούν και ως καταφύγια. Η καλλιτεχνική διευθύντρια του Nafta, Νίνα Χίζνα, το περιέγραψε ως μια διαδικασία αποαποικιοποίησης.
Ο ουκρανικός πολιτισμός έχει επίσης γίνει μια ισχυρή πηγή σύνδεσης με τον έξω κόσμο, ειδικά με την Ευρώπη.
Τις εκθέσεις ουκρανικής κληρονομιάς που αναπτύχθηκαν από την ουκρανική ΜΚΟ Pixelated Realities τις επισκέφθηκαν περίπου ένα εκατομμύριο άνθρωποι σε 55 χώρες μόνο το 2022 και το 2023. Οι αιτήσεις για επιχορηγήσεις που διανεμήθηκαν από το Ουκρανικό Ινστιτούτο Βιβλίου για τη μετάφραση της ουκρανικής λογοτεχνίας σε ξένες γλώσσες έχουν αυξηθεί σημαντικά από την πλήρη εισβολή. Εξίσου σημαντικό είναι ότι οι δημιουργικές βιομηχανίες και οι πολιτιστικοί χώροι της Ουκρανίας δίνουν στους νέους Ουκρανούς ένα όραμα για το τι μπορεί να γίνει η χώρα τους – ένα ιδιαίτερα δύσκολο έργο σε καιρό πολέμου. Πρόκειται για μια χώρα που διεκδικεί το δικαίωμά της να υπάρχει με τους δικούς της όρους.
Από την ολοκληρωτική εισβολή της Ρωσίας πριν από τεσσεράμισι ήδη χρόνια, η Ουκρανία έχει γίνει το πιο σημαντικό αμυντικό εργαστήριο στον κόσμο, δοκιμάζοντας καινοτομίες που μπορούν να ενισχύσουν την ευρωπαϊκή ανθεκτικότητα. Αλλά η χώρα έχει επίσης αποδείξει ότι η εθνική ασφάλεια εξαρτάται τόσο από την πολιτιστική ταυτότητα όσο και από τη στρατιωτική ισχύ.
Η εθνική ανθεκτικότητα ορίζεται εδώ και καιρό από τη στρατιωτική ισχύ και τις αμυντικές δαπάνες. Αλλά οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής αρχίζουν να αναγνωρίζουν ότι ο πολιτισμός είναι ένα κρίσιμο συστατικό της εσωτερικής ασφάλειας για τις δημοκρατικές χώρες.
Το τελευταίο διάστημα, οι δημιουργικές βιομηχανίες της Ουκρανίας έχουν αναπτυχθεί ταχύτερα από τη μεταποίηση και τη γεωργία. Οι εργαζόμενοι στις δημιουργικές βιομηχανίες είναι εργαζόμενοι υψηλής εξειδίκευσης, ψηφιακά καταρτισμένοι, προσανατολισμένοι στις παγκόσμιες αγορές και βαθιά αφοσιωμένοι στην ουκρανική τους ταυτότητα. Όταν τελειώσει ο πόλεμος, θα αποτελέσουν τη ραχοκοκαλιά της οικονομίας και θα είναι από τους σημαντικότερους μοχλούς της ανοικοδόμησης, διατηρώντας την πολιτική και πολιτιστική ζωή που καθιστά μια χώρα άξια ανοικοδόμησης.
Μια τέτοια ανοικοδόμηση με επίκεντρο τον πολιτισμό έχει ήδη ξεκινήσει στο Lutsk, στη βορειοδυτική Ουκρανία, με τη βοήθεια της Algorytm, μιας τοπικής ΜΚΟ. Πρώην σοβιετικά εργοστάσια, ένας μύλος και ένα παλιό ταχυδρομείο μετατρέπονται σε γκαλερί, ένα επιστημονικό πάρκο και ένα καφέ βιβλίου, μεταμορφώνονται σε χώρους που φιλοξενούν εργαστήρια ρομποτικής παράλληλα με πολιτιστικές εκδηλώσεις, και όπου τα όρια μεταξύ οικονομικής ανανέωσης και πολιτιστικής αναβίωσης έχουν διαλυθεί εντελώς. Έτσι μοιάζει η ανάκαμψη όταν βασίζεται στους ανθρώπους και όχι μόνο στις υποδομές.
Το Υπουργείο Πολιτισμού της Ουκρανίας επισημοποιεί αυτήν την προσέγγιση σε εθνικό επίπεδο μέσω της πλατφόρμας Πολιτισμός για Ανάκαμψη, μιας πρωτοβουλίας για την ενσωμάτωση πολιτιστικών χώρων στην φυσική ανοικοδόμηση.
Η πολιτιστική παράμετρος της εθνικής ασφάλειας στην Ουκρανία αποτελεί θεμελιώδη πυλώνα για την επιβίωση και την κυριαρχία του κράτους, καθώς ο πολιτισμός, η γλώσσα και η ιστορική μνήμη χρησιμοποιούνται ως κύρια εργαλεία άμυνας απέναντι στην προσπάθεια αλλοίωσης της εθνικής ταυτότητας της χώρας. Η προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς δεν αφορά πλέον μόνο τη διατήρηση της τέχνης, αλλά αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της στρατηγικής εθνικής ασφάλειας.
