Οι 6,5 εκατομμύρια ψηφοφόροι της Σερβίας προσέρχονται στις κάλπες στις 25 Οκτωβρίου, σε μια κρίσιμη βουλευτική εκλογική αναμέτρηση που χαρακτηρίζεται από κοινωνική αναταραχή, ένα νέο πολιτικό τοπίο, καταγγελίες για παρατυπίες, φοβους για νοθεία, ένα αβέβαιο αποτέλεσμα και την προοπτική συνεπειών ευρείας κλίμακας.
Επίσης, αυτή η εκλογική αναμέτρηση έχει και μια επιπλέον σημαντική διάσταση. Έρχεται την στιγμή που στην Ευρώπη φουντώνουν οι κινητοποιήσεις φοιτητών- που συμπαρασύρουν στον δρόμο τα συνδικάτα και γενικότερα τους πολίτες που διαμαρτύρονται για το δυσβάσταχτο κόστος διαβίωσης- και στην Σερβία έχουμε ένα φοιτητικό κίνημα που είναι στους δρόμους σχεδόν δύο χρόνια και μάλιστα μέσα από αυτό δημιουργήθηκε και πολιτικό κόμμα που αμφισβητεί στα ίσα την παντοδύναμη πολιτική φυσιογνωμία του Αλεξάντρ Βούτσιτς.
Ακολουθεί ένας σύντομος οδηγός του Guardian για τα βασικά ζητήματα.
Οι εξελίξεις που έχουν σημασία
Δύο γεγονότα καθορίζουν το πλαίσιο αυτών των εκλογών. Το πρώτο είναι η κατάρρευση του στεγάστρου στον σιδηροδρομικό σταθμό του Νόβι Σαντ τον Νοέμβριο του 2024, η οποία στοίχισε τη ζωή σε 16 ανθρώπους και έφερε στο φως εκτεταμένη κυβερνητική και θεσμική διαφθορά, πυροδοτώντας δύο χρόνια αντικυβερνητικών διαδηλώσεων με μπροστάρηδες τους φοιητές.
Το δεύτερο είναι η κηδεία με τιμές ήρωα που επιφυλάχθηκε για τον Σέρβο στρατηγό Ράτκο Μλάντιτς, τον «Χασάπη της Βοσνίας». Ο Μλάντιτς, ο οποίος καταδικάστηκε για τον σχεδιασμό της χειρότερης σφαγής στην Ευρώπη μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, ενταφιάστηκε τον περασμένο μήνα στο Βελιγράδι με στρατιωτικές τιμές.
Εν μέσω διεθνούς κατακραυγής αλλά και έκρηξης της σερβικής εθνικιστικής υπερηφάνειας, ο ολοένα και πιο αυταρχικός πρόεδρος, Αλεξάνταρ Βούτσιτς, ο οποίος κυριαρχεί στην πολιτική της Σερβίας για 14 χρόνια, παραιτήθηκε για να ηγηθεί της ψηφοφορίας του κυβερνώντος Σερβικού Προοδευτικού Κόμματος (SNS), σε μια προσπάθεια να γίνει πρωθυπουργός.
Απέναντί του βρίσκεται η Φοιτητική Λίστα, ένας συνασπισμός βάσης, αποκεντρωμένος, με επικεφαλής φοιτητές, ακαδημαϊκούς, άτομα της κοινωνίας των πολιτών που έχει εξελιχθεί από ένα αυθόρμητο κίνημα διαμαρτυρίας μετά την καταστροφή του Νόβι Σαντ σε έναν σοβαρό κοινοβουλευτικό αντίπαλο που προσφέρει μια σαφή εναλλακτική λύση στα παραδοσιακά κόμματα.
Αυτό έχει σημασία επειδή η Σερβία είναι μια υποψήφια για ένταξη στην ΕΕ χώρα που συνεχίζει να εξισορροπεί τους δεσμούς της με τη Δύση, τη Ρωσία και την Κίνα.
Η προκατάληψη των μέσων ενημέρωσης, ο εκφοβισμός των ψηφοφόρων και οι παρατυπίες στις εκλογικές λίστες σημαίνουν ότι οποιοδήποτε αποτέλεσμα θα μπορούσε να αμφισβητηθεί, προκαλώντας μαζικές διαμαρτυρίες και επιδεινώνοντας την περιφερειακή αστάθεια.
