Η Μέση Ανατολή αλλάζει. Όχι μόνο μέσα από τις πολεμικές συγκρούσεις που εξακολουθούν να συγκλονίζουν την περιοχή, αλλά κυρίως μέσα από ένα πυκνό πλέγμα συμφωνιών, επενδύσεων, ενεργειακών σχεδιασμών, αμυντικών συνεργασιών και νέων διαδρόμων εμπορίου που σταδιακά μεταβάλλουν τη γεωγραφία της ισχύος. Πίσω από εξελίξεις που συχνά εμφανίζονται αποσπασματικά διαμορφώνεται μια ευρύτερη διαδικασία: η περιοχή περνά από την εποχή των σταθερών στρατοπέδων στην εποχή των πολλαπλών στρατηγικών επιλογών. Ίσως κανένα κράτος δεν εκφράζει αυτή τη μετάβαση καλύτερα από τη Σαουδική Αραβία.
Το Ριάντ δεν είναι πλέον απλώς ένας από τους μεγαλύτερους ενεργειακούς παίκτες του αραβικού κόσμου. Μέσα από το Vision 2030 επιχειρεί να μετασχηματίσει την οικονομία του, να προσελκύσει τεχνολογία και επενδύσεις, να ενισχύσει τη στρατιωτική του ισχύ και, κυρίως, να μετατρέψει τη γεωγραφική του θέση σε πολιτικό και οικονομικό πλεονέκτημα. Η Σαουδική Αραβία βρίσκεται στο σημείο όπου συναντώνται ο Περσικός Κόλπος, η Ερυθρά Θάλασσα, η Αραβική Χερσόνησος και οι δρόμοι που οδηγούν προς την Ανατολική Μεσόγειο. Αυτό την καθιστά κάτι πολύ περισσότερο από μια περιφερειακή δύναμη. Την καθιστά έναν από τους βασικούς κόμβους μέσα από τους οποίους μπορεί να περάσει η νέα αρχιτεκτονική της Μέσης Ανατολής.
Σε αυτή τη νέα πραγματικότητα, οι Συμφωνίες του Αβραάμ αποκτούν σημασία πολύ μεγαλύτερη από την αρχική τους σύλληψη. Η εξομάλυνση των σχέσεων του Ισραήλ με αραβικά κράτη δεν αφορά μόνο τη διπλωματία. Δημιουργεί τις προϋποθέσεις για οικονομικές, τεχνολογικές, ενεργειακές και αμυντικές διασυνδέσεις, οι οποίες μπορούν να συγκροτήσουν ένα διαφορετικό περιφερειακό σύστημα. Το μεγάλο κομμάτι που εξακολουθεί να λείπει από αυτό το παζλ είναι η Σαουδική Αραβία. Εάν το Ριάντ προχωρούσε σε πλήρη εξομάλυνση με το Ισραήλ, η εξέλιξη θα είχε συνέπειες πολύ πέρα από τις διμερείς σχέσεις των δύο χωρών. Θα έδινε στις Συμφωνίες του Αβραάμ διαφορετικό γεωπολιτικό βάρος και θα μπορούσε να συνδέσει ακόμη πιο άμεσα την αραβική χερσόνησο με το Ισραήλ, τη Μεσόγειο και την Ευρώπη.
Η Σαουδική Αραβία, όμως, δεν διαπραγματεύεται από θέση αδυναμίας. Διαπραγματεύεται έχοντας αντιληφθεί ότι η γεωπολιτική αξία της έχει αυξηθεί. Εδώ ακριβώς βρίσκεται το αμερικανικό ενδιαφέρον. Η Ουάσιγκτον επιδιώκει να διατηρήσει το Ριάντ στον πυρήνα της δικής της περιφερειακής στρατηγικής, όχι μόνο για λόγους ενέργειας ή ασφάλειας, αλλά επειδή η Σαουδική Αραβία μπορεί να αποτελέσει έναν από τους βασικούς συνδετικούς κρίκους ανάμεσα στον Κόλπο, το Ισραήλ, την Ινδία και την Ευρώπη.
