Στην ανατολική Λιβύη, ένα μικρό γκρουπ αφοσιωμένων αρχαιολόγων προσπαθεί να διασώσει τα αρχαία ερείπια της Κυρήνης και της Απολλωνίας (Κυρηναϊκή), δύο χώρους που πρώτα έγιναν στόχος τζιχαντιστών και στη συνέχεια υπέστησαν σοβαρές καταστροφές από την καταιγίδα Ντάνιελ το 2023.
Τα συγκεκριμένα μνημεία, που έχουν ενταχθεί στον κατάλογο της UNESCO, υπήρξαν κάποτε στο επίκεντρο ενός μοναδικού δικτύου ελληνικών αποικιών στη Βόρεια Αφρική, μαρτυρώντας την έντονη πολιτισμική και ιστορική παρουσία του αρχαίου ελληνικού κόσμου στην περιοχή.
«Είναι καθηλωτικό το θέαμα», δήλωσε ο ξεναγός Hamdi Al-Kailani, παρατηρώντας τον επιβλητικό Ναό του Δία στην Κυρήνη. Το μνημείο, πρόσθεσε, είναι ελαφρώς μεγαλύτερο από τον Παρθενώνα στην Αθήνα.
Παρότι σήμερα επικρατεί σχετική ηρεμία στην περιοχή, η Κυρήνη —όπως και άλλοι αρχαιολογικοί χώροι στην ανατολική Λιβύη— βρέθηκε στο στόχαστρο λεηλασιών από τζιχαντιστικές ομάδες, μεταξύ των οποίων και το Ισλαμικό Κράτος, όταν η χώρα βυθίστηκε στο χάος μετά την πτώση του μακροχρόνιου ηγέτη της χώρας, Μουαμάρ Καντάφι το 2011.
Εθελοντές σε επιφυλακή διέσωσαν αγάλματα και σπάνια τεχνουργήματα από λεηλασίες
Με τους κρατικούς οργανισμούς και φορείς σε μεγάλο βαθμό απόντες, τοπικοί ειδήμονες και λάτρεις της αρχαιολογίας αναγκάστηκαν να αυτοσχεδιάσουν.
«Ήμασταν πολύ φοβισμένοι», θυμάται ο Smail Dakhil, ο οποίος επιβλέπει το υποβαθμισμένο Μουσείο της Κυρήνης, όπου φυλάσσονται αγάλματα του Απόλλωνα και του Δία, καθώς και πάνω από 40.000 σπάνια τεχνουργήματα που διασώθηκαν από την αρχαία πόλη.
«Καταστρώσαμε ένα σχέδιο με τους συναδέλφους για να κρύψουμε τα μικρά αγάλματα, τα χρυσά νομίσματα και τα αρχεία στα σπίτια μας», ανέφερε στο AFP.
More photos from the trip.
📸: Luis Gaspar. pic.twitter.com/UUm2Rf0CZL— Untamed Borders (@untamedborders) August 8, 2023Advertisement
Μεγαλύτερα γλυπτά που δεν μπορούσαν να μετακινηθούν — συμπεριλαμβανομένης μιας σπάνιας σφίγγας — προστατεύθηκαν από εθελοντές αρχαιολόγους και κατοίκους, οι οποίοι «έμεναν σε επιφυλακή γύρω από τους χώρους όλο το 24ωρο ώστε να μην καταγραφούν κλοπές στην Κυρήνη», πρόσθεσε ο Smail Dakhil.
Το 631 π.Χ., άποικοι από τη Θήρα (σημερινή Σαντορίνη) ίδρυσαν την Κυρήνη με αρχηγό τον Βάττο Αριστοτέλη, και άλλες τέσσερις αποικίες — την Απολλωνία (Κυρηναϊκή), την Πτολεμαΐδα (Κυρηναϊκή), την Ἀρσινόη (Κυρηναϊκή) και τη Βερενίκη (Κυρηναϊκή) — κατά μήκος της ακτής της σημερινής ανατολικής Λιβύης.
There were 5 Hellenic communities in ancient Cyrenaica in 323 BC: Cyrene, Barca, Euhesperides, Taucheira and Apollonia (the port of Cyrene)
📖 https://t.co/uuIrOC8ioX pic.twitter.com/sJ7RkaaZDG— Battles of the Ancients (@BattlesAncients) April 18, 2022Advertisement
Η Κυρήνη πήρε το όνομα της από την πηγή Κύρη, που ήταν αφιερωμένη στον θεό Απόλλωνα. Γρήγορα αναπτύχθηκε κι εξελίχτηκε σε κέντρο του ελληνικού πολιτισμού στη Βόρεια Αφρική, ενώ αποτελούσε επίσης μεγάλο εμπορικό κέντρο. Τον 3ο αιώνα π.Χ., στην πόλη ιδρύθηκε η φιλοσοφική Σχολή της Κυρήνης από τον Αρίστιππο, μαθητή του Σωκράτη.
Στην ακμή της, η Κυρήνη είχε έως και 100.000 κατοίκους και ανέπτυξε πλούσια πνευματική ζωή, με επίκεντρο τις τέχνες, τη μουσική και τις επιστήμες, ενώ διέθετε θέατρα και φημισμένη σχολή φιλοσοφίας.