Τα βασικά πρόσωπα και κόμματα
Το κόμμα SNS του Βούτσιτς αποτελεί τον πυρήνα του συνδυασμού «Ενωμένη Σερβία». Το κόμμα βασίζεται στον έλεγχο των δημόσιων πόρων, στην ευνοϊκή κάλυψη από τα μέσα ενημέρωσης και στην ισχυρή εθνικιστική στήριξη, ωστόσο η προεκλογική του εκστρατεία έχει επισκιαστεί από κατηγορίες για συστηματική χειραγώγηση των ψηφοφόρων.
Η «Φοιτητική Λίστα» αποφεύγει τις κομματικές ιεραρχίες και την ανάδειξη ενός κεντρικού ηγέτη, προκρίνοντας ακαδημαϊκούς και επαγγελματίες που χαίρουν τοπικής εκτίμησης, ενώ δραστηριοποιείται μέσω πανεπιστημιακών δικτύων. Η εκστρατεία της, η οποία χαρακτηρίζεται από γρήγορους ρυθμούς και χιούμορ, έχει κινητοποιήσει μεγάλο αριθμό ψηφοφόρων που προηγουμένως απείχαν από την πολιτική διαδικασία.
Αυτό σημαίνει ότι τα παραδοσιακά κόμματα της αντιπολίτευσης στη Σερβία έχουν σε μεγάλο βαθμό περιθωριοποιηθεί, με το συνολικό τους ποσοστό να υποχωρεί από το 30% στο 10-15%.
Ορισμένα κόμματα έχουν μετατοπιστεί προς τη «Φοιτητική Λίστα», ενώ άλλα, όπως το «Ευρωπαϊκή Σερβία», ενδέχεται να μην καταφέρουν να ξεπεράσουν το εκλογικό όριο του 3%. Παράλληλα, το δεξιό, εθνικιστικό στρατόπεδο της Σερβίας μαστίζεται από εσωτερικές διαφωνίες και έχει αποδυναμωθεί περαιτέρω μετά την απροσδόκητη αποχώρηση του κόμματος «Εμείς – Η Δύναμη του Λαού» η οποία προκλήθηκε από καταγγελίες περί ρωσικής επιρροής. Ένα μέρος των εθνικιστικών ψήφων ενδέχεται να κατευθυνθεί προς το SNS.
Ποιο είναι το πιθανό αποτέλεσμα και πότε θα το μάθουμε;
Οι δημοσκοπήσεις είναι αντικρουόμενες και όχι ιδιαίτερα αξιόπιστες, ενώ υπάρχουν σοβαρές ανησυχίες σχετικά με την ακεραιότητα της εκλογικής διαδικασίας, με καταγγελίες για κρατική βία κατά ακτιβιστών της αντιπολίτευσης, καθώς και για χειραγώγηση από την κυβέρνηση των εκλογικών καταλόγων και των διαδικασιών ψηφοφορίας για τους πολίτες στο εξωτερικό.
Τους τελευταίους μήνες, ορισμένες δημοσκοπήσεις δίνουν προβάδισμα στο SNS, άλλες στη «Λίστα των Φοιτητών» (Student List), ενώ κάποιες άλλες προβλέπουν μια εξαιρετικά αμφίρροπη αναμέτρηση. Υπάρχει, επομένως, σοβαρός κίνδυνος το αποτέλεσμα να αμφισβητηθεί, όποιος κι αν εξασφαλίσει την πλειοψηφία των 126 εδρών στο κοινοβούλιο των 250 μελών.
Αναλυτές του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Εξωτερικών Σχέσεων (ECFR) σκιαγραφούν πέντε βασικά σενάρια.