Η πρόσφατη υπογραφή της αμερικανοσαουδαραβικής συμφωνίας για τη συνεργασία στις ειρηνικές χρήσεις της πυρηνικής ενέργειας προσθέτει μια ιδιαίτερα σημαντική διάσταση στη σχέση των δύο χωρών. Η συμφωνία, η οποία υπεγράφη στις 22 Ιουλίου 2026 βάσει του Section 123 του αμερικανικού Atomic Energy Act και συνοδεύεται από διμερή συμφωνία πυρηνικών διασφαλίσεων, δημιουργεί το πλαίσιο για αμερικανική συμμετοχή στο σαουδαραβικό πολιτικό πυρηνικό πρόγραμμα. Η πλήρης ενεργοποίησή της, ωστόσο, προϋποθέτει την ολοκλήρωση των προβλεπόμενων διαδικασιών και την έναρξη ισχύος των σχετικών διασφαλίσεων. Η ίδια η αμερικανική κυβέρνηση την παρουσιάζει ως στρατηγική και οικονομική συνεργασία πολλών δεκαετιών, η οποία ενισχύει ταυτόχρονα την αμερικανική βιομηχανία και τη στρατηγική σχέση Ουάσιγκτον–Ριάντ.
Η πυρηνική διάσταση, ωστόσο, δεν πρέπει να διαβαστεί αποκλειστικά μέσα από το πρίσμα της ενέργειας. Στη Μέση Ανατολή η τεχνολογία, η αποτροπή και η ασφάλεια είναι στενά συνδεδεμένες έννοιες. Το γεγονός ότι η Σαουδική Αραβία επιδιώκει πρόσβαση σε αμερικανική πυρηνική τεχνογνωσία, ενώ ταυτόχρονα αναζητά ισχυρότερες εγγυήσεις ασφαλείας και επιδιώκει να ενισχύσει τη θέση της απέναντι στο Ιράν, μετατρέπει τη συνεργασία αυτή σε μέρος ενός πολύ ευρύτερου στρατηγικού παζλ.
Μέσα σε αυτό το ήδη σύνθετο σκηνικό εμφανίστηκε μια εξέλιξη που προσθέτει μια εντελώς νέα παράμετρο.
Στις 7 Αυγούστου, στη Μέκκα, η Σαουδική Αραβία, η Τουρκία και το Πακιστάν υπέγραψαν κοινή αμυντική συμφωνία. Το κείμενο προβλέπει, σύμφωνα με τις διαθέσιμες δημόσιες αναφορές, ότι ένοπλη επίθεση εναντίον ενός από τα μέλη θα θεωρείται επίθεση εναντίον όλων. Η συμφωνία δεν κατονομάζει συγκεκριμένο εχθρό και δεν πρέπει να αντιμετωπιστεί μηχανιστικά ως ένα «νέο ΝΑΤΟ». Η σημασία της βρίσκεται αλλού: θεσμοθετεί έναν μηχανισμό που συνδέει τη σαουδαραβική οικονομική και ενεργειακή ισχύ με την τουρκική στρατιωτική και αμυντική βιομηχανική δυνατότητα και με το στρατηγικό βάρος του Πακιστάν.
Η εξέλιξη αυτή καθιστά ακόμη πιο ενδιαφέρουσα τη θέση του Ριάντ απέναντι στην Ουάσιγκτον. Η συμφωνία δεν σημαίνει ότι η Σαουδική Αραβία εγκαταλείπει τις Ηνωμένες Πολιτείες. Δεν σημαίνει επίσης ότι δημιουργείται αυτομάτως ένα αντιαμερικανικό ή αντιισραηλινό μπλοκ. Σημαίνει κάτι πιο σύνθετο: ότι το Ριάντ επιχειρεί να μην εξαρτά την ασφάλειά του από μία μόνο εξωτερική δύναμη. Εάν η αμερικανική σχέση προσφέρει τεχνολογία, όπλα, πυρηνική συνεργασία και στρατηγικό βάρος, η Τουρκία προσφέρει στρατιωτική τεχνογνωσία και αμυντική βιομηχανία, ενώ το Πακιστάν προσθέτει ένα διαφορετικό επίπεδο στρατηγικής βαρύτητας. Η Σαουδική Αραβία δεν επιλέγει απαραίτητα στρατόπεδο. Αυξάνει τις επιλογές της.
Αυτή ακριβώς η εξέλιξη μπορεί να έχει μεγαλύτερη σημασία για την Ουάσιγκτον από όσο φαίνεται αρχικά. Μια Σαουδική Αραβία που διαθέτει περισσότερες εναλλακτικές ασφαλείας δεν είναι αναγκαστικά λιγότερο χρήσιμη για τις Ηνωμένες Πολιτείες. Είναι, αντιθέτως, μια χώρα της οποίας η γεωπολιτική αξία γίνεται ακόμη μεγαλύτερη και της οποίας η απομάκρυνση από την αμερικανική αρχιτεκτονική θα είχε υψηλότερο κόστος. Η νέα τριμερής συμφωνία μπορεί επομένως να λειτουργήσει όχι μόνο ως πρόκληση για την αμερικανική επιρροή, αλλά και ως επιπλέον κίνητρο για την Ουάσιγκτον να κρατήσει το Ριάντ όσο το δυνατόν πιο κοντά της. Η περιφερειακή διαφοροποίηση της Σαουδικής Αραβίας μπορεί, παράδοξα, να αυξήσει την αξία της αμερικανικής σχέσης.
