Γράφει ο Ορέστης Σχινάς Αν. Καθηγητής στο Τμήμα Ναυτιλίας του Πανεπιστημίου Αιγαίου.
*
Οι χάρτες συχνά λένε περισσότερα από τις πολιτικές δηλώσεις. Ένας χάρτης της ενεργειακής εξάρτησης της Ευρώπης από το ρωσικό φυσικό αέριο πριν από την εισβολή στην Ουκρανία αποτυπώνει σχεδόν τέλεια το πρόβλημα που σήμερα προσπαθεί να λύσει ο λεγόμενος Κάθετος Διάδρομος.
Για δεκαετίες, οι χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης αναπτύχθηκαν με την ενέργεια να έρχεται από μία μόνο κατεύθυνση, την Ανατολή, δηλαδή από τα πάλαι ποτέ Σοβιετικά και νυν Ρωσικά δίκτυα φυσικού αερίου. Πριν από τον πόλεμο, η Γερμανία κάλυπτε περίπου το μισό των αναγκών της από τη Ρωσία, η Βουλγαρία περισσότερο από τα τρία τέταρτα, ενώ άλλες χώρες της περιοχής βρίσκονταν σε ακόμη μεγαλύτερη εξάρτηση. Σχεδόν πέντε χρόνια αργότερα, η εικόνα έχει αλλάξει δραστικά αλλά όχι ομοιόμορφα. Η Γερμανία και μεγάλο μέρος της Δυτικής Ευρώπης έχουν ουσιαστικά αποκοπεί από τις άμεσες ρωσικές ροές, ενώ το 2025 περίπου το 74% των εισαγωγών φυσικού αερίου της Ουγγαρίας εξακολουθούσε να προέρχεται από τη Ρωσία και στη Σλοβακία το αντίστοιχο ποσοστό παρέμενε πάνω από το μισό. Η ενεργειακή εξάρτηση της Ευρώπης από τη Ρωσία, επομένως, δεν εξαφανίστηκε απλώς· μετακινήθηκε προς τα ανατολικά όρια της ΕΕ και μετατράπηκε από κοινό ευρωπαϊκό πρόβλημα σε γεωπολιτικό ρήγμα στο εσωτερικό της Ένωσης.
Ο Κάθετος Διάδρομος απαντά ακριβώς σε αυτό το πρόβλημα. Αντί η ροή του φυσικού αερίου να κατευθύνεται από την Ανατολή προς τη Δύση, ήτοι από τη Ρωσία προς την Κεντρική Ευρώπη, ο διάδρομος θα μεταφέρει ροή από τον Νότο προς τον Βορρά και ειδικότερα προς τις χώρες με άμεση εξάρτηση από το ρωσικό αέριο. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή συνδέει ρητά το έργο με τη διαφοροποίηση των πηγών εφοδιασμού και την απεξάρτηση από το ρωσικό αέριο. Μετά τη λήξη της διέλευσης ρωσικού αερίου μέσω Ουκρανίας στο τέλος του 2024, η ίδια η Επιτροπή κατέγραψε τον άξονα Ελλάδας–Βουλγαρίας–Ρουμανίας ως μία από τις βασικές εναλλακτικές οδούς τροφοδοσίας της περιοχής.
Αλλά το ζήτημα δεν είναι απλώς ενεργειακό, οικονομικό ή τεχνικό. Είναι γεωπολιτικό.
Ο Κάθετος Διάδρομος μετατρέπει την Ελλάδα από τελικό καταναλωτή στο άκρο ενός δικτύου σε πύλη εισόδου ενέργειας προς την ευρωπαϊκή ενδοχώρα. Και αυτό συμβαίνει παράλληλα με έναν πολύ μεγαλύτερο σχεδιασμό: τον India–Middle East–Europe Economic Corridor, τον IMEC. Η ευρωπαϊκή περιγραφή του IMEC προβλέπει σύνδεση Ινδίας, Αραβικού Κόλπου και Ευρώπης με θαλάσσιες και σιδηροδρομικές μεταφορές, καλώδια δεδομένων, ηλεκτρική διασύνδεση και, δυνητικά, υδρογόνο. Δηλαδή δεν πρόκειται για έναν ακόμη εμπορικό διάδρομο, αλλά για μια ολόκληρη αρχιτεκτονική ροών με παγκόσμιο αποτύπωμα.
