Του Νίκου Μαρκάτου, Ομότιμου Καθηγητή ΕΜΠ, π.Πρύτανη.
Σήμερα, 26 Ιουνίου, Παγκόσμια Ημέρα κατά των Ναρκωτικών, δεν αρθρογραφούμε για να επαναλάβουμε τυπικές φράσεις, ούτε για να κουνήσουμε το δάχτυλο σε κανέναν. Δεν γράφουμε εδώ για να μιλήσουμε αφ’ υψηλού, σαν να απευθυνόμαστε σε «άλλους», σε ανθρώπους μακρινούς, ξένους, χαμένους σε κάποια σκοτεινή γωνία της κοινωνίας.
Γράφουμε εδώ γιατί το πρόβλημα των ναρκωτικών είναι πρόβλημα βαθιά ανθρώπινο, βαθιά κοινωνικό, βαθιά πολιτικό. Είναι πρόβλημα που αγγίζει οικογένειες, σχολεία, γειτονιές, πανεπιστήμια, χώρους εργασίας. Αγγίζει παιδιά που δεν βρήκαν στήριγμα, νέους που δεν βρήκαν νόημα, ανθρώπους που δεν άντεξαν τη μοναξιά, την απόρριψη, τη φτώχεια, την ανεργία, την έλλειψη προοπτικής.
Και το πρώτο που οφείλουμε να πούμε καθαρά είναι αυτό:
ο εξαρτημένος άνθρωπος δεν είναι εγκληματίας.
Δεν είναι «χαμένη υπόθεση».
Δεν είναι αριθμός σε μια στατιστική.
Δεν είναι πρόβλημα που πρέπει να κρυφτεί κάτω από το χαλί.
Είναι άνθρωπος. Άνθρωπος που πονά, που παλεύει, που μπορεί να ξανασταθεί όρθιος, εφόσον η κοινωνία δεν του γυρίσει την πλάτη.
Η εξάρτηση δεν αρχίζει πάντα με μια «κακή επιλογή». Πολύ συχνά αρχίζει με ένα κενό. Ένα κενό αγάπης, επικοινωνίας, αυτοεκτίμησης, κοινωνικής ασφάλειας. Αρχίζει εκεί όπου το παιδί δεν έχει σε ποιον να μιλήσει. Εκεί όπου ο νέος νιώθει ότι δεν τον ακούει κανείς. Εκεί όπου η κοινωνία απαιτεί επιτυχία, αλλά δεν προσφέρει στήριξη. Εκεί όπου η αγορά πουλά ψευδαισθήσεις και η πολιτεία συχνά απαντά με αδιαφορία.
Ας μη γελιόμαστε. Τα ναρκωτικά δεν πέφτουν από τον ουρανό. Δεν είναι φυσικό φαινόμενο, όπως η βροχή ή ο σεισμός. Υπάρχουν κυκλώματα, υπάρχουν συμφέροντα, υπάρχει εμπορία ανθρώπινου πόνου. Υπάρχει μια ολόκληρη βιομηχανία θανάτου που κερδίζει από την απελπισία. Και απέναντι σε αυτή τη βιομηχανία δεν αρκούν τα ευχολόγια. Χρειάζονται πρόληψη, θεραπεία, κοινωνική επανένταξη, δημόσιες δομές, εκπαίδευση, οικογένεια, πολιτισμός, αθλητισμός, εργασία, αξιοπρέπεια.
Η πρόληψη δεν είναι μια αφίσα στον τοίχο. Δεν είναι μια ομιλία μία φορά τον χρόνο. Πρόληψη σημαίνει σχολείο ζωντανό, όχι σχολείο εξεταστικό κάτεργο. Σημαίνει εκπαιδευτικοί που έχουν χρόνο και δυνατότητα να γνωρίσουν τα παιδιά, όχι μόνο να τα βαθμολογήσουν. Σημαίνει γονείς που δεν εξαντλούνται σε δύο και τρεις δουλειές και μετά καλούνται να κάνουν και ψυχολογία, παιδαγωγική και κοινωνική πολιτική στο σπίτι. Σημαίνει γειτονιές με χώρους άθλησης, δημιουργίας, συνάντησης. Σημαίνει νέοι που έχουν λόγο να ελπίζουν.