Οι σεισμοί και οι πόλεμοι οδήγησαν σταδιακά στην παρακμή των πόλεων, οι οποίες εγκαταλείφθηκαν και «ξεχάστηκαν» μέχρι την επανανακάλυψή τους τον 18ο αιώνα. Η Κυρήνη αποτελεί από το 1982 Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO.
Κατά τη διάρκεια της διακυβέρνησης του Μουαμάρ Καντάφι, οι χώροι αυτοί παραμελήθηκαν, καθώς η επίσημη ιδεολογία της χώρας έδινε έμφαση στον παν-αραβισμό και υποβάθμιζε το προϊσλαμικό παρελθόν της Λιβύης.
Στη συνέχεια ήρθε η καταιγίδα Ντάνιελ το 2023, με μεγάλες πλημμύρες να πλήττουν τη Δάρνη, περίπου 100 χιλιόμετρα ανατολικά της Κυρήνης, προκαλώντας χιλιάδες θανάτους.
«Την επόμενη μέρα, όλοι όσοι αγαπούν αυτόν τον χώρο ήρθαν εδώ», δήλωσε ο Anis Hamid Younes, που επιβλέπει εργασίες αποκατάστασης σε ένα ιερό μονοπάτι που συνδέει την άνω Κυρήνη με τον Ναό του Απόλλωνα.
«Ήμασταν σοκαρισμένοι», πρόσθεσε.
Ο ίδιος ηγείται ομάδας που για μήνες απομακρύνει πέτρες και συντρίμμια, διασώζει αντικείμενα και ανακατασκευάζει ένα ιερό και περίπου 60 μέτρα αρχαίου τείχους.
Παρά τον «παρωχημένο εξοπλισμό» και την «έλλειψη πόρων», ο Younes εκφράζει την ελπίδα ότι η περιοχή θα ξανανοίξει για επισκέπτες τον Σεπτέμβριο.
Η καταιγίδα Ντάνιελ ναι μεν έφερε καταστροφή και θάνατο αλλά συνάμα και νέες ανακαλύψεις, καθώς αρχαιολόγοι έφεραν στο φως επιγραφές και ταφικά αφιερώματα ανάμεσα σε χιλιάδες ελληνικούς και ρωμαϊκούς τάφους.
Perhaps the most beautiful seaside Greek Theater is located at the eastern end of the ancient Apollonia of Cyrene (Libya) pic.twitter.com/sGWmWntLFU
— well-meaning (@FreshSummerWind) March 3, 2023
Σε κατάσταση SOS η Απολλωνία – Εκκληση στην UNESCO
Περίπου 20 χιλιόμετρα μακριά, οι ειδικοί εκφράζουν όλο και μεγαλύτερη ανησυχία για την Απολλωνία (Κυρηναϊκή), το πρώην επίνειο-λιμάνι της Κυρήνης, καθώς περίπου το ένα τρίτο του έχει ήδη καλυφθεί από τη θάλασσα μέσα στους αιώνες.
«Πριν από την καταιγίδα Ντάνιελ εκτιμούσαμε ότι ο κίνδυνος απώλειας του χώρου ήταν 50%», δήλωσε ο Talal Al-Hasey. «Τώρα είναι 80%».
«Χρειάζεται άμεση παρέμβαση… Ορισμένες κατασκευές είναι πλήρως εκτεθειμένες στη θαλάσσια διάβρωση», πρόσθεσε.
Καθισμένος σε ένα από τα λαξευμένα καθίσματα του ελληνικού θεάτρου, ο Ahmad Essa Abdulkariem εξέφρασε τη λύπη του για την «απουσία βοήθειας από την UNESCO και άλλους διεθνείς οργανισμούς».
Όπως είπε, το τμήμα έχει υποβάλει «επανειλημμένα αιτήματα» για βοήθεια σε χώρους που έχουν χαρακτηριστεί απειλούμενοι από το 2016, χωρίς αποτέλεσμα.
Ο Charaf Ahmimed, ο νέος διευθυντής της Unesco για το Μαγκρέμπ δήλωσε στο AFP ότι δεν γνώριζε τα αιτήματα, προσθέτοντας πως υπάρχει «επιθυμία της UNESCO να επιστρέψει δυναμικά» στη Λιβύη, ενώ σχεδιάζει επίσκεψη σε Κυρήνη και Απολλωνία μέσα στο καλοκαίρι.
Ο Abdulkariem εξέφρασε επίσης την ελπίδα για μια «αλλαγή στάσης» από τους Λίβυους ηγέτες απέναντι στους αρχαιολογικούς χώρους, σε μια χώρα που παραμένει διαιρεμένη ανάμεσα σε μία κυβέρνηση με έδρα την Tρίπολη και μία αντίπαλη διοίκηση στα ανατολικά, στη Βεγγάζη .
«Πρέπει να σταματήσουν να θεωρούν ότι υπάρχουν άλλες προτεραιότητες… Το πετρέλαιο κάποτε θα τελειώσει, ενώ αυτά τα μνημεία θα υπάρχουν για πάντα», σημείωσε.
Υποστήριξε ότι η πλούσια σε υδρογονάνθρακες χώρα θα μπορούσε να επενδύσει στον τουρισμό και στην ανάδειξη της αρχαιολογικής της κληρονομιάς.
Μετά από ένα ταξίδι του στο Παρίσι, ο Essa είπε ότι ονειρεύεται στην ανατολική περιοχή της Κυρηναϊκής της Λιβύης ένα μουσείο συγκρίσιμου μεγέθους με το Λούβρο.
