Γράφει ο Ιωάννης Κοκκινόπουλος, διδάκτωρ Αναπτυξιακής Βιολογίας και Νευροεπιστημών, καθηγητής στο Μητροπολιτικό Κολλέγιο και ερευνητής στο Ίδρυμα Ιατροβιολογικών Ερευνών της Ακαδημίας Αθηνών.
*
Άλλο ένα θέμα που, προσωπικά, δεν μπορούσα να αποφύγω. Ο θάνατος του Μαζωνάκη, που όσο και να μην άρεσε σε κάποιους (δεν τους ξέρω), ήταν ένα σοκ. Θα έλεγα σοκ πολυεπίπεδο, το τέλος ενός καλλιτέχνη που ακούγαμε στα νιάτα μας, που καταλάβαινε την ανδρική πικρία του χωρισμού στην Ελληνική κοινωνία, όπου το δράμα (αλλά όχι η τέχνη) βρίσκεται σε υπερθετικά μεγέθη. Προσωπικά, μου άρεσε η μουσική του, πιστεύω ότι την ζούσε, και η ζωή που έκανε δεν είχε διαφορά από τον τρόπο που ερμήνευε τα κομμάτια. Δεν περίμενα να με αγγίξει τόσο το άδοξο τέλος του, στα 54 του, σε ένα τραπέζι μίας υποτιθέμενης κλινικής ευεξίας (;), μαστουρωμένος, όχι από τα πιθανά ναρκωτικά της επιλογής των καλλιτεχνών, αλλά από εκείνα μέθης για να μπουν καλά οι φλεβοκαθετήρες (;), για μία συνεδρία πλασμαφαίρεσης.
Εδώ, αρχίζει το θέατρο του παραλόγου, σε μία κοινωνία όπου λόγω της εκτεταμένης ελευθερίας που υπάρχει, και αποζητά, το παράλογο δεν αξιώνει κριτικής. Στη συγκεκριμένη «κλινική», πλασμαφαιρέσεις λάμβαναν χώρα σχεδόν μέρα-παρά-μέρα (και σαββατοκύριακα). Τι μας λέει αυτό; Ότι υπάρχει ένα παγιωμένο πελατολόγιο, ευκατάστατων ανθρώπων, που αντί να πάει στον Ευαγγελισμό (λίγο πιο κάτω), επέλεξε να πάει στους «Ιατρούς» για μία μέθοδο αμφιβόλου αποτελέσματος όσον αφορά την ευεξία και με πιθανές παρενέργειες κατά τη διάρκεια της ιατρικής πράξης. Πριν κατηγορήσουμε (και πάλι) τον Μητσοτάκη, ας σκεφτούμε δύο παραμέτρους: έστω ότι ένας άνθρωπος θέλει να ξεφορτωθεί γρήγορα τις ουσίες που έχει καταναλώσει για τους δικούς του λόγους, θα ρωτήσει τον γιατρό του, «γιατρέ, τι να κάνω»; Εάν έχει (είχε) σοβαρό γιατρό, θα του έλεγε «κόψε τα και άλλαξε τρόπο ζωής, κάτι άμεσο δεν υπάρχει». Εάν είχε έναν γιατρό-υπνωτιστή; Ξέρουμε τι θα του έλεγε. Αυτή είναι η πρώτη παράμετρος όπου φαίνεται να υφίσταται ένα «κύκλωμα», ένα «κράτος εν κράτει», όπου κυκλοφορούν υπνωτιστές, φαρμακοποιοί (γνωρίζω τουλάχιστον δύο φαρμακεία στην περιοχή των βορείων προαστίων), ομοιοπαθητικοί, εναλλακτικοί ιατροί (βλέπε Καρυστιανού) ΚΑΙ παιδίατροι (τρομακτικό, πρέπει να τους αφαιρεθεί η άδεια αμέσως). Πώς επιβιώνει αυτό το κύκλωμα; Μα φυσικά από τη ζήτηση – οι συνωμοσιολόγοι στην Ελλάδα ξεπερνούν κατά πολύ τον Ευρωπαϊκό (ίσως και παγκόσμιο) μέσο όρο. Κατά συνέπεια, μιλάμε για έναν κύκλο εργασιών πολύ επικερδή στην Ελλάδα και με ένα πιστό πελατολόγιο που ξοδεύει αδρά, διότι εάν έχει τύχει αντί για algofren/depon για το παιδί σας που έχει πυρετό, να έχετε αγοράσει ένα χάπι αμφιβόλου προέλευσης και παρενεργειών για 15 ευρώ, σημαίνει ότι λεφτά υπάρχουν….