Διότι, ας το πούμε με ειλικρίνεια: όταν ένας νέος άνθρωπος βλέπει μπροστά του μόνο ανεργία, επισφάλεια, νοίκια αβάσταχτα, μισθούς εξευτελιστικούς, σπουδές χωρίς προοπτική, κοινωνία χωρίς δικαιοσύνη, τότε γίνεται πιο ευάλωτος. Όχι επειδή είναι αδύναμος, αλλά επειδή η κοινωνία τον αφήνει απροστάτευτο. Και όταν η κοινωνία παράγει μοναξιά, δεν μπορεί μετά να εκπλήσσεται που κάποιοι αναζητούν τεχνητούς παραδείσους.
Αλλά οι τεχνητοί παράδεισοι είναι πάντα ψεύτικοι. Υπόσχονται φυγή και φέρνουν φυλακή. Υπόσχονται ανακούφιση και φέρνουν εξάρτηση. Υπόσχονται συντροφιά και φέρνουν ακόμα μεγαλύτερη μοναξιά. Υπόσχονται δύναμη και τελικά αφαιρούν από τον άνθρωπο την πιο μεγάλη του δύναμη: την ελευθερία.
Γι’ αυτό ο αγώνας κατά των ναρκωτικών είναι αγώνας για ελευθερία. Όχι με την επιφανειακή έννοια του «κάνω ό,τι θέλω», αλλά με τη βαθύτερη έννοια: μπορώ να ορίζω τη ζωή μου, μπορώ να αγαπώ και να αγαπιέμαι, μπορώ να δημιουργώ, μπορώ να ονειρεύομαι, μπορώ να λέω όχι σε ό,τι με καταστρέφει και ναι σε ό,τι με ανυψώνει.
Και εδώ υπάρχει τεράστια ευθύνη της Πολιτείας. Δεν αρκεί να θυμάται το πρόβλημα στις επετείους. Δεν αρκεί να βγάζει ανακοινώσεις. Χρειάζονται ισχυρές δημόσιες υπηρεσίες πρόληψης και θεραπείας. Χρειάζονται στελεχωμένα κέντρα απεξάρτησης. Χρειάζεται ουσιαστική στήριξη των οικογενειών. Χρειάζεται προστασία των παιδιών πριν φτάσουν στο χείλος του γκρεμού. Χρειάζεται κοινωνική επανένταξη μετά τη θεραπεία, γιατί δεν σώζεις έναν άνθρωπο αν τον βοηθήσεις να καθαρίσει και μετά τον επιστρέψεις στην ανεργία, στην περιθωριοποίηση και στο στίγμα.
Η απεξάρτηση δεν τελειώνει όταν τελειώνει ένα πρόγραμμα. Συνεχίζεται όταν ο άνθρωπος βρίσκει δουλειά, σπίτι, σχέσεις, αξιοπρέπεια. Συνεχίζεται όταν η κοινωνία του λέει: «Σε χρειαζόμαστε. Δεν είσαι το παρελθόν σου. Είσαι το μέλλον σου».
Και αυτό είναι ίσως το πιο σημαντικό μήνυμα της σημερινής ημέρας: κανένας άνθρωπος δεν πρέπει να ταυτίζεται για πάντα με την πιο δύσκολη στιγμή της ζωής του. Κανένας νέος δεν πρέπει να καταδικάζεται επειδή λύγισε. Κανένας γονιός δεν πρέπει να μένει μόνος με την αγωνία του. Καμία οικογένεια δεν πρέπει να ντρέπεται να ζητήσει βοήθεια. Η ντροπή δεν ανήκει στον άνθρωπο που παλεύει με την εξάρτηση. Η ντροπή ανήκει σε μια κοινωνία που βλέπει και αδιαφορεί.
Θέλω να απευθυνθώ ιδιαίτερα στους νέους ανθρώπους. Ξέρω ότι πολλές φορές ακούτε μεγάλα λόγια από μεγαλύτερους που δεν σας καταλαβαίνουν. Ξέρω ότι πολλές φορές νιώθετε πως σας μιλούν μόνο για υποχρεώσεις, εξετάσεις, επιτυχία, πειθαρχία, ανταγωνισμό. Σήμερα θέλω να σας πω κάτι διαφορετικό: η ζωή σας αξίζει. Όχι επειδή θα πάρετε καλούς βαθμούς. Όχι επειδή θα βρείτε μια «καλή δουλειά». Όχι επειδή θα ανταποκριθείτε στις προσδοκίες των άλλων. Αξίζει επειδή είστε μοναδικοί άνθρωποι, με σκέψεις, συναισθήματα, δυνατότητες, όνειρα.
