Τον Οκτώβριο του 2025 στη Φιλολογική Στέγη Πειραιώς οργανώσαμε μια εκδήλωση με θέμα τις γυναίκες στον ελληνοϊταλικό πόλεμο και την Κατοχή. Ο Στέφανος Μίλεσης παρουσίασε στην εκδήλωση κάποιες περιπτώσεις γυναικών που ήταν στην Αντίσταση, βασανίστηκαν φρικτά και εκτελέστηκαν από τους Ναζί. Κάποια από τα στοιχεία που παρατίθενται στο παρακάτω κείμενο είναι από την αρχική του αυτή έρευνα και τον ευχαριστώ θερμά.
*
Αν σε αυτήν την εποχή μιλάμε τόσο για τη θέση της γυναίκας, για τις ικανότητές της και για τα δικαιώματά της, μικρή προσπάθεια γίνεται για να αποκατασταθεί η εικόνα της στην Ιστορία. Ένα τέτοιο παράδειγμα είναι οι γυναίκες του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, που είναι στη σκιά αφού όσον αφορά στη μακρόχρονη και φρικτή αυτή περίοδο μιλάμε περισσότερο για ανδρικό ηρωισμό. Υπήρξαν γυναίκες όμως σε όλον τον κόσμο και στην Ελλάδα που είχαν ενεργό ρόλο στην αντίσταση κατά των Ναζί και που έδωσαν τη ζωή τους για την ελευθερία.
Μετά το 1945 σε ελληνικές εφημερίδες και περιοδικά έγιναν αρκετά σύντομα αφιερώματα σε τέτοιες αγωνίστριες. Λίγα ονόματα, όπως αυτά της Λέλας Καραγιάννη ή της Ηρώς Κωνσταντοπούλου έχουν μείνει μέχρι σήμερα, κι όμως ήταν πολλές.
Πολλές από αυτές τις γυναίκες εντάχθηκαν στα δίκτυα του ΕΑΜ και έδρασαν με διάφορους τρόπους.
Η Μάρω Μάστρακα ήταν από εύπορη οικογένεια της Κωνσταντινούπολης. Έκανε μαθήματα γαλλικών και αγαπούσε πολύ τους μαθητές της. Τη νύχτα που τη συνέλαβαν μιλούσε για μια μαθήτριά της, που ήταν εννέα ετών. Όταν την κρατούσαν στο στρατόπεδο Χαϊδαρίου, μπορούσε να ελαφρύνει τη θέση της μιλώντας γερμανικά, μα δεν το έκανε. Ως τις 20 Απριλίου έμεινε στις φυλακές Χατζηκώστα. Μετά μαζί με άλλες συγκρατούμενες την παρέδωσαν στα γερμανικά Ες Ες του Χαϊδαρίου. Εκτελέστηκε. Η Μάρω ήταν διανοούμενη και αγαπούσε την καλοπέραση. Είχε απόλυτη συνείδηση της αυτοθυσίας της.
Όλες οι παραπάνω περιγραφές έγιναν από τη Μ.Α. μια γυναίκα που γνώριζε τη Μάρω. Το πρωί που τη συνέλαβαν, η Μάρω είπε σε αυτήν τη γυναίκα:
«Πότε επιτέλους αυτός ο κόσμος θα δει μια μέρα ευτυχία!» («Χαραυγή, 08.05.1946»)
Η Μαρία Στάμου ήταν μια σεμνή κοπέλα είκοσι δύο ετών, που είχε μείνει από μικρή ορφανή και προσπαθούσε να συντηρήσει τον εαυτό της. Φρόντιζε ένα ζευγάρι ηλικιωμένων και τους φερόταν σαν να ήταν γονείς της. Εργαζόταν σε τράπεζα και αγαπούσε πολύ τη μουσική και η ζωή της κυλούσε ήρεμα με αυτούς τους ανθρώπους. Στη διάρκεια της Κατοχής ανήκε σε μια ομάδα, με την οποία έκαναν σαμποτάζ. Τη συνέλαβαν και την πήγαν στα Ες Ες. Βασανίστηκε φρικτά. Την εκτέλεσε ένα πολυβόλο. Η Μαρία Στάμου σωριάστηκε νεκρή μια μελαγχολική αυγή του Σεπτεμβρίου του 1944. («Ταχυδρόμος», 2 Νοεμβρίου 1945)
Η Μαρία Δημάδη γεννήθηκε το 1907 στο Αγρίνιο και ήταν από αρχοντική οικογένεια. Μιλούσε άπταιστα γερμανικά και γαλλικά. Ο γιατρός και λογοτέχνης πατέρας της σκοτώθηκε στην Αλβανία.