Η εξίσωση γίνεται ακόμη πιο ενδιαφέρουσα μετά τη δήλωση του Τούρκου υπουργού Εξωτερικών Χακάν Φιντάν ότι η Αίγυπτος θα μπορούσε να ενταχθεί στη νέα αμυντική αρχιτεκτονική, την οποία χαρακτήρισε «φυσικό εταίρο». Εφόσον αυτή η προοπτική προχωρήσει, η σημερινή τριμερής δεν θα αποτελεί πλέον απλώς έναν μηχανισμό συνεργασίας μεταξύ Σαουδικής Αραβίας, Τουρκίας και Πακιστάν, αλλά θα μπορούσε να εξελιχθεί σε έναν ευρύτερο περιφερειακό σχηματισμό με άμεση γεωστρατηγική προβολή από τον Ινδικό Ωκεανό έως την Ερυθρά Θάλασσα, τη Διώρυγα του Σουέζ και την Ανατολική Μεσόγειο. Η συμμετοχή της Αιγύπτου θα προσέδιδε στο σχήμα διαφορετικό βάρος, όχι μόνο εξαιτίας της στρατιωτικής της ισχύος, αλλά κυρίως λόγω της γεωγραφικής θέσης που ελέγχει έναν από τους σημαντικότερους θαλάσσιους κόμβους του παγκόσμιου εμπορίου. Για την Τουρκία θα αποτελούσε ένα ακόμη βήμα προς τη διεύρυνση του περιφερειακού της αποτυπώματος. Για τη Σαουδική Αραβία θα σήμαινε ότι η στρατηγική διαφοροποίηση των εταίρων ασφαλείας της αποκτά μεγαλύτερο γεωγραφικό βάθος. Για την Αίγυπτο θα άνοιγε ένα νέο πεδίο στρατηγικής συνεργασίας. Για την Ελλάδα, όμως, η εξέλιξη έχει μια ιδιαίτερη ανάγνωση: όσο περισσότερο διευρύνεται η περιφερειακή αρχιτεκτονική γύρω από την Ανατολική Μεσόγειο, τον Κόλπο και την Ερυθρά Θάλασσα, τόσο μεγαλύτερη γίνεται η ανάγκη για μια σταθερή και ουσιαστική ελληνοαιγυπτιακή στρατηγική σχέση.
Για το Ισραήλ η εικόνα είναι ακόμη πιο σύνθετη. Μια ισχυρότερη Σαουδική Αραβία μπορεί να λειτουργήσει ως παράγοντας ισορροπίας απέναντι στο Ιράν και να ενισχύσει τη συνολική περιφερειακή αποτροπή. Η νέα αμυντική συνεργασία μπορεί, υπό προϋποθέσεις, να προσθέσει δυνατότητες που ενδιαφέρουν και την ισραηλινή ασφάλεια, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι το Ισραήλ αποτελεί μέρος της συμφωνίας ή ότι οι τρεις χώρες ευθυγραμμίζονται με τις ισραηλινές επιδιώξεις.
Ιδιαίτερη σημασία έχει η Ερυθρά Θάλασσα και η απειλή των Χούθι. Η Σαουδική Αραβία βρίσκεται γεωγραφικά δίπλα σε έναν από τους πλέον ευαίσθητους θαλάσσιους χώρους του πλανήτη, ενώ οι επιθέσεις των Χούθι έχουν συνδέσει την ασφάλεια της Υεμένης με τη διεθνή ναυσιπλοΐα, τις εμπορικές ροές και την ισραηλινή ασφάλεια. Η τριμερής συμφωνία δεν προβλέπει ρητά κοινή δράση κατά των Χούθι. Θα μπορούσε, όμως, να δημιουργήσει ευρύτερες δυνατότητες συντονισμού, ανταλλαγής πληροφοριών και περιφερειακής αποτροπής, εφόσον οι τρεις χώρες επιλέξουν να αξιοποιήσουν τη νέα δομή προς αυτή την κατεύθυνση. Σε ένα τέτοιο σενάριο, η συμφωνία θα μπορούσε να λειτουργήσει έμμεσα προς όφελος της ασφάλειας του Ισραήλ, καθώς η σταθερότητα της Ερυθράς Θάλασσας αφορά άμεσα τις θαλάσσιες και εμπορικές οδούς που συνδέουν την περιοχή με τη Μεσόγειο.
