Στις 14 Οκτωβρίου 1863, ο Άλφρεντ Νόμπελ, ένας 29χρονος Σουηδός χημικός, μηχανικός και εφευρέτης, κατοχυρώνει μια σημαντική ευρεσιτεχνία σχετική με τη χρήση της νιτρογλυκερίνης. Η έρευνά του θα αλλάξει τη βιομηχανία των εκρηκτικών, θα του αποφέρει μια αμύθητη περιουσία και θα συνδέσει το όνομά του με έναν από τους σημαντικότερους θεσμούς παγκόσμιας αναγνώρισης.
Η νιτρογλυκερίνη είχε παρασκευαστεί για πρώτη φορά το 1847 από τον Ιταλό χημικό Ασκάνιο Σομπρέρο. Ο Νόμπελ δεν ήταν ο άνθρωπος που την ανακάλυψε. Ήταν εκείνος που εργάστηκε συστηματικά για να καταστήσει τη χρήση της περισσότερο ελεγχόμενη και πρακτικά αξιοποιήσιμη.
Το 1867 κατοχύρωσε τη δυναμίτιδα, χρησιμοποιώντας ένα πορώδες υλικό που απορροφούσε τη νιτρογλυκερίνη και διευκόλυνε τον ασφαλέστερο χειρισμό της. Η δυναμίτιδα έφερε επανάσταση στα μεγάλα τεχνικά έργα: σήραγγες, σιδηρόδρομοι, ορυχεία και οδικά δίκτυα κατασκευάζονταν πλέον με νέες δυνατότητες. Όμως η ίδια τεχνολογία μπορούσε να χρησιμοποιηθεί και για πολεμικούς σκοπούς.
Ο θάνατος του αδελφού του και οι τραγωδίες
Ο Άλφρεντ Νόμπελ γεννήθηκε στις 21 Οκτωβρίου 1833 στη Στοκχόλμη. Ο πατέρας του, Ιμμάνουελ Νόμπελ, ήταν μηχανικός και εφευρέτης. Η οικογένεια εγκαταστάθηκε για χρόνια στην Αγία Πετρούπολη, όπου ο νεαρός Άλφρεντ απέκτησε εξαιρετική μόρφωση, με ιδιαίτερη έμφαση στη χημεία και στις ξένες γλώσσες.
Το 1864 σημειώθηκε μια τραγωδία που σημάδεψε τη ζωή του. Μια ισχυρή έκρηξη σε εγκαταστάσεις πειραμάτων της οικογένειας στη Στοκχόλμη προκάλεσε τον θάνατο πέντε ανθρώπων, ανάμεσά τους και του μικρότερου αδελφού του, Εμίλ. Παρά το πλήγμα, ο Νόμπελ συνέχισε τις έρευνές του, προσπαθώντας να περιορίσει τους κινδύνους των εκρηκτικών.
Ο βιομήχανος με τις 355 πατέντες
Ο Νόμπελ δεν υπήρξε μόνο επιστήμονας. Ήταν και εξαιρετικά επιτυχημένος επιχειρηματίας. Κατά τη διάρκεια της ζωής του απέκτησε 355 διπλώματα ευρεσιτεχνίας και δημιούργησε διεθνές δίκτυο επιχειρήσεων, εργοστασίων και εργαστηρίων.
Η δραστηριότητά του επεκτάθηκε σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες και στις Ηνωμένες Πολιτείες. Απέκτησε επίσης οικονομικά συμφέροντα στον πετρελαϊκό τομέα μέσω των επιχειρηματικών δραστηριοτήτων των αδελφών του στη Ρωσία. Παρέμεινε ωστόσο μοναχικός άνθρωπος, χωρίς σύζυγο και παιδιά, με ενδιαφέροντα για τη λογοτεχνία, τη φιλοσοφία και τα κοινωνικά ζητήματα.
Η εφημερίδα που τον ανακοίνωσε νεκρό ενώ ζούσε
Το 1888 πέθανε ο αδελφός του Λούντβιχ. Σύμφωνα με μια ευρέως διαδεδομένη αφήγηση, γαλλική εφημερίδα μπέρδεψε τους δύο αδελφούς και δημοσίευσε νεκρολογία του Άλφρεντ, παρουσιάζοντάς τον ως έμπορο του θανάτου.
Η ιστορία συχνά παρουσιάζεται ως η αφορμή για τη δημιουργία των βραβείων. Ωστόσο, δεν υπάρχουν επαρκή ιστορικά στοιχεία που να αποδεικνύουν ότι αυτή η νεκρολογία υπήρξε η αποφασιστική αιτία. Είναι πάντως γεγονός ότι ο Νόμπελ προβληματιζόταν για τη σχέση επιστήμης, πολέμου και ειρήνης.
Η γυναίκα που συνδέθηκε με το Νόμπελ Ειρήνης
Ιδιαίτερη θέση στη ζωή του είχε η Αυστριακή συγγραφέας και ειρηνίστρια Μπέρτα φον Ζούτνερ. Οι δυο τους διατήρησαν μακροχρόνια αλληλογραφία και συζητούσαν για την ειρήνη, τους εξοπλισμούς και τις διεθνείς συγκρούσεις.
