Οι δημοσκοπήσεις το τελευταίο διάστημα παρουσιάζουν πάνω κάτω τα ίδια στοιχεία. Η τελευταία μέτρηση της GPO, για παράδειγμα, δίνει στη Νέα Δημοκρατία 25,2% στην πρόθεση ψήφου, έναντι 13,5% της Ελληνικής Αριστερής Συμπαράταξης και 11,2% του ΠΑΣΟΚ. Η πρώτη θέση μοιάζει, λοιπόν, εξασφαλισμένη. Η πολιτική κυριαρχία, όμως, δεν ταυτίζεται με τη δημοσκοπική πρωτιά. Και η διαφορά από τον δεύτερο δεν είναι λευκή επιταγή. Στην ίδια έρευνα, σχεδόν ένας στους οκτώ ψηφοφόρους παραμένει αναποφάσιστος. Είναι μια απλή υπενθύμιση ότι η κοινωνία δεν έχει πει την τελευταία της λέξη.
Το λελογισμένο ρίσκο του Μεγάρου Μαξίμου
Το Μέγαρο Μαξίμου έχει επενδύσει στη σταθερότητα, γνωρίζοντας ότι ο δύσκολος χειμώνας μπορεί να ενισχύσει την ανάγκη ασφάλειας. Πρόκειται για λελογισμένο ρίσκο. Όμως η επίκληση των διεθνών συνθηκών ως απάντηση στην ακρίβεια έχει όρια. Ο πολίτης που μετρά το κόστος στο σούπερ μάρκετ δεν ανακουφίζεται επειδή η ακρίβεια παρατηρείται και σε άλλες χώρες. Περιμένει λύσεις, όχι συγκρίσεις.
Ακόμη πιο επισφαλής είναι η επιστροφή στα διλήμματα φόβου. Μπορεί να οδηγήσουν σε συσπείρωση, αλλά μπορεί και να προδώσουν αμηχανία. Κυρίως, η κοινωνία έχει ήδη δοκιμάσει αυτή τη συνταγή. Την περίοδο 2012-2014 το κυρίαρχο αφήγημα ήταν ότι η έλευση του ΣΥΡΙΖΑ θα έφερνε την καταστροφή. Η αποκάλυψη που προαναγγελλόταν δεν ήρθε· ήρθε ωστόσο η κρίση των πολιτών απέναντι στον ΣΥΡΙΖΑ το 2019, και ήταν αυστηρή. Από τότε, η εναλλαγή στην εξουσία δεν μοιάζει πια με άλμα στο κενό.
Η πραγματική πίεση για τη ΝΔ, άλλωστε, δεν έρχεται μόνο από την αντιπολίτευση· έρχεται και από τα δεξιά της, με τις συζητήσεις για ενδεχόμενη εκλογική παρουσία Σαμαρά και Κασιδιάρη· στην ίδια έρευνα (της GPO), η υποθετική επιλογή ενός κόμματος Σαμαρά συγκεντρώνει διψήφιο ποσοστό. Η κυβέρνηση διαθέτει όμως και ένα ατού που αξιοποιεί λιγότερο: ο Πρωθυπουργός έχει επενδύσει περισσότερο από τους άλλους αρχηγούς στην ατζέντα της τεχνολογίας και της τεχνητής νοημοσύνης. Για τη νέα τάξη πραγμάτων που έρχεται, αυτό θα μπορούσε να είναι πιο ισχυρό επιχείρημα από ένα ακόμη δίλημμα.
Έπειτα υπάρχει η φθορά. Πάνω από επτά χρόνια διακυβέρνησης δεν μετρώνται μόνο σε επιτεύγματα. Μετρώνται και σε ανοχές που εξαντλούνται. Ένα λάθος που συγχωρούνταν στην αρχή, σήμερα πολλαπλασιάζει το πολιτικό του κόστος. Όσο περισσότερο διαρκεί μια κυβέρνηση, τόσο λιγότερο αρκεί να υπενθυμίζει τι παρέλαβε. Κρίνεται για όσα δεν διόρθωσε, για την καθημερινότητα που υποσχέθηκε να αλλάξει και για τη συμπεριφορά όσων μιλούν εξ ονόματός της. Η αλαζονεία, πραγματική ή απλώς εκπεμπόμενη, είναι πλέον ακριβό προεκλογικό λάθος.
Μια αντιπολίτευση που δεν φοβίζει, αλλά ούτε πείθει
Η αντιπολίτευση, από την πλευρά της, δυσκολεύεται να μετατρέψει τη δυσαρέσκεια σε εμπιστοσύνη. Ο Νίκος Ανδρουλάκης διαθέτει οργανωμένο κόμμα και το πλεονέκτημα ότι δεν έχει δοκιμαστεί προσωπικά ως πρωθυπουργός. Το ΠΑΣΟΚ, μάλιστα, ενισχύεται στη σύγκριση των μετρήσεων Ιουλίου και Οκτωβρίου. Δείχνει, επιπλέον, ότι άντεξε το πρώτο κύμα της επιστροφής του Αλέξη Τσίπρα, παρότι οι μετρήσεις εξακολουθούν να το φέρνουν τρίτο. Του λείπει όμως η μεγάλη πολιτική πρόταση.
