Δεν ξέρω αν η ελληνική αντιπροσωπεία στη φετινή συνέλευση του ΟΗΕ θα πρέπει να αισθάνεται υπερήφανη για την παρουσία της ή μάλλον άβολα, αφού ελληνικές θέσεις, τόσο για το Modus Vivendi των μεγάλων δυνάμεων στη διεθνή σκηνή όσο και για τα άκρως εθνικά μας θέματα, προβάλλονται εμφαντικά από ξένους ηγέτες.
Σίγουρα η ελληνική αντιπροσωπεία θα ένιωσε μια περίεργη χαρμολύπη με την ομιλία του ισραηλινού πρωθυπουργού Νετανιάχου. Ο κ. Νετανιάχου με οξείς χαρακτηρισμούς περιέγραψε το πρόσωπο του Ερντογάν και αποδόμησε την προσπάθειά του Τούρκου προέδρου να προβάλει τη χώρα του ως ανερχόμενη περιφερειακή δύναμη και σταθεροποιητικό-ειρηνικό παράγοντα στη Μέση Ανατολή και την Ανατολική Μεσόγειο.
Εκείνο, όμως, που προκάλεσε ιδιαίτερη αμηχανία ή και χαρά στην ελληνική αντιπροσωπεία ήταν οι αναφορές και καταγγελίες του Νετανιάχου για την επιθετικότητα της Τουρκίας έναντι της Κύπρου και της Ελλάδας.
Αλήθεια, τι παραπάνω θα μπορούσε να πει η ελληνική αντιπροσωπεία για την τουρκική επιθετικότητα; Και πόσο πειστικότερες θα ήταν οι ελληνικές θέσεις; Η αναφορά αυτή δίνει διεθνή προβολή σε ένα ζήτημα που αφορά άμεσα τα ελληνικά συμφέροντα.
Ωστόσο, εκείνο που κυριάρχησε στη φετινή σύνοδο ήταν η συνάντηση του Τραμπ με τον Κινέζο πρόεδρο Σι. Μπορεί η μικρή Ελλάδα να μη χωρά στη σύγκρουση των δύο γιγάντων, αλλά βοηθά με την ιστορία της στην κατανόηση της σχέσης τους. Ο Θουκυδίδης ξανά, και ιδιαίτερα η περίφημη «Παγίδα του Θουκυδίδη», πλανιόταν σαν φάντασμα στον χώρο της συζήτησης των δύο ηγετών.
Η αναφορά του Κινέζου προέδρου, για δεύτερη φορά φέτος, στη γνωστή θεωρία του Γκράχαμ Άλισον αναδεικνύει τη σημασία που εξακολουθεί να έχει η σκέψη του Έλληνα ιστορικού. Ο Σι, αναφερόμενος στις σχέσεις των δύο υπερδυνάμεων, έθεσε το ερώτημα κατά πόσο Κίνα και ΗΠΑ μπορούν να ξεπεράσουν τη λεγόμενη «Παγίδα του Θουκυδίδη» και να διαμορφώσουν ένα νέο πρότυπο στις σχέσεις μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων.
Οι συχνές πλέον αναφορές του Σι στην «Παγίδα του Θουκυδίδη» αναδεικνύουν τη διαχρονική και οικουμενική εμβέλεια μιας σκέψης που ξεκίνησε από τη σύγκρουση της αρχαίας Αθήνας με τη Σπάρτη. Η θεωρία του Άλισον στηρίζεται σε ορισμένες διαπιστώσεις του Θουκυδίδη για τα αίτια του Πελοποννησιακού Πολέμου και υποστηρίζει πως η άνοδος μιας νέας και ανερχόμενης δύναμης λαμβάνεται ως απειλή από την κυρίαρχη δύναμη.
Στη σημερινή περίπτωση η ανερχόμενη δύναμη είναι η Κίνα και η κυρίαρχη οι ΗΠΑ.
Η εφαρμογή της θεωρίας του Άλισον στις σχέσεις Κίνας και ΗΠΑ φαίνεται να έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, αφού ο ανταγωνισμός των δύο κρατών είναι ορατός κυρίως στον χώρο της οικονομίας, της τεχνολογίας και της ΑΙ. Όταν ο ανταγωνισμός εντείνεται, υπάρχει ο κίνδυνος να δημιουργηθεί φόβος από την άνοδο του άλλου και, τελικά, ο φόβος να μετατραπεί σε σύγκρουση.