Όλοι λοιπόν, γνωρίζουμε ένα τέτοιο άτομο, τουλάχιστον – αντιεμβολιαστής, αντι-αλγκοφρενιστής, αντι-ΕΚΑΒίτης κ.λπ. Η δεύτερη παράμετρος είναι οι ίδιοι οι ιατροί, που θα σας φανεί περίεργο, ΔΕΝ είναι εναλλακτικοί, αλλά σοβαροί επιστήμονες. Είναι δυνατόν να μη γνωρίζουν ποιοι έχουν μηχανήματα πλασμαφαίρεσης, εφόσον απαγορεύεται η χρήση τους εκτός νοσοκομειακών μονάδων; Και ο Ιατρικός Σύλλογος Αθηνών δεν γνώριζε; Τότε, τι τον έχουμε τον σύλλογο;
Ας θέσουμε ένα παράδειγμα – «γιατρέ, μου πρότεινε ο γιατρός-υπνωτιστής-βοηθός-πιστολάκι-κομμώτριά μου να κάνω πλασμαφαίρεση». Η απάντηση του ιατρού «σε ποιο νοσοκομείο και γιατί;». Καταλαβαίνετε πού το πάω….. είτε μιλάμε για ένα στεγανοποιημένο σύστημα όπου η πληροφορία δεν ανταλλάσσεται (λίγο απίθανο) ή απλά υπάρχει μία εγκληματική ανοχή. Αθροίζοντας τις παραμέτρους αυτές παρατηρούμε ότι η ενοχή και η ανοχή δεν είναι τυχαίο που διαφέρουν κατά ένα μόνο γράμμα….
Για τον θάνατο του Μαζωνάκη, η Δικαιοσύνη θα κρίνει, βάσει στοιχείων, ποιος/α είναι ένοχος. Όπως σε μία αρχαία ελληνική τραγωδία, θα επέλθει η κάθαρση. Λυπάμαι, αλλά αυτό δεν θα ισχύσει εδώ, διότι, στις τραγωδίες, ο ήρωας φέρεται εγωιστικά και γνωρίζει το λάθος του, εν τέλει. Έστω και πριν θανατωθεί. Στη σημερινή κοινωνία, οι ένοχοι αυτών των εγκλημάτων έχουν πείσει τον εαυτό τους ότι το λάθος τους είναι ηθικά σωστό. Να λοιπόν το παράδοξο: πώς κάτι τόσο κραυγαλέα λανθασμένο (και ανήθικο) είναι σωστό; Σε αυτό το σημείο, θα περιγράψω την ιστορία της πιο επιτυχημένης-αποτυχημένης start-up εταιρείας υγείας που βγήκε ποτέ από το Silicon Valley, την Theranos.
Η CEO της εταιρείας ξεκίνησε με μία απλή ιδέα. Να δημιουργήσει ένα διαγνωστικό μηχάνημα στο μέγεθος ενός μεγάλου laser printer, όπου από μία σταγόνα αίμα θα μπορούσαν να τρέξουν 200 διαγνωστικά τεστ, σε τιμή φυσικά τόσο χαμηλή που θα ήταν προσιτό σε πολύ μεγάλο μέρος του πληθυσμού. Σαν ιδέα, ήταν εξαιρετική!! Το «πούλησε» τόσο καλά που μπήκε στο περιοδικό Forbes ανάμεσα στις 100 top γυναίκες του αιώνα, υποστηρίχτηκε από γερουσιαστές, υπουργούς εξωτερικών και υγείας, τον ίδιο τον POTUS και μάζεψε 9 δις σε επενδυτικό κεφάλαιο. Μέσα σε δέκα χρόνια είχε καταφέρει να ξεγελάσει τους πάντες, μέχρι που, φυσικά, πιάστηκε. Το ερώτημά μας εδώ δεν είναι πώς το κατάφερε αλλά πώς κοιμόταν τα βράδια. Και δεν μιλάω για τη χλιδάτη ζωή (που δεν έκανε, περνούσε 18 ώρες την ημέρα στη δουλειά της). Εννοώ πώς κοιμόταν ήσυχα ενώ ήξερε ότι αυτό που παρουσίαζε δεν ήταν αληθινό.
Το γνώριζε; Προφανώς και το γνώριζε. Τότε, η Silicon Valley είχε το slogan – Fake it until you make it – αυτό ακριβώς έκανε και η Elizabeth Holmes. Ήταν πεπεισμένη ότι θα το πετύχει (κάποτε) και έπρεπε να πείσει τους επενδυτές, τους εργαζομένους και τους συνεργάτες της ότι προχωράει καλά το project Edison. Εδώ λοιπόν, έχουμε μία σύγκλιση μεταξύ των «ιατρών» που ξέκαναν τον Μαζωνάκη και της CEO της Theranos… λόγω του ηθικού υποβάθρου των πράξεών τους, ότι δηλαδή το κάνουν για το κοινό καλό. Ένα πολύ ενδιαφέρον ψυχολογικό πείραμα διαφωτίζει το ηθικό πλεονέκτημα σε τέτοιες (και όχι μόνο) καταστάσεις.