Ο Αλέξης Τσίπρας αντιμετωπίζει διαφορετικό πρόβλημα: η επιστροφή του δημιούργησε προσδοκίες μεγαλύτερες από την έως τώρα σαφήνεια του μηνύματός του. Οι γενικές αναφορές στην “αλλαγή” δεν αρκούν. Χρειάζονται συγκεκριμένες δεσμεύσεις, αξιόπιστα πρόσωπα και απαντήσεις στο απλό ερώτημα: τι θα αλλάξει αύριο για τον πολίτη; Μέχρι σήμερα, η απάντηση δεν έχει δοθεί πειστικά. Και αν η διαχείριση συνεχιστεί ως έχει, η επιστροφή του κινδυνεύει να αποδειχθεί στην κάλπη μικρότερη από τις προσδοκίες που γέννησε.
Η Ευρώπη και το χάσμα της εικόνας
Τα λάθη εικόνας δεν είναι ελληνική αποκλειστικότητα. Η Ευρώπη ζει με κοινωνικές ανισότητες, ενεργειακή ανασφάλεια, μεταναστευτικές πιέσεις και ένα διαρκές κύμα πληροφορίας. Η εικόνα του Εμανουέλ Μακρόν σε συναυλία της Σελίν Ντιόν, την ώρα που η Γαλλία βρισκόταν σε κοινωνικό αναβρασμό, συμπύκνωσε ένα κρίσιμο χάσμα: εκείνο ανάμεσα στην εικόνα της εξουσίας και στο βίωμα των πολιτών.
Αυτό το χάσμα μεγαλώνει και από την τηλεοπτική πολιτική. Η πρόσφατη αντιπαράθεση του Μακάριου Λαζαρίδη με τη Νάντια Γιαννακοπούλου, που κατέληξε στα δάκρυα της βουλευτού, έδειξε πόσο εύκολα μια ατάκα μετατρέπεται σε πολιτική ζημιά. Ανάλογο προβληματισμό γεννά και το χιουμοριστικό βίντεο τεχνητής νοημοσύνης που αναδημοσίευσε ο Άδωνις Γεωργιάδης, στο οποίο εμφανίζεται να χορεύει breakdance. Μπορεί να είναι ευρηματικό, ακόμη και συμπαθές. Όμως η προσοχή δεν ισοδυναμεί με εμπιστοσύνη. Και ο ψηφοφόρος δεν είναι θεατής που βαθμολογεί μόνο το θέαμα.
Τι δεν μετρούν οι δημοσκοπήσεις
Οι δημοσκοπήσεις καταγράφουν τάσεις, όχι την τελευταία απόφαση του ψηφοφόρου. Τα κοινωνικά δίκτυα, η τεχνητή νοημοσύνη και η ταχύτητα διάδοσης ψευδών ειδήσεων δυσκολεύουν κάθε πρόβλεψη. Σε ένα περιβάλλον όπου ένα στιγμιότυπο ταξιδεύει σε δευτερόλεπτα, η κάλπη μπορεί να επιφυλάσσει εκπλήξεις για όλους. Ένα γεγονός της τελευταίας εβδομάδας μπορεί να επηρεάσει περισσότερο από μήνες προεκλογικής επικοινωνίας.
Η ελληνική εμπειρία το έχει ήδη δείξει. Στις αρχές της προηγούμενης δεκαετίας οι δημοσκοπήσεις έδειχναν δεύτερο το ΠΑΣΟΚ, αλλά κατέγραφαν μια δυναμική του ΣΥΡΙΖΑ τόσο ισχυρή, που πολλοί δημοσκόποι, όπως έχει ειπωθεί, δίσταζαν να την αποτυπώσουν πλήρως. Η κάλπη έδειξε αυτό που οι πίνακες δεν τόλμησαν. Σήμερα, μάλιστα, μετράμε χωρίς να ξέρουμε ακόμη ποιοι θα συμμετέχουν στις επόμενες εκλογές. Θεωρούμε ορισμένα συμπεράσματα αυτονόητα ενώ στην πράξη δεν έχουμε όλα τα δεδομένα.
Γι’ αυτό οι επόμενες εκλογές δεν θα είναι διαγωνισμός συνθημάτων ούτε απειλών. Θα είναι δοκιμασία σοβαρότητας, μέτρου και πολιτικής ενσυναίσθησης. Και στον διαγωνισμό των λιγότερων λαθών, μέχρι στιγμής, κανείς δεν προηγείται με ασφάλεια.