Αυτός ο φόβος είναι η «Παγίδα του Θουκυδίδη», που φαίνεται να διαπερνά πολλά επίπεδα της κινεζικής εξωτερικής πολιτικής.
Και εδώ ακριβώς η Ελλάδα μπορεί να αισθάνεται υπερήφανη για το ιστορικό της παρελθόν. Δεν είναι μόνο η παραγωγή μιας μεγάλης ιστορικής σκέψης που επανέρχεται σήμερα στο προσκήνιο. Είναι και το γεγονός ότι η αρχαία Ελλάδα έγινε αντικείμενο αναφοράς από τον ίδιο τον Αμερικανό πρόεδρο στο γεύμα που παρέθεσε προς τον Κινέζο ηγέτη.
Ο Τραμπ, αναφερόμενος στις διαφορετικές ιστορικές παραδόσεις των δύο χωρών, τόνισε πως οι Αμερικανοί κληρονομούν μια παράδοση πίστης από την Ιερουσαλήμ έως τη Ρώμη, αλλά και τη δημοκρατία της αρχαίας Αθήνας και τους θριάμβους της Σπάρτης.
Η αναφορά του στην Αθήνα είναι εύκολα κατανοητή λόγω της δημοκρατίας και της πολιτιστικής της προσφοράς. Η αναφορά όμως στη Σπάρτη μας ξαφνιάζει ευχάριστα όχι μόνο για την αρχαιογνωσία του Αμερικανού προέδρου αλλά και γιατί, με τον τρόπο αυτό, προβλήθηκε διεθνώς η Ελλάδα.
Τα διεθνή μέσα πρόβαλαν την αναφορά στην αρχαία Αθήνα και τη Σπάρτη. Η επιλογή της Σπάρτης δεν μπορεί να εξηγείται μόνο από τη γνωστή ταινία και τη φράση «I am Sparta». Ως αντίπαλο δέος της Αθήνας, συνδέθηκε με τη στρατιωτική ισχύ, την πειθαρχία, την υποταγή στους νόμους, τον λιτό βίο και τη λακωνική έκφραση.
Η αντιπαράθεση Αθήνας και Σπάρτης αποτελεί, άλλωστε, το ιστορικό υπόβαθρο της «Παγίδας του Θουκυδίδη», που τόσο συχνά επικαλείται ο Κινέζος πρόεδρος.
Η Ελλάδα, λοιπόν, στη φετινή συνέλευση του ΟΗΕ και στις παράλληλες συζητήσεις των ηγετών είχε την τιμητική της. Εντός της αιθούσης, με τον λόγο του Νετανιάχου για την τουρκική επιθετικότητα κατά της Ελλάδας και της Κύπρου. Και εκτός της αιθούσης, με το γεύμα του Τραμπ προς τον Σι και τις αναφορές του Αμερικανού προέδρου στην αρχαία Αθήνα και τη Σπάρτη.
Όταν οι άλλοι προβάλλουν και υποστηρίζουν τη χώρα μας σθεναρά στην έδρα του ΟΗΕ, το γεγονός αυτό ασφαλώς μας ευχαριστεί, αλλά ταυτόχρονα θα πρέπει να μας προβληματίζει για το πρακτέο. Γιατί είναι διαφορετικό να μιλούν οι άλλοι για τα δικά μας δίκαια και διαφορετικό να τα προβάλλουμε εμείς οι ίδιοι με σταθερότητα, πειστικότητα και συμμαχίες.
Ίσως θα ήταν εθνικά ωφέλιμο να εκφράσουμε την ευαρέσκειά μας τόσο στον Νετανιάχου για τις αναφορές του στην Ελλάδα όσο και στον Κινέζο πρόεδρο για την επανειλημμένη επίκληση της «Παγίδας του Θουκυδίδη».
Εννοείται και προς τον κ. ΤΡΑΜΠ για την αναφορά του σε Αθήνα και Σπάρτη
Όλα τα παραπάνω μας υπενθυμίζουν, όμως, πως η ισχύς και η διεθνής θέση της Ελλάδας δεν πρέπει να αφήνονται μόνο στο «ένδοξον» παρελθόν της. Η ιστορία και ο πολιτισμός αποτελούν μεγάλο κεφάλαιο, αλλά χρειάζονται και προσαρμογή στα σύγχρονα τεχνολογικά δεδομένα, ιδιαίτερα στην ΑΙ, καθώς και οικοδόμηση συμμαχιών.
