Ομολογώ ότι με συγκινούν τα ντοκιμαντέρ περί την ιστορία του ελληνικού ποδοσφαίρου, τα οποία προβάλλονται στην κρατική τηλεόραση και αφορούν τους παλαίμαχους μπαλαδόρους, που έπαιζαν «για τη φανέλα», στα γήπεδα των εραστών του αθλήματος. Τα ιδιαίτερα, σκαμμένα, πρόσωπά τους, το πάθος και η απαράμιλλη αφοσίωσή τους στη φανέλα της ομάδας είναι διδακτικά, και υπερέχουν συγκριτικά με την ασπρόμαυρη ανθρωπολογική ή κοινωνιολογική πληροφορία των καταστάσεων μιας εποχής, μιας κουλτούρας, ενός λαού. Θυμάμαι τα οιονεί μυθικά ονόματά τους από παιδί· Παπαϊωάννου, Σιδέρης, Λινοξυλάκης, Λουκανίδης, Νεστορίδης, Κελεσίδης, Χατζηπαναγής, Κούδας, και δεν αδικώ ούτε αποκλείω από την αίγλη εκείνη όσους δεν παραθέτω πρόχειρα εδώ.
Το ποδόσφαιρο μετεξελίχθηκε σε γιγαντιαία βιομηχανία δισεκατομμυρίων ευρώ ή δολαρίων και πιθανόν αυτή η αλλοτριωμένη αναβάθμισή του σε παγκόσμιο εμπόρευμα να προκαλεί θυμό, οργή, απογοήτευση, διότι η ραγδαία αγοραιοποίηση με πανάκριβα εισιτήρια, τηλεοπτικά δικαιώματα και επενδυτικά κεφάλαια έχει αποξενώσει το άθλημα από τις κοινωνικές ρίζες και τα λαϊκά χαρακτηριστικά του. Ωστόσο, κάποια χαρακτηριστικά παραμένουν σαγηνευτικά χωρίς να διολισθαίνουν στη χυδαιότητα· αλλιώς δεν εξηγείται ο μαγνητισμός που ασκεί στις μάζες, πλανεύοντάς τες «δημαγωγικά», σε μια συλλογική ύπνωση.
Δεν νομίζω πως καταντώ οχλολοίδορος, αν στηλιτεύσω τη μετάβαση από την αλάνα και το επί τόπου στημένο γήπεδο ενός μαχαλά στην παγκοσμιοποιημένη βιομηχανία, η οποία δημιουργεί έντονες και πολύ συχνά αντιφατικές αντιδράσεις, καθώς πολλοί νιώθουν ότι η ψυχή του αθλήματος έχει πάει περίπατο. Οι κορυφαίοι σύλλογοι στη δική μας ήπειρο ξεπερνούν το ένα δις σε ετήσια έσοδα σύλλογοι σαν τη Ρεάλ Μαδρίτης, τη Μπαρτσελόνα ή τη Μάντσεστερ Σίτι οργανώνονται και λειτουργούν ως πολυεθνικές εταιρείες ψυχαγωγίας, αφήνοντας μια χαραμάδα για τη ρομαντική πλευρά του παιχνιδιού. Το παγκόσμιο κύπελλο ποδοσφαίρου, παγκοίνως γνωστό ως μουντιάλ», το οποίο φέτος διεξάγεται στις ΗΠΑ, στο Μεξικό και στον Καναδά, με τα πολλών δεκάδων χιλιάδων θέσεων και τεραστίων διαστάσεων γήπεδα και τις 48 εθνικές ομάδες, οι οποίες συμμετέχουν, απλώς συνηγορεί υπέρ του ισχυρισμού μου.
Η εμπορευματοποίηση μετατρέπει τον φίλαθλο σε «πελάτη», εκτοξεύοντας το κόστος εισιτηρίων και απομακρύνοντας τις οικογένειες και τις τοπικές κοινότητες από τα στάδια. Βλέπουμε, αν λίγο διακρίνουμε τις καταστάσεις, ότι η αλόγιστη επιδίωξη του κέρδους οδηγεί συχνά σε αδιαφανείς πρακτικές, στη διαχείριση των αθλητών σαν περιουσιακά αγαθά και στην απόδοση προτεραιότητας στο τηλεοπτικό θέαμα έναντι του fair play, της αγωνιστικής δικαιοσύνης.
Ωστόσο, παρά τον εταιρικό ή επιχειρηματικό χαρακτήρα του σπορ, δηλαδή της μπάλας ως βιομηχανίας του αθλήματος και του θεάματος, μαθαίνω ότι οι οπαδοί πρωτίστως, και οι φίλαθλοι από κοινού, αντιστέκονται στη «μοντέρνα» εκδοχή του ποδοσφαίρου. Η γιγάντωση της ποδοσφαιροβιομηχανίας ανάγκασε την UEFA να αλλάξει το οικονομικό μοντέλο της και πυροδότησε κύμα οργανωμένων αντιδράσεων από όσους βλέπουν το άθλημα να μετατρέπεται σε απρόσωπο προϊόν.
Η UEFA θέσπισε νέους κανονισμούς για την αδειοδότηση συλλόγων και τη χρηματοοικονομική βιωσιμότητα (Club Licensing and Financial Sustainability Regulations), που εφαρμόζονται ήδη από το 2025. Συνάμα εμφανίστηκαν κινήματα (post-consumer football) με την ίδρυση ομάδων που ανήκουν στη λαϊκή βάση τους, όπως η Φάλκε στο Αμβούργο, όπου η οπαδική κοινότητα υπερασπίζεται τις αξίες της συλλογικότητας, παραμερίζοντας τις πρακτικές του σύγχρονου μάνατζμεντ. Οι άξονες των κινημάτων περιλαμβάνουν διαμαρτυρίες για τα εισιτήρια, όπως στην Αγγλία και στη Γερμανία, όπου οι φίλαθλοι πιέζουν για ανώτατα όρια στις τιμές των εισιτηρίων των φιλοξενούμενων, αποχή από τα γήπεδα, όπως οι οργανωμένοι οπαδοί της Λάτσιο, που προχώρησαν σε μαζικό μποϊκοτάζ των εισιτηρίων διαρκείας.
Και στο μουντιάλ 2026, λοιπόν, πράγματι μπορεί να υπάρχουν αντιδράσεις και κινήματα ακύρωσης εισιτηρίων ή τηλεθέασης λόγω της ολοκληρωτικής εμπορευματοποίησης από τη FIFA, λόγω των γεωπολιτικών σκοπιμοτήτων και των αυξημένων μέτρων παρακολούθησης στα γήπεδα· αλλά η λάμψη του είναι τόσο εκθαμβωτική και ο καπιταλισμός τόσο ανίκητος!
*
Ο Κώστας Θεολόγου είναι Καθηγητής ΕΜΠ και ΕΑΠ
