Η Σύνοδος Κορυφής του ΝΑΤΟ στην Άγκυρα, στις 7 και 8 Ιουλίου, πραγματοποιείται σε μια στιγμή κατά την οποία η αρχιτεκτονική ασφάλειας της Ευρώπης αναδιαμορφώνεται. Η δημόσια συζήτηση θα επικεντρωθεί στις αμυντικές δαπάνες, στις απαιτήσεις της Ουάσιγκτον, στη συνοχή της Συμμαχίας και στη στήριξη της Ουκρανίας. Για την Ελλάδα, όμως, η Σύνοδος έχει και μια πρόσθετη σημασία: φωτίζει την προσπάθεια της Τουρκίας να αναβαθμίσει τον ρόλο της ως αναντικατάστατου στρατηγικού κόμβου ανάμεσα στη Μαύρη Θάλασσα, τη Μέση Ανατολή, τον Καύκασο και την Ανατολική Μεσόγειο.
Η Άγκυρα δεν φιλοξενεί απλώς μια σύνοδο. Φιλοξενεί μια συζήτηση στην οποία η ίδια επιδιώκει να εμφανιστεί ως απαραίτητος συνομιλητής. Η Τουρκία διαθέτει μία από τις μεγαλύτερες στρατιωτικές δυνάμεις του ΝΑΤΟ, έχει αναπτύξει τα τελευταία χρόνια σημαντική αμυντική βιομηχανία και κατέχει μια γεωγραφική θέση που κανένας δυτικός σχεδιασμός δεν μπορεί να αγνοήσει. Η σημασία αυτή έγινε ακόμη πιο εμφανής μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία.
Η Μαύρη Θάλασσα επέστρεψε στο επίκεντρο της ευρωπαϊκής ασφάλειας. Η επιβίωση της Ουκρανίας ως οικονομικά λειτουργικού κράτους συνδέεται με την πρόσβασή της στη θάλασσα και με τη δυνατότητα διατήρησης ανοικτών θαλάσσιων γραμμών επικοινωνίας. Η ασφάλεια των λιμανιών της Οδησσού, η διακίνηση σιτηρών, η ναυτική ισορροπία με τη Ρωσία και η δυνατότητα του ΝΑΤΟ να στηρίξει την Ουκρανία εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από το καθεστώς πρόσβασης στη Μαύρη Θάλασσα.
Εδώ βρίσκεται η ιδιαίτερη σημασία της Τουρκίας. Μέσω της Σύμβασης του Μοντρέ του 1936, η Άγκυρα έχει τον έλεγχο της διέλευσης πολεμικών πλοίων από τα Στενά του Βοσπόρου και των Δαρδανελλίων. Μετά την εισβολή του 2022, η Τουρκία ενεργοποίησε τις διατάξεις της Σύμβασης, περιορίζοντας τη διέλευση πολεμικών πλοίων προς και από τη Μαύρη Θάλασσα. Η απόφαση αυτή επηρέασε άμεσα την ισορροπία ισχύος στη ναυτική διάσταση του πολέμου. Περιόρισε τη δυνατότητα περαιτέρω ενίσχυσης του ρωσικού Στόλου της Μαύρης Θάλασσας, ενώ ταυτόχρονα απέτρεψε και την είσοδο μεγαλύτερης ναυτικής παρουσίας χωρών του ΝΑΤΟ που δεν βρέχονται από τη Μαύρη Θάλασσα.
Η τουρκική πολιτική δεν είναι μονοσήμαντη. Η Άγκυρα στηρίζει την Ουκρανία σε κρίσιμους τομείς, διατηρεί όμως παράλληλα ανοικτούς διαύλους με τη Μόσχα. Επιδιώκει αποκλιμάκωση στη Μαύρη Θάλασσα, αλλά και διατήρηση του δικού της πρωταγωνιστικού ρόλου.
Προωθεί την ιδέα της «περιφερειακής ιδιοκτησίας» της ασφάλειας, σύμφωνα με την οποία η Μαύρη Θάλασσα πρέπει να παραμένει υπό την ευθύνη κυρίως των παράκτιων κρατών, δηλαδή της Τουρκίας, της Ρουμανίας και της Βουλγαρίας. Με αυτόν τον τρόπο περιορίζει την ευρύτερη ναυτική παρουσία του ΝΑΤΟ, ενώ ταυτόχρονα εδραιώνει τη δική της θέση ως θεματοφύλακα της περιοχής.
Αυτή είναι η ουσία της τουρκικής ατζέντας: η μετατροπή της γεωγραφίας σε πολιτική επιρροή. Η Τουρκία δεν επιδιώκει απλώς να είναι ισχυρή. Επιδιώκει να είναι απαραίτητη. Στη Μαύρη Θάλασσα μέσω του Μοντρέ, στη Μέση Ανατολή μέσω των διαύλων της με διαφορετικούς δρώντες, στον Καύκασο μέσω της επιρροής της στο Αζερμπαϊτζάν, στην αμυντική βιομηχανία μέσω drones, ναυτικών πλατφορμών και εξαγωγών. Η φιλοξενία της Συνόδου του ΝΑΤΟ εντάσσεται σε αυτή την ευρύτερη προσπάθεια στρατηγικής αναβάθμισης.
