«Ο άνθρωπος είναι ό,τι σκέφτεται όλη μέρα», έγραφε ο Ραλφ Γουόλντο Έμερσον. Αν είχε ζήσει σήμερα, ίσως να διατύπωνε διαφορετικά τη σκέψη του: ο άνθρωπος γίνεται ό,τι βλέπει όλη μέρα.
Αυτή είναι η πραγματικότητα της ψηφιακής εποχής.
Ξυπνάμε και πριν ακόμη μιλήσουμε με τον άνθρωπο που κοιμάται δίπλα μας, έχουμε ήδη μιλήσει –σιωπηλά– με έναν αλγόριθμο. Ανοίγουμε το κινητό. Μας περιμένουν ειδήσεις που «ίσως μας ενδιαφέρουν», βίντεο που «πιθανότατα θα δούμε μέχρι το τέλος», προϊόντα που «σίγουρα θέλουμε», άνθρωποι που «πρέπει να ακολουθήσουμε». Δεν επιλέγουμε απλώς περιεχόμενο. Το περιεχόμενο έχει ήδη επιλέξει εμάς.
Κάποτε πιστεύαμε ότι η μεγαλύτερη δύναμη του διαδικτύου ήταν η ελευθερία της πληροφορίας. Σήμερα γίνεται όλο και πιο ξεκάθαρο ότι η πραγματική δύναμη βρίσκεται στην επιλογή της πληροφορίας. Δεν έχει τόση σημασία τι υπάρχει στο διαδίκτυο. Σημασία έχει τι φτάνει μέχρι τα μάτια μας.
Και αυτό δεν το αποφασίζουμε πάντα εμείς.
Οι αλγόριθμοι δεν είναι ούτε καλοί ούτε κακοί. Δεν διαθέτουν πρόθεση, ιδεολογία ή ηθική. Είναι μαθηματικά μοντέλα που εκπαιδεύονται να προβλέπουν τη συμπεριφορά μας. Αντιλαμβάνονται τι μας κρατά περισσότερο στην οθόνη και φροντίζουν να μας το προσφέρουν ξανά και ξανά.
Το παράδοξο είναι ότι οι περισσότεροι πιστεύουμε πως χρησιμοποιούμε τις πλατφόρμες, ενώ στην πραγματικότητα οι πλατφόρμες χρησιμοποιούν τις προτιμήσεις μας για να διαμορφώσουν τις επόμενες.
Ο Γάλλος φιλόσοφος Μισέλ Φουκώ είχε γράψει ότι η εξουσία δεν χρειάζεται πάντα να επιβάλλεται· αρκεί να οργανώνει το περιβάλλον μέσα στο οποίο παίρνουμε αποφάσεις. Ίσως αυτή να είναι η πιο ακριβής περιγραφή των κοινωνικών δικτύων. Δεν μας λένε τι να πιστέψουμε. Φροντίζουν όμως να βλέπουμε περισσότερο αυτό που είναι πιθανότερο να πιστέψουμε.
Η επιρροή αυτή δεν είναι θεαματική. Είναι σχεδόν ανεπαίσθητη.
Δεν αλλάζεις άποψη επειδή είδες ένα βίντεο. Αλλά όταν δεις χίλια παρόμοια βίντεο μέσα σε λίγους μήνες, αρχίζεις να θεωρείς ότι αυτή είναι η φυσιολογική εικόνα του κόσμου.
Η ψυχολογία το γνωρίζει εδώ και δεκαετίες. Η επανάληψη δημιουργεί εξοικείωση και η εξοικείωση γεννά αποδοχή. Δεν χρειάζεται να συμφωνήσεις με μια ιδέα. Αρκεί να τη συναντάς συνεχώς για να πάψει να σου φαίνεται ξένη.
Κάπως έτσι εκπαιδεύεται το μυαλό.
Όχι με μεγάλες δόσεις προπαγάνδας, αλλά με μικρές, καθημερινές επαναλήψεις.
Η μεγαλύτερη αλλαγή όμως δεν αφορά τις απόψεις μας. Αφορά τον ίδιο τον τρόπο που σκεφτόμαστε.
Το ανθρώπινο μυαλό εξελίχθηκε για να εστιάζει. Σήμερα εκπαιδεύεται να διακόπτεται.
Μια ειδοποίηση, ένα βίντεο δεκαπέντε δευτερολέπτων, ένα ακόμη swipe, ένα ακόμη θέμα που αντικαθιστά το προηγούμενο πριν προλάβει να ολοκληρωθεί η σκέψη. Η προσοχή μετατρέπεται σε εμπόρευμα και η διάσπαση σε επιχειρηματικό μοντέλο.
Ο νομπελίστας οικονομολόγος Χέρμπερτ Σάιμον είχε προβλέψει ήδη από τη δεκαετία του 1970 ότι «ο πλούτος της πληροφορίας δημιουργεί φτώχεια προσοχής». Ίσως ποτέ μια πρόβλεψη να μην αποδείχθηκε τόσο προφητική.