Κάπου εδώ η εικόνα αρχίζει να αποκτά το πραγματικό της βάθος. Πίσω από τις αμυντικές συμφωνίες και τη διπλωματία υπάρχει κάτι μεγαλύτερο: η προσπάθεια να σχεδιαστούν οι δρόμοι της επόμενης δεκαετίας. Ο IMEC, ο διάδρομος που φιλοδοξεί να συνδέσει την Ινδία με τη Μέση Ανατολή και την Ευρώπη, αποκτά σε αυτό το περιβάλλον ιδιαίτερη σημασία. Η Σαουδική Αραβία βρίσκεται πάνω σε έναν από τους κρίσιμους γεωγραφικούς άξονες αυτού του σχεδιασμού, ενώ το Ισραήλ και η Ανατολική Μεσόγειος μπορούν να αποτελέσουν κρίκους προς την ευρωπαϊκή αγορά. Η γεωπολιτική συναντά εδώ τη γεωοικονομία: όποιος μπορεί να εξασφαλίσει τις ροές ενέργειας, εμπορευμάτων, τεχνολογίας και δεδομένων αποκτά επιρροή πολύ πέρα από τα σύνορά του. Η ασφάλεια των ίδιων των διαδρομών γίνεται πλέον μέρος της οικονομικής τους βιωσιμότητας.
Σε αυτό το σημείο η Ελλάδα παύει να είναι απλώς παρατηρητής.
Η ελληνική γεωγραφία αποκτά αξία ακριβώς επειδή η νέα αρχιτεκτονική δεν σταματά στον Κόλπο. Αναζητά δρόμο προς την Ευρώπη. Τα ελληνικά λιμάνια, οι υποδομές, η θέση της χώρας στην Ανατολική Μεσόγειο και η συμμετοχή της στην Ευρωπαϊκή Ένωση μπορούν να τη μετατρέψουν σε κρίσιμο ευρωπαϊκό κρίκο μιας αλυσίδας που ξεκινά από την Ινδία, περνά από τον Κόλπο και την Ανατολική Μεσόγειο και καταλήγει στην ευρωπαϊκή αγορά.
Για την Ελλάδα, επομένως, η εξέλιξη δεν πρέπει να αντιμετωπιστεί απλώς ως μία ακόμη μεταβολή των ισορροπιών στη Μέση Ανατολή. Αποτελεί προειδοποίηση αλλά και ευκαιρία. Η Αθήνα πρέπει να κινηθεί άμεσα ώστε να μετατρέψει τη γεωγραφική της θέση σε συγκεκριμένη στρατηγική αξία. Αυτό σημαίνει ενεργότερη συμμετοχή στη διαμόρφωση του IMEC, εμβάθυνση των σχέσεων με τη Σαουδική Αραβία, το Ισραήλ, την Αίγυπτο, τις Ηνωμένες Πολιτείες και την Ινδία και, παράλληλα, άμεση προώθηση της ηλεκτρικής διασύνδεσης Ελλάδας–Κύπρου–Ισραήλ, του Great Sea Interconnector, ως ενός έργου που δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται μόνο ως ενεργειακή υποδομή αλλά ως μέρος της ευρύτερης γεωοικονομικής αρχιτεκτονικής της Ανατολικής Μεσογείου. Η ολοκλήρωση και η στρατηγική θωράκισή του μπορούν να ενισχύσουν τη διασυνδεσιμότητα της Ευρώπης με την Ανατολική Μεσόγειο και να προσδώσουν στην Ελλάδα έναν ακόμη κρίσιμο ρόλο στις περιφερειακές ενεργειακές ροές. Παράλληλα, η Αθήνα οφείλει να επιταχύνει τις επενδύσεις σε λιμενικές και σιδηροδρομικές υποδομές, στις ενεργειακές και ψηφιακές διασυνδέσεις και στην ασφάλεια των θαλάσσιων οδών.
