Η Τουρκία προχώρησε στις 16 Αυγούστου 2026, στην έκδοση δύο Προεδρικών Αποφάσεων, με αριθμούς 11626 και 11627, με τις οποίες χαρακτηρίζονται συγκεκριμένες θαλάσσιες περιοχές ως εθνικά πάρκα: «Fethiye-Kaş Deniz Millî Parkı» και «Kuzey Ege Deniz Millî Parkı». Οι αποφάσεις δημοσιεύθηκαν στην τουρκική Εφημερίδα της Κυβερνήσεως και τα όρια των δύο περιοχών προσδιορίζονται με συνημμένους χάρτες και πίνακες συντεταγμένων.
Το πρώτο και αυτονόητο σημείο είναι ότι η προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος αποτελεί θεμιτό και διεθνώς αναγνωρισμένο σκοπό. Η Ελλάδα, άλλωστε, εφαρμόζει και η ίδια πολιτικές προστασίας θαλάσσιων οικοσυστημάτων και βιοποικιλότητας.
Το ζήτημα, συνεπώς, δεν είναι εάν η Τουρκία δικαιούται να προστατεύσει το θαλάσσιο περιβάλλον στις περιοχές όπου διαθέτει νόμιμη δικαιοδοσία.
Το πραγματικό νομικό ερώτημα είναι διαφορετικό:
Μπορεί μία μονομερής πράξη εσωτερικού δικαίου, ακόμη και εάν αφορά περιβαλλοντική προστασία και συνοδεύεται από ακριβείς γεωγραφικές συντεταγμένες, να παράγει διεθνή αποτελέσματα ως προς την κυριαρχία, την ΑΟΖ, την υφαλοκρηπίδα ή την οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών;
Η απάντηση είναι όχι.
Μία εθνική διοικητική ή κανονιστική πράξη δεν αποτελεί διεθνή συμφωνία οριοθέτησης. Δεν δημιουργεί από μόνη της τίτλο κυριαρχίας έναντι τρίτου κράτους και δεν μπορεί να μεταβάλει μονομερώς το διεθνές νομικό καθεστώς μιας θαλάσσιας περιοχής.
Αυτό αποκτά ιδιαίτερη σημασία όταν οι σχετικές αποφάσεις συνοδεύονται από συντεταγμένες.
Οι συντεταγμένες έχουν ασφαλώς μεγάλη σημασία για την εφαρμογή ενός εθνικού καθεστώτος προστασίας. Δεν αποκτούν όμως, μόνο και μόνο επειδή δημοσιεύθηκαν σε ένα εθνικό ΦΕΚ, τη φύση διεθνώς συμφωνημένου θαλάσσιου ορίου.
Επομένως, η Ελλάδα οφείλει να εξετάσει με ακρίβεια τις συγκεκριμένες συντεταγμένες των δύο αποφάσεων και, κυρίως, να διαπιστώσει εάν αυτές επιχειρούν να αποτυπώσουν ευρύτερες τουρκικές θέσεις σχετικά με την έκταση των θαλάσσιων δικαιωμάτων της.
Εάν συμβαίνει κάτι τέτοιο, η ελληνική θέση πρέπει να είναι απολύτως σαφής: καμία τέτοια μονομερής αποτύπωση δεν αναγνωρίζεται ως οριοθέτηση μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας.
Το Καστελλόριζο και η κρίσιμη διάσταση της Ανατολικής Μεσογείου
Το ζήτημα αποκτά ακόμη μεγαλύτερη βαρύτητα στην περιοχή Fethiye–Kaş.
Απέναντι από τις τουρκικές ακτές βρίσκεται το Καστελλόριζο, αναπόσπαστο τμήμα της ελληνικής επικράτειας.
Το διεθνές δίκαιο της θάλασσας αναγνωρίζει στα νησιά θαλάσσιες ζώνες. Το γεγονός ότι η τελική οριοθέτηση μεταξύ κρατών με αντικείμενες ή παρακείμενες ακτές μπορεί να απαιτεί συμφωνία ή δικαιοδοτική κρίση είναι διαφορετικό ζήτημα.
Δεν σημαίνει ότι το ένα κράτος μπορεί, με δική του εσωτερική νομοθετική πράξη, να προκαταλάβει το αποτέλεσμα της οριοθέτησης.
Εδώ ακριβώς βρίσκεται η νομική κόκκινη γραμμή.
Τα άρθρα 74 και 83 της UNCLOS
Ιδιαίτερη σημασία έχουν τα άρθρα 74 §3 και 83 §3 της Σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας.
Στις περιπτώσεις όπου η οριοθέτηση ΑΟΖ και υφαλοκρηπίδας μεταξύ κρατών δεν έχει επιτευχθεί, τα ενδιαφερόμενα κράτη οφείλουν να επιδιώκουν προσωρινές πρακτικές ρυθμίσεις και, κατά το μεταβατικό διάστημα, να απέχουν από ενέργειες που θα μπορούσαν να θέσουν σε κίνδυνο ή να παρεμποδίσουν την επίτευξη τελικής συμφωνίας.