Εκείνη μίσησε τον φασισμό και ορκίστηκε εκδίκηση. Εισχώρησε στο ΕΑΜ και επειδή ήταν ριψοκίνδυνος χαρακτήρας ζήτησε να έχει έναν τολμηρό ρόλο, που θα έφερνε χειροπιαστά αποτελέσματα. Προσποιήθηκε τη θαυμάστρια του Χίτλερ και έπιασε δουλειά σαν διερμηνέας στο γερμανικό φρουραρχείο, όταν η γερμανική διοίκηση αναζητούσε «γερμανομαθείς» υπαλλήλους για να τους προσλάβει. Με τη δουλειά της συνείσφερε στην επιτυχία του ΕΑΜ σε επιχειρήσεις σε διάφορα μέρη, όπως Καρπενήσι, Αγρίνιο, Αμφιλοχία. Την κατέδωσε ένας συνεργάτης των Γερμανών. Τα χαράματα στις 31 Αυγούστου 1944 εκτελέστηκε. («Ριζοσπάστης», 04 Νοεμβρίου 1975)
Από παλιά οικογένεια της Ηπείρου κατάγονταν οι Λουκία και Σοφία Τοπάλη, μητέρα και κόρη. Την περίοδο της Κατοχής το αρχοντικό τους είχε γίνει καταφύγιο αντίστασης. Ήταν μορφωμένες, μιλούσαν ξένες γλώσσες κι έγραφαν άρθρα στον ελληνικό μυστικό τύπο και σε ξένες εφημερίδες. Η Λουκία μετέφερε πληροφορίες στους αντάρτες στα βουνά. Οι Γερμανοί τις συνέλαβαν και τις πήγαν σε φυλακή στον Βόλο. Παρά τα βασανιστήρια, δεν αποκάλυψαν τους συνεργάτες τους. Τις κρέμασαν σε ένα δέντρο μπροστά σε όλους τους συγχωριανούς τους μαζί με μια γυναίκα, που εργαζόταν στο σπίτι τους. («Κοινωνική» 30.10.1971)
Η Κούλα Αγγελή φοίτησε στη Γαλλική Ακαδημία. Το 1942 έγινε μέλος της Εθνικής Αλληλεγγύης, ήταν από τις πρώτες. Έτρεχε από την Καλλιθέα στις Τζιτζιφιές, από τη μια φυλακή στην άλλη. Φρόντιζε για το συσσίτιο των τραυματιών και συμμετείχε σε πατριωτικές εκδηλώσεις. Στο σπίτι φιλοξενούσε καταδιωκόμενους. Η μητέρα της την έλεγε «ψυχίτσα», επειδή ήταν τόσο καλή. Οι φίλοι της την έλεγαν «ξανθούλα» λόγω των μαλλιών της.
Δολοφονήθηκε στο Κουκάκι, μαζί με άλλους πέντε άνδρες με μια σφαίρα που διαπέρασε το κρανίο της και βγήκε από το μάτι της. Στο μέρος που σκοτώθηκαν αυτοί οι αγωνιστές φτιάχτηκε μνημείο, όπου αναγράφονται τα ονόματα και οι ηλικίες τους. Ήταν 44 ετών. (Χαραυγή, 27.02.1946)
Σε έναν άλλο δρόμο της Αθήνας είχε βρεθεί ένα πρωί το παραμορφωμένο σώμα της Ηλέκτρας Αποστόλου μετά τον βασανισμό και τον θάνατό της.