Η Ελλάδα είναι μια μικρή χώρα με μεγάλη ιστορία, σε έναν ταραχώδη και ευαίσθητο γεωπολιτικό χώρο. Γι’ αυτό διεκδικεί τον ρόλο του γεφυροποιού και ειρηνοποιού. Η τιμή από τις αναφορές των άλλων δεν μπορεί να υποκαταστήσει τη δική μας σύγχρονη και αποτελεσματική παρουσία.
Οι Έλληνες ας καμαρώνουμε, λοιπόν, για το παρελθόν μας και για τις αναφορές του Τραμπ και του Σι. Ας μην αφεθούμε, όμως, μόνο σε αυτό. Ας διδάξουμε σωστά την ιστορία και τον πολιτισμό μας στη νέα γενιά, ώστε να μη ρωτά κάθε φορά τι είναι πάλι αυτή η «Παγίδα του Θουκυδίδη», όταν κάποιος ξένος ηγέτης την επικαλείται.
Γιατί ίσως το πιο σημαντικό μήνυμα όλων αυτών δεν είναι μόνο ότι οι «μεγάλοι» θυμούνται την Ελλάδα. Είναι ότι η Ελλάδα οφείλει να θυμάται και να αξιοποιεί δημιουργικά τον εαυτό της, τη σκέψη της, την ιστορία της και τον πολιτισμό της. Ο Θουκυδίδης δεν είναι απλώς ένα κεφάλαιο της αρχαίας ιστορίας. Είναι μια ζωντανή υπενθύμιση ότι οι σχέσεις των μεγάλων δυνάμεων διέπονται από διαχρονικές αρχές και ότι η γνώση του παρελθόντος μπορεί να φωτίσει, αλλά δεν αρκεί από μόνη της για να διαμορφώσει το μέλλον.
ΣΗΜΕΙΩΣΗ
&. Επειδή υπάρχει μία σχετική σύγχυση για την “Παγίδα του Θουκυδίδη” είναι απαραίτητο να διευκρινιστεί πως ο Θουκυδίδης δεν έστησε καμιά παγίδα, ούτε έγραψε-χρησιμοποίησε τον όρο “Παγίδα”. O όρος “Παγίδα του Θουκυδίδη” ανήκει στον αμερικανό καθηγητή Graham Allison που ορμώμενος από την επισήμανση του έλληνα ιστορικού για την πραγματική αιτία του Πελοποννησιακού πολέμου επινόησε τον όρο «Παγίδα».
Σχετικά ο Θουκυδίδης έγραψε στο Α-23,6 της Ιστορίας του: «Τὴν μὲν γὰρ ἀληθεστάτην πρόφασιν, ἀφανεστάτην δὲ λόγῳ, τοὺς Ἀθηναίους ἡγοῦμαι μεγάλους γιγνομένους καὶ φόβον παρέχοντας τοῖς Λακεδαιμονίοις ἀναγκάσαι ἐς τὸ πολεμεῖν» (Η πραγματική, βέβαια, αλλά ανομολόγητη αιτία ήταν, καθώς νομίζω, το ότι η μεγάλη ανάπτυξη της Αθήνας φόβισε τους Λακεδαιμόνιους και τους ανάγκασε να πολεμήσουν).
Ειδικότερα ο Άλισον υπογράμμισε πως ο φόβος υπήρξε η αιτία του Πελοποννησιακού πολέμου και γι αυτό έμμεσα προειδοποίησε με τη θεωρία τους συμπατριώτες του Αμερικανούς να μην πέσουν κι αυτοί από φόβο στην «Παγίδα» εξαιτίας του ανταγωνισμού με την νέα ανερχόμενη δύναμη την Κίνα.
#. Για την “Παγίδα του Θουκυδίδη” διαβάστε το σχετικό άρθρο μου “Η “Παγίδα του Θουκυδίδη” και η Ρωσία που βρυχάται”, σελ. 59 στο βιβλίο μου “Oυκρανικός Πόλεμος”, Εκδόσεις Γραφή, Τρίκαλα 2022