Η αρχή αυτή δεν σημαίνει ότι κάθε μονομερές περιβαλλοντικό μέτρο είναι αυτομάτως παράνομο.
Σημαίνει όμως ότι ένα τέτοιο μέτρο δεν μπορεί να χρησιμοποιείται ως όχημα για την παγίωση μιας συγκεκριμένης θέσης ως προς την τελική οριοθέτηση.
Αυτός ο διαχωρισμός είναι κρίσιμος.
Άλλο η προστασία της θάλασσας και άλλο η άσκηση δικαιοδοσίας
Το «θαλάσσιο εθνικό πάρκο» δεν είναι νομικός τίτλος κυριαρχίας.
Ούτε η περιβαλλοντική προστασία μετατρέπει αυτομάτως μία θαλάσσια περιοχή σε χώρο αποκλειστικής τουρκικής δικαιοδοσίας για κάθε πιθανή δραστηριότητα.
Πρέπει να διακρίνουμε:
– την προστασία του περιβάλλοντος,
– την κυριαρχία,
– τα κυριαρχικά δικαιώματα,
– τη δικαιοδοσία,
– και την οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών.
Πρόκειται για διαφορετικές έννοιες του διεθνούς δικαίου.
Η σύγχυση μεταξύ τους θα μπορούσε να οδηγήσει σε σοβαρές παρερμηνείες.
Το πραγματικό ζήτημα θα φανεί στην εφαρμογή
Οι δύο αποφάσεις πρέπει επομένως να εξεταστούν όχι μόνο ως κείμενα, αλλά και ως προς τον τρόπο με τον οποίο θα εφαρμοστούν.
Εάν ο χαρακτηρισμός των περιοχών ως θαλάσσιων εθνικών πάρκων οδηγήσει σε περιορισμούς που αφορούν αποκλειστικά την προστασία του περιβάλλοντος εντός περιοχής νόμιμης τουρκικής δικαιοδοσίας, το ζήτημα είναι διαφορετικό.
Εάν όμως χρησιμοποιηθεί ως βάση για την παρεμπόδιση ελληνικής ναυσιπλοΐας, αλιευτικής δραστηριότητας, επιστημονικής έρευνας ή άλλων δραστηριοτήτων σε περιοχές όπου η Τουρκία δεν διαθέτει νόμιμη αποκλειστική δικαιοδοσία, τότε κάθε συγκεκριμένο εφαρμοστικό μέτρο θα πρέπει να αξιολογηθεί αυτοτελώς υπό το διεθνές δίκαιο, ακόμα και δυναμικά επί του πεδίου.
Και τότε δεν θα μιλάμε πλέον μόνο για περιβαλλοντική πολιτική.
Η Ελλάδα χρειάζεται ψυχραιμία, αλλά και σαφήνεια
Η ενδεδειγμένη ελληνική αντίδραση δεν είναι να αμφισβητήσει το δικαίωμα προστασίας του θαλάσσιου περιβάλλοντος.
Αντίθετα, η Ελλάδα μπορεί να δηλώσει ότι είναι έτοιμη να συνεργαστεί για την προστασία του Αιγαίου και της Ανατολικής Μεσογείου, την αντιμετώπιση της ρύπανσης και τη διατήρηση της θαλάσσιας βιοποικιλότητας.
Η συνεργασία αυτή όμως δεν μπορεί να συνιστά, άμεσα ή έμμεσα, αναγνώριση τουρκικών θέσεων ως προς την κυριαρχία, τα κυριαρχικά δικαιώματα ή την οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών.
Η ελληνική διπλωματία οφείλει, επομένως, να κινηθεί σε δύο παράλληλους άξονες:
Συνεργασία για το περιβάλλον — επιφύλαξη για τα δικαιώματα.
Η Ελλάδα πρέπει να καταστήσει σαφές ότι δεν αναγνωρίζει οποιαδήποτε συνέπεια των αποφάσεων 11626 και 11627 που θα μπορούσε να ερμηνευθεί ως μονομερής οριοθέτηση ΑΟΖ ή υφαλοκρηπίδας, ως περιορισμός των δικαιωμάτων των ελληνικών νησιών ή ως δημιουργία τετελεσμένων.
Ταυτόχρονα, δεν υπάρχει κανένας λόγος η περιβαλλοντική προστασία να μετατραπεί σε ακόμη ένα πεδίο ελληνοτουρκικής αντιπαράθεσης.
Η ουσία:
Η προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος είναι διεθνής υποχρέωση και κοινό συμφέρον.
Η οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών είναι διαφορετικό ζήτημα.
Το ένα δεν μπορεί να χρησιμοποιείται για να προκαταλάβει το άλλο.
Η θάλασσα μπορεί να προστατεύεται χωρίς να χαράσσονται μονομερώς σύνορα.
Και αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο μήνυμα που πρέπει να εκπέμψει σήμερα η Αθήνα:
Ναι στην προστασία της θάλασσας, ναι στη συνεργασία, αλλά όχι στη δημιουργία τετελεσμένων μέσω περιβαλλοντικών χαρακτηρισμών.
