Στις 3 τα ξημερώματα της 28ης Οκτωβρίου 1940, ο Ιταλός πρεσβευτής Εμανουέλε Γκράτσι επέδωσε στον Ιωάννη Μεταξά τελεσίγραφο που απαιτούσε την κατάληψη στρατηγικών σημείων της Ελλάδας. Η απάντηση του Μεταξά ήταν «Alors, c’est la guerre» («Λοιπόν, έχουμε πόλεμο»). Το ΟΧΙ έγινε η συμβολική έκφραση της αντίστασης του ελληνικού λαού. Στις 5:30 οι ιταλικές δυνάμεις επιτέθηκαν από την κατεχόμενη από την Ιταλία Αλβανία.
Το πρώτο ραδιοφωνικό μήνυμα
Ο Ραδιοφωνικός Σταθμός Αθηνών μετέδωσε το πρώτο πολεμικό ανακοινωθέν, με εκφωνητή τον Κώστα Σταυρόπουλο: «Αι ιταλικαί στρατιωτικαί δυνάμεις προσβάλλουν από της 5.30 πρωινής της σήμερον τα ημέτερα τμήματα προκαλύψεως της ελληνοαλβανικής μεθορίου. Αι ημέτεραι δυνάμεις αμύνονται του πατρίου εδάφους». Οι σειρήνες ήχησαν και άρχισε η επιστράτευση.
Η επιστράτευση και οι διοικητές
Εκατοντάδες χιλιάδες έφεδροι κινητοποιήθηκαν σταδιακά. Ο αρχιστράτηγος Αλέξανδρος Παπάγος ηγήθηκε του στρατού. Ο υποστράτηγος Χαράλαμπος Κατσιμήτρος διηύθυνε την άμυνα της VIII Μεραρχίας στην Ήπειρο και ο συνταγματάρχης Κωνσταντίνος Δαβάκης το Απόσπασμα Πίνδου. Ο ελληνικός στρατός υστερούσε σε μηχανοκίνηση και αεροπορική ισχύ, αλλά διέθετε γνώση του εδάφους και ισχυρό ηθικό.
Η Πίνδος και το Καλπάκι
Η ιταλική μεραρχία αλπινιστών «Τζούλια» επιχείρησε να φτάσει στο Μέτσοβο και να διασπάσει την ελληνική άμυνα. Σκληρές μάχες διεξήχθησαν σε βροχή, λάσπη και χιόνι. Στην τοποθεσία Ελαίας–Καλαμά, στο Καλπάκι, οι ελληνικές δυνάμεις απέκρουσαν διαδοχικές επιθέσεις και προστάτευσαν την πρόσβαση προς τα Ιωάννινα.
Η αντεπίθεση στην Αλβανία
Από τα μέσα Νοεμβρίου 1940 οι ελληνικές δυνάμεις πέρασαν στην αντεπίθεση. Κατέλαβαν την Κορυτσά στις 22 Νοεμβρίου, αργότερα τους Αγίους Σαράντα, το Αργυρόκαστρο και τη Χειμάρρα. Οι Ιταλοί υποχώρησαν σε σημαντικό τμήμα του μετώπου, χωρίς όμως να εκδιωχθούν από ολόκληρη την Αλβανία.
Οι γυναίκες της Ηπείρου
Οι γυναίκες της Πίνδου μετέφεραν στην πλάτη τους τρόφιμα, πολεμοφόδια και κουβέρτες σε δύσβατα μονοπάτια, περιέθαλπαν τραυματίες και κρατούσαν όρθια τα χωριά. Η προσφορά τους έγινε σύμβολο της συμμετοχής του άμαχου πληθυσμού.
Αεροπορία και Ναυτικό
Η ελληνική αεροπορία εκτελούσε αναχαιτίσεις, αναγνωρίσεις και βομβαρδισμούς απέναντι σε ισχυρότερη ιταλική αεροπορία. Στις 2 Νοεμβρίου ο Μαρίνος Μητραλέξης έπληξε με την έλικα του αεροσκάφους του ιταλικό βομβαρδιστικό. Το Πολεμικό Ναυτικό εκτελούσε περιπολίες, συνοδείες και επιθετικές αποστολές· ιδιαίτερα γνωστή έμεινε η δράση του υποβρυχίου «Παπανικολής».
Οι απώλειες και ο χειμώνας
Περίπου 13.000–14.000 Έλληνες στρατιωτικοί σκοτώθηκαν στον ελληνοϊταλικό πόλεμο και περισσότεροι από 40.000 τραυματίστηκαν, σύμφωνα με συνήθεις ιστορικές εκτιμήσεις που διαφέρουν ανά κατηγορία. Χιλιάδες υπέστησαν κρυοπαγήματα, πολλά με μόνιμες συνέπειες. Ο ανεφοδιασμός και η μεταφορά τραυματιών σε ορεινό έδαφος υπήρξαν εξαιρετικά δύσκολα.
Η εαρινή επίθεση
Στις 9 Μαρτίου 1941 ο Μουσολίνι εξαπέλυσε μεγάλη εαρινή επίθεση. Στο ύψωμα 731 οι Έλληνες, με εξέχοντα διοικητή τον Δημήτριο Κασλά, άντεξαν σε αλλεπάλληλους βομβαρδισμούς και επιθέσεις. Η επιχείρηση απέτυχε να επιφέρει την επιδιωκόμενη ιταλική διάσπαση.
Η γερμανική εισβολή και η Κατοχή
Στις 6 Απριλίου 1941 η Γερμανία επιτέθηκε στην Ελλάδα. Οι υπερασπιστές της Γραμμής Μεταξά, μεταξύ τους του Ρούπελ, αντιστάθηκαν, αλλά η γερμανική προέλαση μέσω Γιουγκοσλαβίας παρέκαμψε τις οχυρώσεις. Η Θεσσαλονίκη καταλήφθηκε στις 9 Απριλίου και η Αθήνα στις 27. Ακολούθησαν η Μάχη της Κρήτης, η τριπλή Κατοχή, ο λιμός, οι διώξεις και η Εθνική Αντίσταση.
Η σημασία της επετείου
Η 28η Οκτωβρίου τιμά την απόρριψη της φασιστικής επιβολής και τον αγώνα στρατιωτών και αμάχων. Παρά τον δικτατορικό χαρακτήρα του καθεστώτος Μεταξά, η αντίσταση στην εισβολή απέκτησε πανεθνικό χαρακτήρα. Η ελληνική νίκη στο αλβανικό μέτωπο δεν απέτρεψε τη γερμανική κατάκτηση, άφησε όμως ανεξίτηλο ιστορικό αποτύπωμα.
Πηγές: ΓΕΣ/ΔΙΣ, Προεδρία της Δημοκρατίας, ΕΡΤ Αρχείο, Ελληνικό Ινστιτούτο Στρατηγικών Μελετών.