Η Ηλέκτρα Αποστόλου είχε έντονη πολιτική δράση στον αριστερό χώρο και είχε συμμετάσχει σε συνέδριο, όπως το Παγκόσμιο Αντιφασιστικό Αντιπολεμικό Συνέδριο των γυναικών που έγινε στο Παρίσι. Κατά τη δικτατορία του Μεταξά είχε συλληφθεί και δραπέτευσε από το Τμήμα Μεταγωγών, όπου είχε μεταφερθεί ως άρρωστη. Υπήρξε μια γυναίκα σύμβολο αγωνιστικότητας και εκφράστρια του παγκόσμιου γυναικείου κινήματος. («Δημοκράτης», 27 Ιουλίου 1954)
Η Ακριβή Νικολετοπούλου ήταν μια ψηλή, μελαχρινή τριαντάχρονη, σεμνή και μορφωμένη. Γεννήθηκε στην Αμαλιάδα και μεγάλωσε στην Πάτρα. Η αντιστασιακή της δράση ξεκίνησε με τη μεταφορά σχεδίων και εγγράφων μεγάλης σπουδαιότητας. Το θρυλικό ελληνικό υποβρύχιο, «Παπανικολής» πολλές φορές τορπίλισε εχθρικά πλοία χάρη στην Νικολετοπούλου. Βασανίστηκε κι εκτελέστηκε μαζί με άλλες πέντε γυναίκες, εκ των οποίων μία ήταν η Λέλα Καραγιάννη. Μαζί εκτελέστηκαν και 65 άνδρες. («Κοινωνική» 28.10.1971, «Μεσημβρινή» 10.06.1963)
Στον Βασαρά του Πάρνωνα η Βασίλω Σταυροπούλου οργάνωσε και ξεσήκωσε το χωριό της. Κάθε βράδυ η θεία Βασίλω διάβαζε παράνομες εφημερίδες και βιβλία του Γκόρκυ. Τα δυο της παιδιά ήταν στελέχη της ΕΠΟΝ. Η φήμη της κυκλοφορούσε στα χωριά της Λακωνίας. Ήταν 65 ετών, όταν την εκτέλεσαν οι προδότες που την έπιασαν. Μαζί της έπεσαν και η γυναίκα του καπετάνιου του ΕΛΑΣ, Λάτση, μάνα δυο παιδιών κι άλλη μία ηλικιωμένη αγωνίστρια.
Το τραγούδι «Μάνα του αντάρτη» γράφτηκε για τη Βασίλω Σταυροπούλου:
Όμως, παιδί μου, χτυπά η καμπάνα
Ήρθε η ώρα η πικρή του χωρισμού
Σήκω και εγώ σαν Ελληνίδα μάνα
Σε θέλω σταυραητό του λυτρωμού. (Ριζοσπάστης, 26 Ιουλίου 1946)
Υπήρξαν όμως και γυναίκες στην Ελλάδα, που έδρασαν στον Β’ Παγκόσμιο ως κατάσκοποι.
Μια γυναίκα που συνεργάστηκε με τον Βρετανό κατάσκοπο Χάτκινσον, εκδιώχθη, φυλακίστηκε κι έζησε για μήνες έντονη αγωνία ήταν η Μαργαρίτα Παπαγέρου. Φιλοξενούσε τους Χάτκινσον και Στιούαρτ, καθώς και τον Αυστραλό Τσάρλι.
Από την πρώτη μέρα που οι Βρετανοί βρίσκονταν στην κατεχόμενη Ελλάδα, η κα Παπαγέρου τους έκρυβε στο σπίτι της στην οδό Ατταλείας 12. Μαζί με την νεαρή ανιψιά της, Βάσω Μεθενίτου, που ήταν μόλις 18 χρόνων, αψήφησαν κάθε κίνδυνο και τους φέρθηκαν με καλοσύνη.