Η δε προώθηση της ουκρανικής τέχνης, μουσικής και λογοτεχνίας στο εξωτερικό λειτουργεί ως μέσο εξασφάλισης διεθνούς υποστήριξης, αναδεικνύοντας την Ουκρανία ως διακριτό κομμάτι του ευρωπαϊκού πολιτιστικού χάρτη.
Αυτό που εκπλήσσει είναι η ευρηματικότητα της θεματολογίας που επεξεργάζονται και χρησιμοποιούν οι Ουκρανοί δημιουργοί για την διατήρηση της συλλογικής τους μνήμης αλλά επίσης και την διάχυση στην παγκόσμια κοινή γνώμη των καταστάσεων που βιώνουν εξ’ αιτίας της ρωσικής επιθετικότητας.
Επισκεπτόμενοι το «Museum of Civilian Voices», δηλαδή το «Μουσείο των Φωνών των Πολιτών» είναι πρώτα απ’ όλα αφιερωμένο στους Ουκρανούς πολίτες που υπέφεραν, που υποφέρουν από τον πόλεμο της Ρωσίας εναντίον της Ουκρανίας.
Η αποστολή του Μουσείου είναι να συλλέγει, να αρχειοθετεί, να κατηγοριοποιεί και να μοιράζεται τις ιστορίες των πολιτών της Ουκρανίας για καλύτερη κατανόηση της ζωής εν μέσω πολέμου στο όνομα ενός καλύτερου μέλλοντος.
Να είναι το μεγαλύτερο στον κόσμο αρχείο ιστοριών που αφηγούνται πολίτες που υπέφεραν από εχθροπραξίες στην Ουκρανία.
Να δημιουργήσει μια αξιόπιστη πηγή πληροφοριών για τη ζωή των πολιτών εν μέσω του πολέμου, που να τις έχουν αφηγηθεί σε πρώτο πρόσωπο.
Να γίνει ένα μοναδικό ψυχοθεραπευτικό έργο που θα συμβάλλει στην ψυχολογική ευεξία και την ψυχική υγεία των Ουκρανών που έχουν τραυματιστεί από τον πόλεμο, μέσω της κοινοποίησης των ιστοριών τους.
Το Ίδρυμα Rinat Akhmetov, κατέχει χιλιάδες ιστορίες πολιτών του Ντονμπάς και τις συγκέντρωσε ως ένα μοναδικό διαδικτυακό μουσείο. Από την έναρξη της πλήρους εισβολής της Ρωσίας στην Ουκρανία στις 24 Φεβρουαρίου 2022, το Μουσείο έχει γίνει ένα χρονικό τραγωδιών όλου του ουκρανικού λαού.
Από τις πρώτες ημέρες του πολέμου το 2014, το Ίδρυμα Rinat Akhmetov ανέπτυξε το Ανθρωπιστικό Κέντρο του “Εδώ για να Βοηθήσουμε” για να αποτρέψει μια ανθρωπιστική καταστροφή στο Ντονμπάς. Χάρη στις δραστηριότητές του, το Κέντρο βοήθησε στη διάσωση τρεισήμισι εκατομμυρίων ανθρώπων. Πολλοί από αυτούς τους ανθρώπους μοιράστηκαν τις ιστορίες τους με το Ίδρυμα.
Όλες οι ιστορίες που δημοσιεύονται στο Μουσείο των Φωνών των Πολιτών, τις αφηγήθηκαν οι συγγραφείς τους σε πρώτο πρόσωπο και αντικατοπτρίζουν τη γνώμη και την εμπειρία ενός συγκεκριμένου αφηγητή.
Συγκεντρώθηκαν και δημοσιεύθηκαν με την άδεια των συγγραφέων τους. Με τη δημοσίευση των ιστοριών, την ευθύνη για την ακρίβεια ή/και την αξιοπιστία του περιεχομένου των ιστοριών και τις ατομικές κρίσεις που εκφράζουν οι συγγραφείς τους, την φέρουν οι ίδιοι οι συμμετέχοντες.
Οι παρακάτω σύνδεσμοι «Τα νέα», «Το τραύμα του πολέμου» με τις πολύ ενδιαφέρουσες, διδακτικές υποκατηγορίες «Διαδικτυακά σεμινάρια», «Άρθρα», «Μικρής έκτασης τεστ», «Ροές», «Ενεργά έργα», «Σπουδές–Δημοσιεύσεις», «Τεχνουργήματα», θα σας προσφέρουν μια σειρά από έντονα ερεθίσματα και συναισθήματα.
Σαν κατακλείδα, σαν επίλογο:
Η Ουκρανή Ιάνα Μπόιτσοβα είναι υπεύθυνη πολιτιστικών έργων, συνδημιουργός της ΜΚΟ Pixelated Realities . Με τη βοήθεια του Προγράμματος Υποστήριξης Ουκρανών Καλλιτεχνών και Δημιουργών MakersXchange, δημιούργησε το νέο της έργο με τίτλο «Μουσείο Ουκρανικής Νίκης» σχετικά με τον πόλεμο στη χώρα της. Αξίζει να το επισκεφθείτε ξεκινώντας από το μαρτυρικό Χάρκοβο, του οποίου οι αξιοθαύμαστοι κάτοικοι αντέχουνκαι ελπίζουν.
Μιχάλης Κονιόρδος , εκπαιδευτικός , επισκέπτης καθηγητής Πανεπιστημίου Karazin