Κάπου εδώ εμφανίζεται η Τουρκία.
Η Τουρκία έχει κάθε συμφέρον να μη μετατραπεί η Ελλάδα σε αποκλειστική νότια πύλη της Ευρώπης. Διαθέτει ήδη αγωγούς και διασυνδέσεις, και γεωγραφικά μπορεί να διεκδικήσει ρόλο στη μεταφορά ενέργειας από την Κασπία, το Ιράκ και, υπό διαφορετικές πολιτικές συνθήκες, από το Ιράν και τη Συρία. Η ίδια η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αναγνωρίζει ότι ο Trans-Balkan άξονας μπορεί να μεταφέρει αέριο προς βορρά όχι μόνο από την Ελλάδα και τη Ρουμανία αλλά και από την Τουρκία.
Άρα η πραγματική διαχωριστική γραμμή δεν είναι απλώς «Ελλάδα ή Τουρκία». Είναι ποιο αέριο, από ποια πηγή, με ποιον πολιτικό έλεγχο και μέσω ποιας γεωγραφίας.
Αν ένας τουρκικός διάδρομος προσφέρει στην Κεντρική Ευρώπη πρόσβαση σε ρωσικούς ή ιρανικούς ενεργειακούς πόρους, παρακάμπτοντας την αμερικανικά υποστηριζόμενη αρχιτεκτονική LNG, Κόλπου και IMEC, τότε δημιουργεί αντικειμενικά ανταγωνιστική επιλογή. Σε αυτό το σημείο, όχι ενδεχομένως αλλά σχεδόν σίγουρα, θα εμφανιστούν διαφορετικά ευρωπαϊκά συμφέροντα που θα διεκδικήσουν αλλαγές του σχεδίου. Η Ουγγαρία και η Σλοβακία έχουν προφανή λόγο να επιθυμούν όσο το δυνατόν περισσότερες εναλλακτικές. Η Γερμανία βρίσκεται σε διαφορετική θέση. Δεν εξαρτάται πλέον άμεσα από ρωσικό αέριο μέσω αγωγών και το 2025 οι ΗΠΑ κάλυψαν το 92% του LNG που έφθασε στους γερμανικούς τερματικούς λιμενικούς σταθμούς, ενώ ο μεγαλύτερος συνολικός προμηθευτής φυσικού αερίου της παραμένει η Νορβηγία.
Συνεπώς, δεν χρειάζεται να είναι κανείς «φιλορώσος» για να μη θέλει να αντικαταστήσει μία εξάρτηση με μια άλλη. Η διαφοροποίηση αποτελεί οικονομική λογική, αλλά στη γεωπολιτική η διαφοροποίηση του ενός είναι απώλεια μόχλευσης για τον άλλο δρώντα.
Κάπου εδώ η Ιστορία αρχίζει να χαμογελά.