Για την ελληνική εξωτερική πολιτική, η εξέλιξη αυτή απαιτεί ψυχραιμία και στρατηγική αυτοπεποίθηση. Η γεωγραφική σημασία της Τουρκίας δεν ακυρώνεται με ρητορική. Η ελληνική στάση πρέπει να βασιστεί στην ενίσχυση της δικής μας στρατηγικής αξίας και στη βαθύτερη αγκύρωση της χώρας στον ευρωπαϊκό πυρήνα ασφάλειας και άμυνας.
Η Ελλάδα διαθέτει κρίσιμα πλεονεκτήματα: σταθερή συμμετοχή στην Ευρωπαϊκή Ένωση και στο ΝΑΤΟ, ισχυρές Ένοπλες Δυνάμεις, γεωγραφική θέση στην Ανατολική Μεσόγειο, λιμάνια και υποδομές με αυξανόμενη σημασία για την ενεργειακή και στρατιωτική κινητικότητα, καθώς και διαχρονική προσήλωση στο διεθνές δίκαιο. Αυτά τα στοιχεία μπορούν να συγκροτήσουν μια θετική στρατηγική, πέρα από τη λογική της αντίδρασης στις κινήσεις της Άγκυρας.
Η νέα πραγματικότητα στο ΝΑΤΟ καθιστά ακόμη πιο σημαντική την ευρωπαϊκή διάσταση της ελληνικής ασφάλειας. Όσο οι Ηνωμένες Πολιτείες ανακατανέμουν τις παγκόσμιες προτεραιότητές τους και όσο η Ευρώπη καλείται να αναλάβει μεγαλύτερο μερίδιο ευθύνης για την άμυνά της, η Ελλάδα έχει συμφέρον να βρεθεί στον πυρήνα των χωρών που θα προχωρήσουν ταχύτερα στην ευρωπαϊκή αμυντική ολοκλήρωση.
Η ρήτρα αμοιβαίας συνδρομής του Άρθρου 42 παράγραφος 7 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση αποκτά σε αυτό το πλαίσιο ιδιαίτερη σημασία. Δεν αντικαθιστά το ΝΑΤΟ, αλλά ενισχύει τη θεσμική βάση της ευρωπαϊκής αλληλεγγύης. Για μια χώρα όπως η Ελλάδα, η οποία αντιμετωπίζει σύνθετες προκλήσεις ασφαλείας και βρίσκεται σε μια περιοχή αυξημένης γεωπολιτικής ρευστότητας, η πλήρης αξιοποίηση του ευρωπαϊκού πλαισίου άμυνας αποτελεί στρατηγική αναγκαιότητα.
Η Ελλάδα πρέπει να συμμετάσχει ενεργά στην ομάδα των κρατών που θα προωθήσουν την επόμενη φάση της ευρωπαϊκής άμυνας: κοινές προμήθειες, ενίσχυση της ευρωπαϊκής αμυντικής βιομηχανίας, στρατιωτική κινητικότητα, κοινή χρηματοδότηση, διαλειτουργικότητα, ευρωπαϊκή στρατηγική κουλτούρα. Η συζήτηση αυτή δεν αφορά αφηρημένα τον ευρωπαϊκό φεντεραλισμό. Αφορά την ικανότητα της Ευρώπης να προστατεύει τον εαυτό της και την ικανότητα της Ελλάδας να συμμετέχει στον σκληρό πυρήνα αυτής της προσπάθειας.
Η Σύνοδος της Άγκυρας, λοιπόν, προσφέρει στην Αθήνα μια χρήσιμη υπενθύμιση. Η Τουρκία αξιοποιεί συστηματικά τη γεωγραφία της, τη βιομηχανία της και τον ρόλο της στη Μαύρη Θάλασσα για να ενισχύσει τη θέση της μέσα στη Συμμαχία. Η Ελλάδα οφείλει να αξιοποιήσει τη θεσμική της ισχύ, την ευρωπαϊκή της ταυτότητα και τη στρατηγική της θέση για να διαμορφώσει έναν εξίσου αναγκαίο ρόλο στο νέο περιβάλλον ασφαλείας.
Σε μια Ευρώπη που αναζητά μεγαλύτερη στρατηγική αυτοπεποίθηση, η ελληνική επιλογή πρέπει να είναι καθαρή: βαθύτερη συμμετοχή στον ευρωπαϊκό πυρήνα άμυνας, ενεργός αξιοποίηση του Άρθρου 42(7) και συμβολή στη σταδιακή διαμόρφωση μιας πραγματικής Ευρωπαϊκής Ένωσης Άμυνας. Η ενίσχυση της θέσης της Ελλάδας μέσα στην Ευρώπη αποτελεί τη σταθερότερη βάση για την προάσπιση των εθνικών της συμφερόντων στο νέο περιβάλλον ασφαλείας.