Μην αφήσετε κανέναν να σας πείσει ότι δεν υπάρχει διέξοδος. Υπάρχει. Μπορεί να μην είναι εύκολη, αλλά υπάρχει. Μιλήστε. Ζητήστε βοήθεια. Πείτε την αλήθεια σας. Η σιωπή είναι συχνά ο καλύτερος σύμμαχος της εξάρτησης. Η επικοινωνία είναι η αρχή της λύτρωσης.
Και σε εμάς τους μεγαλύτερους, τους γονείς, τους δασκάλους, τους πανεπιστημιακούς, τους πολιτικούς, τους ανθρώπους της κοινωνίας, αναλογεί μια άλλη ευθύνη: να ακούμε. Όχι να κάνουμε κήρυγμα. Να ακούμε. Να βλέπουμε τα σημάδια. Να στεκόμαστε δίπλα. Να μη βαφτίζουμε «τεμπελιά» την κατάθλιψη, «ανυπακοή» την κραυγή αγωνίας, «παραβατικότητα» την απελπισία. Πίσω από κάθε συμπεριφορά υπάρχει μια ιστορία. Και αν θέλουμε πραγματικά να βοηθήσουμε, πρέπει πρώτα να ακούσουμε την ιστορία.
Η μάχη κατά των ναρκωτικών δεν κερδίζεται με φόβο. Κερδίζεται με γνώση. Δεν κερδίζεται με τιμωρία. Κερδίζεται με φροντίδα. Δεν κερδίζεται με στίγμα. Κερδίζεται με αλληλεγγύη. Δεν κερδίζεται με υποκρισία. Κερδίζεται με αλήθεια.
Και η αλήθεια είναι ότι μια κοινωνία που θέλει να προστατεύσει τα παιδιά της πρέπει να επενδύσει σε αυτά. Στην παιδεία, στην υγεία, στον πολιτισμό, στον αθλητισμό, στην ψυχική υγεία, στη δημόσια κοινωνική πρόνοια. Όχι στα λόγια. Στην πράξη. Με πόρους, με ανθρώπους, με σχέδιο, με συνέχεια.
Διότι τα παιδιά δεν χρειάζονται μόνο απαγορεύσεις. Χρειάζονται νόημα. Χρειάζονται σχέσεις. Χρειάζονται παραδείγματα. Χρειάζονται χώρους όπου να μπορούν να δημιουργούν και όχι απλώς να καταναλώνουν. Χρειάζονται μια κοινωνία που δεν θα τους λέει μόνο «μην πέσεις», αλλά θα τους δίνει και έδαφος για να σταθούν.
Ας κάνουμε, λοιπόν, τη σημερινή ημέρα όχι ημέρα τυπικής καταδίκης, αλλά ημέρα δέσμευσης. Δέσμευσης ότι δεν θα συνηθίσουμε την εξάρτηση ως κοινωνικό τοπίο. Ότι δεν θα δεχθούμε να χάνονται νέοι άνθρωποι ενώ μπορούσαν να σωθούν. Ότι δεν θα αφήσουμε τους γονείς μόνους. Ότι δεν θα αφήσουμε τα σχολεία χωρίς στήριξη. Ότι δεν θα αντιμετωπίσουμε τον εξαρτημένο ως σκουπίδι, αλλά ως άνθρωπο που δικαιούται δεύτερη, τρίτη, όσες ευκαιρίες χρειαστεί. Το συμπέρασμα είναι απλό: λιγότερα ναρκωτικά σημαίνει περισσότερη κοινωνία.
Περισσότερο σχολείο, περισσότερη οικογένεια, περισσότερη ψυχική υγεία, περισσότερος πολιτισμός, περισσότερος αθλητισμός, περισσότερη εργασία, περισσότερη δημόσια φροντίδα. Όχι μόνο αστυνομία. Όχι μόνο φυλακή. Όχι μόνο ηθικολογία.
Η κοινωνία που θέλει να νικήσει τα ναρκωτικά πρέπει πρώτα να πάψει να παράγει απελπισία.
ΥΓ Το κείμενο αποτελεί τμήμα ομιλίας στην εκδήλωση ΄Επιλέγω Πορεία-¨Όχι Εξάρτηση΄ του Ινστιτούτου Αντιναρκωτικής Δράσης (P.A.D.A)