Το SNS θα μπορούσε να πετύχει μια καθαρή νίκη, με τη «Λίστα των Φοιτητών» να εισέρχεται στο κοινοβούλιο ως ισχυρή αντιπολίτευση· εναλλακτικά, θα μπορούσε να υπάρξει μια οριακή νίκη που θα αμφισβητηθεί, οδηγώντας σε διαδηλώσεις στους δρόμους και νομικές προσφυγές. Το αποτέλεσμα θα μπορούσε να είναι ασαφές, χωρίς κανένας από τους δύο κύριους συνασπισμούς να εξασφαλίζει την πλειοψηφία. Σε αυτή την περίπτωση, μικρότερα παραδοσιακά κόμματα, όπως οι Σοσιαλιστές, θα μπορούσαν να παίξουν ρυθμιστικό ρόλο, ή ενδέχεται να προκηρυχθούν νέες εκλογές. Η «Λίστα των Φοιτητών» θα μπορούσε να κερδίσει την πλειοψηφία, αλλά να δει το αποτέλεσμα να αμφισβητείται από τον Βούτσιτς και το SNS —γεγονός που θα οδηγούσε, και πάλι, σε διαδηλώσεις και πιθανή βίαιη καταστολή. Εναλλακτικά, θα μπορούσε να εξασφαλίσει μια σαφή εντολή, επιτρέποντας την ειρηνική μεταβίβαση της εξουσίας και θέτοντας τη Σερβία σε μια εντελώς διαφορετική πορεία.
Τα εκλογικά τμήματα κλείνουν στις 8 μ.μ. της Κυριακής 25 Οκτωβρίου, ενώ οι πρώτες ανεξάρτητες και ανεπίσημες εκτιμήσεις αναμένονται γύρω στις 9 μ.μ. και τα προκαταρκτικά επίσημα αποτελέσματα από την εκλογική επιτροπή κατά τις πρώτες πρωινές ώρες της 26ης Οκτωβρίου.
Πιθανές συνέπειες;
Στο εσωτερικό της Σερβίας, οι άμεσες επιπτώσεις θα εξαρτηθούν από το αν οι ψηφοφόροι θα αποδεχθούν το αποτέλεσμα ως νόμιμο. Μια νίκη οποιασδήποτε πλευράς, η οποία θα αμαυρώνεται από εμφανείς παρατυπίες, ή μια αμφισβητούμενη μετάβαση εξουσίας, θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε κοινωνική αναταραχή, βίαιες συγκρούσεις και θεσμική παράλυση.
Ακόμη κι αν η «Λίστα των Φοιτητών» κερδίσει και επιτύχει μια ειρηνική μεταβίβαση της εξουσίας, η διακυβέρνηση —όπως διαπιστώνει ο Πέτερ Μαγιάρ μετά τη νίκη του επί του ακροδεξιού Βίκτορ Ορμπαν στην Ουγγαρία— θα συνοδεύεται από σημαντικά εμπόδια.
Η ανατροπή 14 ετών συγκεντρωτικού ελέγχου από το SNS δεν θα είναι εύκολη υπόθεση.
Σε διεθνές επίπεδο, οι εκλογές θα επηρεάσουν την ΕΕ: μια νίκη του Βούτσιτς που θα χαρακτηρίζεται από παρατυπίες θα ανάγκαζε τις Βρυξέλλες να αποφασίσουν αν θα συνεχίσουν μια διπλωματία «συναλλακτικού» χαρακτήρα ή αν θα «παγώσουν» τα κονδύλια για την ευρωπαϊκή ενσωμάτωση. Αντιθέτως, μια νίκη των φοιτητών θα απαιτούσε την παροχή άμεσης οικονομικής βοήθειας και τη χάραξη μιας σαφούς πορείας προς την ένταξη.
Η κυβέρνηση Τραμπ στις ΗΠΑ διαβλέπει εμπορικά οφέλη στη Σερβία και, στα μέσα του 2026, εγκαινίασε έναν «στρατηγικό διάλογο» με το Βελιγράδι στους τομείς της ενέργειας και της τεχνολογίας. Μια κυβέρνηση υπό την ηγεσία του SNS πιθανότατα θα διατηρούσε τη δύσκολη γεωπολιτική ισορροπία που ακολουθεί η Σερβία. Μια κυβέρνηση υπό την ηγεσία των φοιτητών, από την άλλη πλευρά, θα προσέφερε την ευκαιρία να ενταχθεί αυτή η χώρα των Δυτικών Βαλκανίων πολύ πιο αποφασιστικά στον ευρωπαϊκό χώρο