Πριν από περισσότερο από έναν αιώνα, η σιδηροδρομική σύνδεση Baghdadbahn (η γερμανική ονομασία της Σιδηροδρομικής Γραμμής της Βαγδάτης –Bagdadbahn / Baghdad Railway), ενός τεράστιου γεωπολιτικού έργου των αρχών του 20ού αιώνα.) φιλοδοξούσε να ενώσει την Κεντρική Ευρώπη μέσω Κωνσταντινούπολης με τη Μεσοποταμία και τελικά τον Περσικό Κόλπο. Δεν επρόκειτο απλώς για ένα σιδηροδρομικό έργο. Για τη Βρετανία, η προοπτική μιας γερμανο-οθωμανικής χερσαίας σύνδεσης προς τη Βασόρα και ενδεχομένως το Κουβέιτ άγγιζε ευθέως τα συμφέροντά της στον Περσικό Κόλπο, στη ναυσιπλοΐα, στο πετρέλαιο και τελικά στην πρόσβαση προς την Ινδία. Γι’ αυτό και η Baghdad Railway αποτέλεσε αντικείμενο σκληρών αγγλο-οθωμανικών διαπραγματεύσεων λίγο πριν από τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Ακόμη πιο διδακτικός είναι ο τρόπος κατασκευής της. Η Υψηλή Πύλη απέρριπτε σε κρίσιμα σημεία την οικονομικά προφανή χάραξη κοντά στις ακτές και επέβαλλε διαδρομές βαθύτερα στην Ανατολία για λόγους στρατιωτικής ασφάλειας. Σε τμήμα της Baghdadbahn οι στρατιωτικοί επέβαλαν τη μεταφορά της γραμμής από την παράκτια ζώνη σε ορεινό πέρασμα, παρότι η επιλογή ήταν ακριβότερη, ώστε να βρίσκεται εκτός βεληνεκούς ναυτικού πλήγματος. Παράλληλα, οι περίφημες εγγυήσεις εσόδων ανά χιλιόμετρο μετέφεραν μέρος του οικονομικού βάρους στο οθωμανικό κράτος.
Η αναλογία δεν είναι τέλεια, εξάλλου ποτέ δεν είναι. Αλλά η λογική είναι γνώριμη.
Τότε το ερώτημα ήταν αν μια νέα χερσαία γραμμή θα έσπαζε τη θαλάσσια αρχιτεκτονική ισχύος της Βρετανίας. Σήμερα το ερώτημα είναι αν η νέα ενεργειακή γεωγραφία της Νοτιοανατολικής Ευρώπης θα ελέγχεται κυρίως από ένα θαλάσσιο σύστημα LNG–Ελλάδας–Κάθετου Διαδρόμου και από τον ευρύτερο IMEC ή αν θα παραμείνουν ανοικτές ανταγωνιστικές χερσαίες διαδρομές μέσω Τουρκίας.
Σημειωτέον δε, ότι στον σημερινό συσχετισμό οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν υποκαταστήσει τη Βρετανία ως κυρίαρχη θαλάσσια δύναμη της Δύσης.
Το φυσικό αέριο είναι το φορτίο. Η Ελλάδα όμως δεν προσφέρει μόνο γεωγραφία. Οι Έλληνες εφοπλιστές ελέγχουν 172 πλοία μεταφοράς LNG, ήτοι το 23% του παγκόσμιου στόλου. Αυτό εξηγεί γιατί μια χώρα του μεγέθους της Ελλάδας μπορεί να συνομιλεί με τους ισχυρούς για την ενεργειακή αρχιτεκτονική της Ευρώπης.
Οι αγωγοί και οι διασυνδέσεις είναι το μέσο. Η κατασκευή, η διαχείριση, ο έλεγχος και η προστασία τους είναι λειτουργίες ισχύος. Τέτοιες λειτουργίες ανατίθενται κατά κανόνα σε πολιτικά αξιόπιστους συμμάχους, όχι σε κράτη των οποίων η στρατηγική κατεύθυνση παραμένει αμφίσημη ή επαμφοτερίζουν ανάλογα με τα συμφέροντα ή τις πεποιθήσεις της ηγεσίας τους.
Το πραγματικό διακύβευμα, όμως, είναι ποιος ελέγχει το δικαίωμα επιλογής της διαδρομής. Γι’ αυτό ο Κάθετος Διάδρομος δεν είναι απλώς ακόμη ένα ενεργειακό έργο. Είναι μέρος της νέας αρχιτεκτονικής ισχύος της Ευρώπης, της Μεσογείου και ευρύτερα της Δύσης. Η Ελλάδα βρίσκεται πάνω στον μεντεσέ αυτής της πόρτας. Το ερώτημα είναι ποιος θα κρατά το κλειδί όταν αρχίσουν να περνούν όλοι από αυτήν.