Οι κίνδυνοι ήταν μεγάλοι. Η αχαλίνωτη τόλμη του Χάτκινσον τους έκανε μεγαλύτερους. Η Παπαγέρου αφηγήθηκε:
«Κάθε βράδυ έβγαινε ο Τόνι έξω με μόνους συνοδούς τα τρία πιστόλια του, που είχε πάντα πάνω του. Γύριζε αργά τη νύχτα κι εγώ τον περίμενα ξάγρυπνη μέσα στην αγωνία μου. Πολλές φορές ήταν βουτηγμένος στο αίμα γιατί είχε σκοτώσει κάποιον Γερμανό ή κάποιον Ιταλό. Χτυπούσε και με το μαχαίρι για να αποφύγει τον κρότο του πυροβολισμού. Εγώ έπρεπε να καταστρέψω τα ρούχα του, να τα κάψω ή να τα θάψω μέσα στη γη.
Την ημέρα πάλι τα καρδιοχτύπια δεν έπαυαν ποτέ. Ο Χάτκινσον με χρησιμοποιούσε για σύνδεσμο και με έστελνε με σημειώματα σε διάφορα σπίτια. Πάντα μεταμφιεζόμουν. Άλλοτε γριά κουτσή με μπαστούνι και μαύρα ρούχα κι άλλοτε μαγείρισσα με την ποδιά ή καλοντυμένη νοικοκυρά. Έπρεπε να μην με γνωρίζει κανείς γιατί πολλές φορές ο Τόνι με περίμενε σε γωνίες του δρόμου και δεν ήταν σωστό να μας δουν οι γείτονες.
Μέσα στο σπίτι μου είχαν και τις βαλίτσες με τα πιστόλια και με άλλα πολεμοφόδια και ο Χάτκινσον για να αποκτήσουμε περισσότερη ασφάλεια ζήτησε να πιάσουμε σχέσεις με Γερμανούς! Να μπαινοβγαίνουν Γερμανοί, είπε, για να μην υποπτευθούν κάτι οι γείτονες.» (Έθνος, 10 Απριλίου 1945)
Θα θέλαμε να κλείσουμε αυτό το κείμενο με μια ακόμη ξεχασμένη ηρωίδα και ίσως την πιο περιφρονήμενη. Η Μανταλένα Χατζοπούλου θα μπορούσε να είναι η πρωταγωνίστρια ταινίας, όμως υπήρξε αληθινό πρόσωπο. Ήταν χορεύτρια του ελληνικού θεάτρου και στη διάρκεια της Κατοχής δούλευε σε μέρη όπου διασκέδαζαν Γερμανοί προκαλώντας την αγανάκτηση των γύρω της. Κάποιοι θέλησαν να τη σκοτώσουν, επειδή «δεν μπορούσαν να ανεχθούν ότι μια Ελληνίδα πρόσφερε τα κάλλη της στους κατακτητάς». Ένα πρωί συνελήφθη, μεταφέρθηκε σε στρατόπεδο συγκέντρωσης και εκτελέστηκε. Είχε αποκαλυφθεί ότι ήταν μέλος πατριωτικής οργάνωσης, και αποσπούσε πληροφορίες από τους Ναζί αξιωματικούς, με τους οποίους κοιμόταν. (Ταχυδρόμος, 21 Ιανουαρίου 1945)
Στα πλαίσια ενός τέτοιου κειμένου είναι δύσκολο να χωρέσει η προσπάθεια, η αγωνία, ο σωματικός και ψυχικός πόνος, η υπέρβαση που έκαναν πάρα πολλές γυναίκες ή και έφηβες που συμμετείχαν στην Αντίσταση στη διάρκεια της γερμανικής κατοχής.
Ήταν σημαντικό για εμάς να ονοματίσουμε κάποιες για να δείξουμε, έστω και λίγο, ότι στην πλειονότητά τους υπήρξαν αφανείς.