Η Ζούτνερ υπήρξε σημαντική μορφή του ευρωπαϊκού ειρηνιστικού κινήματος. Το βιβλίο της «Κάτω τα όπλα!» απέκτησε μεγάλη απήχηση. Η επιρροή της στον Νόμπελ θεωρείται σημαντική για την ένταξη της ειρήνης στις κατηγορίες των βραβείων. Το 1905 η ίδια τιμήθηκε με το Νόμπελ Ειρήνης.
Η διαθήκη που προκάλεσε παγκόσμια έκπληξη
Στις 27 Νοεμβρίου 1895, στο Σουηδονορβηγικό Κλαμπ του Παρισιού, ο Άλφρεντ Νόμπελ υπέγραψε τη διαθήκη που θα εξασφάλιζε την υστεροφημία του. Όρισε ότι το μεγαλύτερο μέρος της περιουσίας του θα επενδυόταν και ότι τα έσοδα θα χρηματοδοτούσαν ετήσια βραβεία για ανθρώπους που είχαν προσφέρει τη μεγαλύτερη ωφέλεια στην ανθρωπότητα.
Οι πέντε αρχικές κατηγορίες ήταν η Φυσική, η Χημεία, η Φυσιολογία ή Ιατρική, η Λογοτεχνία και η Ειρήνη. Η απόφαση προκάλεσε αντιδράσεις και νομικές δυσκολίες, καθώς η διαθήκη άφηνε το μεγαλύτερο μέρος της περιουσίας εκτός οικογένειας.
Όταν πέθανε, στις 10 Δεκεμβρίου 1896, στο Σαν Ρέμο της Ιταλίας, η περιουσία που προοριζόταν για τον θεσμό ανερχόταν περίπου σε 31 εκατομμύρια σουηδικές κορώνες της εποχής. Το Ίδρυμα Νόμπελ δημιουργήθηκε το 1900 και τα πρώτα βραβεία απονεμήθηκαν το 1901.
Ποιος πληρώνει σήμερα τα βραβεία Νόμπελ
Το Ίδρυμα Νόμπελ διαχειρίζεται επενδυτικά την περιουσία που προήλθε από την κληρονομιά του εφευρέτη, ώστε να χρηματοδοτούνται τα βραβεία και η λειτουργία του θεσμού. Το χρηματικό έπαθλο μεταβάλλεται με την πάροδο του χρόνου. Το 2025 ανερχόταν σε 11 εκατομμύρια σουηδικές κορώνες ανά πλήρες βραβείο.
Το βραβείο Οικονομικών Επιστημών δεν προβλεπόταν στη διαθήκη. Δημιουργήθηκε το 1968 από την κεντρική τράπεζα της Σουηδίας στη μνήμη του και απονεμήθηκε για πρώτη φορά το 1969. Το Νόμπελ Ειρήνης απονέμεται από τη Νορβηγική Επιτροπή Νόμπελ, ενώ τα υπόλοιπα αρχικά βραβεία απονέμονται από σουηδικούς φορείς.
Οι Έλληνες που τιμήθηκαν με Νόμπελ
Η Ελλάδα έχει δύο σπουδαίες προσωπικότητες που τιμήθηκαν με Νόμπελ Λογοτεχνίας. Ο Γιώργος Σεφέρης βραβεύθηκε το 1963, αποτελώντας τον πρώτο Έλληνα που κατέκτησε Νόμπελ. Ακολούθησε ο Οδυσσέας Ελύτης το 1979, επιβεβαιώνοντας τη διεθνή αναγνώριση της ελληνικής ποίησης.
Το παράδοξο μιας ιστορικής κληρονομιάς
Η ιστορία του Άλφρεντ Νόμπελ περιέχει ένα εντυπωσιακό παράδοξο. Ένας άνθρωπος που δημιούργησε τεράστια περιουσία από την ανάπτυξη εκρηκτικών υλών αποφάσισε να συνδέσει το όνομά του με την επιστήμη, τη λογοτεχνία και την ειρήνη.
Δεν μπορούμε να γνωρίζουμε με βεβαιότητα αν επρόκειτο για προσωπικές ενοχές, για επιθυμία αποκατάστασης της φήμης του ή για μια βαθύτερη πεποίθηση ότι η γνώση οφείλει να υπηρετεί την ανθρωπότητα. Γνωρίζουμε όμως το αποτέλεσμα: περισσότερο από έναν αιώνα μετά τον θάνατό του, ολόκληρος ο κόσμος στρέφει κάθε χρόνο το βλέμμα του στους ανθρώπους που τιμώνται με το όνομά του.
Και αυτή ίσως είναι η μεγαλύτερη αντίφαση της ιστορίας του: ο άνθρωπος που συνέβαλε στην τελειοποίηση των εκρηκτικών άφησε ως σημαντικότερη κληρονομιά του ένα βραβείο για την ειρήνη.