Σήμερα δεν μας λείπουν οι πληροφορίες. Μας λείπει ο χρόνος για να τις σκεφτούμε.
Και όταν σταματά η σκέψη, αρχίζει η αυτόματη κατανάλωση.
Η ειρωνεία είναι ότι οι αλγόριθμοι δεν δημιουργούν τις επιθυμίες μας από το μηδέν. Τις μεγεθύνουν. Είναι σαν καθρέφτες που αντί να αντανακλούν απλώς την εικόνα μας, την παραμορφώνουν ελαφρώς κάθε φορά. Μια μικρή αλλαγή σήμερα, άλλη μία αύριο, άλλη μία την επόμενη εβδομάδα. Ύστερα από μήνες, κοιτάζουμε τον κόσμο διαφορετικά χωρίς να μπορούμε να εντοπίσουμε πότε ακριβώς συνέβη η μεταμόρφωση.
Υπάρχει όμως και μια δεύτερη, λιγότερο συζητημένη διάσταση.
Οι αλγόριθμοι μαθαίνουν από εμάς.
Κάθε like, κάθε scroll, κάθε στάση λίγων δευτερολέπτων πάνω σε μια εικόνα αποτελεί ένα μάθημα που τους προσφέρουμε. Τους διδάσκουμε τι μας φοβίζει, τι μας εξοργίζει, τι μας συγκινεί και τι μας κρατά ξύπνιους τη νύχτα.
Με άλλα λόγια, τους εκπαιδεύουμε για να μας εκπαιδεύσουν.
Πρόκειται για έναν κύκλο αλληλεπίδρασης που γίνεται ολοένα πιο ισχυρός όσο περνούν τα χρόνια.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η έκβαση είναι προδιαγεγραμμένη.
Ο Σωκράτης πίστευε ότι «ο ανεξέταστος βίος δεν αξίζει να βιώνεται». Στον 21ο αιώνα ίσως χρειάζεται μια σύγχρονη παραλλαγή: η ανεξέταστη πληροφορία δεν αξίζει να γίνεται πεποίθηση.
Η κριτική σκέψη δεν είναι πολυτέλεια. Είναι η τελευταία γραμμή άμυνας απέναντι στην αυτοματοποίηση της συνείδησης.
Σημαίνει να διαβάζουμε άρθρα που διαφωνούν μαζί μας. Να αμφισβητούμε ακόμη και τις ειδήσεις που επιβεβαιώνουν όσα ήδη πιστεύουμε. Να επιλέγουμε βιβλία αντί μόνο για σύντομα βίντεο. Να αφήνουμε χώρο στη σιωπή, εκεί όπου γεννιούνται οι πραγματικές σκέψεις και όχι οι αυθόρμητες αντιδράσεις.
Η τεχνολογία δεν πρόκειται να εξαφανιστεί. Ούτε πρέπει.
Η τεχνητή νοημοσύνη, οι μηχανές προτάσεων και οι ψηφιακές πλατφόρμες μπορούν να γίνουν πολύτιμα εργαλεία γνώσης, δημιουργικότητας και παραγωγικότητας. Το ερώτημα δεν είναι αν θα χρησιμοποιούμε αλγορίθμους. Είναι αν θα τους επιτρέψουμε να χρησιμοποιούν εκείνοι τη σκέψη μας.
Γιατί κάθε εποχή είχε τις δικές της μορφές επιρροής. Άλλοτε ήταν οι ρήτορες, άλλοτε οι εφημερίδες, αργότερα η τηλεόραση. Σήμερα είναι τα υπολογιστικά μοντέλα που γνωρίζουν τις συνήθειές μας καλύτερα απ’ όσο τις γνωρίζουμε εμείς οι ίδιοι.
Η διαφορά είναι ότι για πρώτη φορά ο μηχανισμός επιρροής δεν απευθύνεται στις μάζες αλλά στον κάθε άνθρωπο ξεχωριστά.
Ίσως λοιπόν το πραγματικό δίλημμα να μην είναι αν οι αλγόριθμοι εκπαιδεύουν το μυαλό μας.
Το ουσιαστικό ερώτημα είναι αν θυμόμαστε ακόμη να το εκπαιδεύουμε μόνοι μας.
Γιατί η ελευθερία της σκέψης δεν χάνεται μέσα σε μια μέρα. Χάνεται λίγο λίγο, κάθε φορά που σταματάμε να επιλέγουμε συνειδητά τι διαβάζουμε, τι πιστεύουμε και τι αξίζει πραγματικά την προσοχή μας.
Και όπως έλεγε ο Καρλ Πόπερ, «η πραγματική άγνοια δεν είναι η έλλειψη γνώσης, αλλά η άρνηση να την αναζητήσεις». Στην εποχή των αλγορίθμων, ίσως αυτή να είναι η πιο επίκαιρη προειδοποίηση από όλες.