Στο ντοκιμαντέρ «The Inventor: Out for Blood in Silicon Valley» (2019) του HBO, το «πείραμα με τα λεφτά» ο καθηγητής ψυχολογίας, Dan Ariely, εξηγεί, σωστά θεωρώ, πώς η Elizabeth Holmes κατάφερε να εξαπατήσει τον κόσμο (αλλά και τον ίδιο της τον εαυτό) χωρίς να νιώθει τύψεις! Το πείραμα εξελίχθηκε σε τρία στάδια:
Οι ερευνητές έδωσαν στους συμμετέχοντες ένα εξάπλευρο ζάρι. Τους είπαν ότι θα πληρώνονταν σε δολάρια ανάλογα με τον αριθμό που θα έφερναν (π.χ. αν έφερναν 6, θα έπαιρναν 6 δολάρια). Πριν από κάθε ρίψη, ο παίκτης έπρεπε να επιλέξει κρυφά στο μυαλό του (ή να σημειώσει σε ένα χαρτί) ποια πλευρά του ζαριού θα μετρούσε: η πάνω ή η κάτω, όπως θα κατέληγε το ζάρι. Για παράδειγμα εάν το ζάρι έδειχνε 6 πάνω και 1 κάτω, και ο παίκτης είχε σκεφτεί το «κάτω», κέρδιζε μόνο 1 δολάριο. Όμως, επειδή κανείς δεν ήξερε τι είχε επιλέξει, ο παίκτης μπορούσε εύκολα να πει ψέματα ότι είχε επιλέξει το «πάνω» για να εισπράξει τα 6 δολάρια. Εδώ, μπορούμε να πούμε ότι οι παίκτες «εντελώς τυχαία» διάλεγαν από πριν την πιο κερδοφόρα πλευρά (OK, human nature).
Στη συνέχεια, οι ερευνητές επανέλαβαν ακριβώς το ίδιο πείραμα, αλλά αυτή τη φορά σύνδεσαν τους συμμετέχοντες με έναν ανιχνευτή ψεύδους. Το αποτέλεσμα: Οι άνθρωποι συνέχισαν να είναι «απίστευτα τυχεροί», αλλά ο ανιχνευτής ψεύδους τους «έπιανε» αμέσως. Το σώμα τους αντιδρούσε (άγχος, αυξημένοι παλμοί) επειδή υποσυνείδητα γνώριζαν ότι έκαναν κάτι ανήθικο για προσωπικό τους όφελος.
Στο τελευταίο στάδιο, οι ερευνητές άλλαξαν τους όρους: τα χρήματα που θα κέρδιζαν από το ζάρι δεν θα πήγαιναν στις τσέπες των ίδιων των παικτών, αλλά θα δωρίζονταν σε μια φιλανθρωπική οργάνωση της επιλογής τους (π.χ. για ορφανά παιδιά). Το αποτέλεσμα: οι συμμετέχοντες έγιναν ακόμη πιο «τυχεροί» κερδίζοντας ακόμη περισσότερο από πριν!!! Όταν ρωτήθηκαν αν έκλεψαν ενώ ήταν συνδεδεμένοι στον ανιχνευτή ψεύδους, ο ανιχνευτής απέτυχε εντελώς να εντοπίσει το ψέμα. Δεν υπήρχε καμία εσωτερική σωματική αντίδραση ή άγχος. Ο αλτρουισμός λοιπόν, εκλογικεύει την (κακή) πράξη, αφού είναι για καλό σκοπό.
Δεν ξέρω για εσάς, όμως το «ο σκοπός αγιάζει τα μέσα» υπάρχει έντονα στις ανθρώπινες κοινωνίες, και εξηγεί κατά πολύ γιατί άνθρωποι διαφωνούν ριζικά σε αξίες, εμφύλιοι ξεκινάνε και τα έθνη πολεμούν μεταξύ τους. Με λίγες τρανταχτές εξαιρέσεις αληθινών villains στην ιστορία της ανθρωπότητας, οι υπόλοιποι απλά έχουμε πείσει τον εαυτό μας ότι είμαστε καλοί (σε σχέση με τους άλλους). Η γνωστική ασυμφωνία και η ηθική αποδέσμευση δεν είναι σημεία των καιρών, είναι μέρος της ανθρώπινης φύσης.