Το ζητούμενο, όμως, είναι κάτι βαθύτερο. Η ελληνική στρατηγική δεν πρέπει να περιοριστεί στο να παρακολουθεί τις εξελίξεις ή να προσφέρει διευκολύνσεις σε τρίτους. Ο στόχος πρέπει να είναι να καταστεί η Ελλάδα αναγκαίος κρίκος του νέου συστήματος διασύνδεσης Ευρώπης–Ανατολικής Μεσογείου–Μέσης Ανατολής–Ινδίας. Η γεωγραφία από μόνη της δεν παράγει ισχύ. Ισχύ παράγει η οργανωμένη αξιοποίησή της.
Αυτό είναι, τελικά, το μεγάλο παιχνίδι που βρίσκεται σε εξέλιξη.
Η νέα Μέση Ανατολή δεν οικοδομείται γύρω από ένα μόνο σύστημα συμμαχιών. Οικοδομείται πάνω σε επικαλυπτόμενα δίκτυα. Οι Συμφωνίες του Αβραάμ δημιουργούν διπλωματικές γέφυρες. Η αμερικανοσαουδαραβική πυρηνική συνεργασία προσθέτει τεχνολογικό και στρατηγικό βάθος. Η τριμερής συμφωνία Σαουδικής Αραβίας–Τουρκίας–Πακιστάν δημιουργεί ένα νέο επίπεδο περιφερειακής ασφάλειας. Η πιθανή διεύρυνσή της προς την Αίγυπτο θα μπορούσε να μεταβάλει ακόμη περισσότερο τη γεωγραφία αυτού του συστήματος. Ο IMEC επιχειρεί να χαράξει νέους δρόμους εμπορίου, ενέργειας και διασύνδεσης. Ο Great Sea Interconnector μπορεί να αποτελέσει έναν ακόμη κρίκο αυτής της ευρωπαϊκής στρατηγικής διασύνδεσης. Η Ελλάδα βρίσκεται στο σημείο όπου ορισμένες από αυτές τις διαδρομές μπορούν να συναντήσουν την Ευρώπη.
Το πραγματικό ερώτημα, επομένως, δεν είναι αν η Σαουδική Αραβία θα επιλέξει μεταξύ Αμερικής, Τουρκίας, Πακιστάν ή Ισραήλ. Το Ριάντ φαίνεται να επιδιώκει κάτι πολύ πιο σύνθετο: να μπορεί να συνεργάζεται με όλους χωρίς να εξαρτάται απόλυτα από κανέναν.
Αυτή ακριβώς η εξέλιξη μετατρέπει τη Σαουδική Αραβία από «σύμμαχο» σε ρυθμιστή.
Η Ουάσιγκτον θα προσπαθήσει να τη διατηρήσει στον αμερικανικό στρατηγικό χώρο. Το Ισραήλ θα επιδιώξει να μην απολέσει τη δυνατότητα μιας ιστορικής εξομάλυνσης. Η Τουρκία επιχειρεί να διευρύνει την περιφερειακή της επιρροή. Το Πακιστάν αποκτά έναν νέο χώρο στρατηγικής παρουσίας. Η Αίγυπτος βρίσκεται μπροστά σε μια πιθανή νέα επιλογή. Το Ριάντ βρίσκεται στο κέντρο όλων αυτών των εξισώσεων.
Η Ελλάδα, από την άλλη πλευρά, βρίσκεται μπροστά σε μια σπάνια ευκαιρία. Όχι επειδή μπορεί να ανταγωνιστεί τις μεγάλες δυνάμεις της περιοχής, αλλά επειδή μπορεί να καταστεί ο ευρωπαϊκός κόμβος ενός συστήματος που ήδη διαμορφώνεται. Αυτό απαιτεί να περάσει από την απλή διαπίστωση της γεωγραφικής της αξίας στην ενεργή παραγωγή γεωπολιτικής αξίας. Η ταχύτητα, σε αυτή την περίπτωση, δεν είναι λεπτομέρεια. Είναι στρατηγική.
Η ιστορία της επόμενης Μέσης Ανατολής ίσως, λοιπόν, να μη γραφτεί μόνο στα πεδία των μαχών. Μπορεί να γραφτεί στα λιμάνια, στους σιδηροδρόμους, στις ενεργειακές διασυνδέσεις, στα data centers, στους πυρηνικούς αντιδραστήρες, στις αμυντικές συμφωνίες και στα τραπέζια όπου οι περιφερειακές δυνάμεις διαπραγματεύονται ταυτόχρονα με περισσότερους από έναν ισχυρούς παίκτες.
Σε αυτή τη νέα γεωπολιτική πραγματικότητα, η Ελλάδα δεν έχει την πολυτέλεια να παρακολουθεί από την εξέδρα.
Πρέπει να βρίσκεται μέσα στον διάδρομο.
