Η Βρετανία πίστεψε ότι θα γίνει ξανά αυτοκρατορία βγαίνοντας από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Η Ελλάδα, ταπεινωμένη, κουρασμένη και πιεσμένη όσο λίγες χώρες στη σύγχρονη ευρωπαϊκή ιστορία, επέλεξε τελικά να μην κόψει τον ομφάλιο λώρο με την Ευρώπη.
Δέκα χρόνια μετά, η ειρωνεία της Ιστορίας είναι αμείλικτη: ο «μεγάλος» που έφυγε με έπαρση κοιτάζει προς τα πίσω, ενώ ο «μικρός» που έμεινε με κόστος βρίσκεται ακόμη μέσα στο τραπέζι των 27. Και με πολύ ψηλά την οικονομική του εικόνα.
Υπάρχουν στιγμές που οι χώρες δεν κρίνονται από τη δύναμή τους, αλλά από την αντοχή τους στην αυταπάτη.
Η Βρετανία, μια χώρα με αυτοκρατορική μνήμη, θεσμικό βάρος, πυρηνική ισχύ, παγκόσμια γλώσσα και θέση στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ, αποφάσισε το 2016 ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση την περιόριζε. Ότι της έπαιρνε κάτι. Ότι έξω από αυτήν θα γινόταν πλουσιότερη, πιο ελεύθερη, πιο κυρίαρχη, πιο «Βρετανία».
Η Ελλάδα, από την άλλη, το 2015 βρέθηκε στο χείλος του δικού της γκρεμού. Με κλειστές τράπεζες, capital controls, ουρές στα ΑΤΜ, μια κοινωνία εξαντλημένη από μνημόνια, φόρους, περικοπές και ταπείνωση. Τότε κι εδώ ακούστηκαν οι σειρήνες της δήθεν εθνικής αξιοπρέπειας: να φύγουμε από το ευρώ, να επιστρέψουμε στη δραχμή, να γίνουμε «κυρίαρχοι», να τινάξουμε το τραπέζι στον αέρα.
Μόνο που η Ιστορία δεν συγχωρεί τα μεγάλα λόγια όταν έρχονται αντιμέτωπα με το ταμείο.
Η Βρετανία έφυγε. Η Ελλάδα έμεινε.
Και σήμερα, η εικόνα είναι σχεδόν ποιητικά σκληρή. Ο μεγάλος που νόμιζε ότι μπορεί να ζήσει μόνος του ανακαλύπτει ότι η μοναξιά έχει κόστος. Ο μικρός που πάλεψε, μάτωσε, ταπεινώθηκε, αλλά δεν έφυγε, παραμένει με το κεφάλι ψηλά μέσα στην ευρωπαϊκή οικογένεια, με όλα τα καλά και όλα τα κακά της.
Γιατί η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν είναι παράδεισος. Δεν ήταν ποτέ. Είναι μια δύσκολη, γραφειοκρατική, συχνά άδικη, αργή και εκνευριστική οικογένεια. Μια οικογένεια όπου οι ισχυροί πιέζουν, οι μικροί διαπραγματεύονται δύσκολα, οι κανόνες γίνονται πολλές φορές ασφυκτικοί και η αλληλεγγύη έρχεται συχνά καθυστερημένα, με υποσημειώσεις και προαπαιτούμενα.
Αλλά είναι οικογένεια.
Και στην εποχή των μεγάλων γεωπολιτικών θηρίων, των ΗΠΑ, της Κίνας, της Ρωσίας, των αγορών, της τεχνολογικής ισχύος, των πολέμων, της ενεργειακής ανασφάλειας, το να είσαι μόνος σου δεν είναι ρομαντισμός. Είναι ρίσκο.
Η Βρετανία το κατάλαβε με τον δύσκολο τρόπο.
Το Brexit πουλήθηκε ως υπόσχεση απελευθέρωσης. Ως επιστροφή ελέγχου. Ως επανάκτηση κυριαρχίας. Ως ένα μεγάλο «θα τα καταφέρουμε καλύτερα μόνοι μας». Πίσω από το σύνθημα, όμως, υπήρχε μια βαθιά παρεξήγηση: ότι η κυριαρχία στον 21ο αιώνα μετριέται με το πόσο μακριά στέκεσαι από τους άλλους.
Στην πραγματικότητα, μετριέται με το πόσο ισχυρά συμμετέχεις στα μεγάλα τραπέζια όπου λαμβάνονται οι αποφάσεις.
Η Βρετανία βγήκε από το ευρωπαϊκό τραπέζι και ανακάλυψε ότι οι κανόνες δεν σταμάτησαν να υπάρχουν. Απλώς άρχισαν να γράφονται χωρίς εκείνη.
Η Ελλάδα, αντίθετα, έμεινε. Όχι επειδή δεν υπήρχε οργή. Υπήρχε. Όχι επειδή δεν υπήρχε φτώχεια. Υπήρχε. Όχι επειδή οι Έλληνες δεν ένιωσαν ότι αδικήθηκαν. Το ένιωσαν όσο λίγοι λαοί στην Ευρώπη της κρίσης. Αλλά στο τέλος, παρά τις φωνές, τις εύκολες υποσχέσεις, τους εθνικούς παλικαρισμούς, τα «θα τυπώσουμε νόμισμα και θα ανασάνουμε», η χώρα δεν πήδηξε στο κενό.
Και αυτό, όσο κι αν δεν ειπώθηκε ποτέ με την καθαρότητα που του αξίζει, ήταν μια ιστορική πράξη επιβίωσης.
Ναι, πληρώσαμε βαρύ τίμημα. Ναι, η παραμονή στο ευρώ δεν ήταν βόλτα σε ευρωπαϊκό πάρκο. Ναι, η Ελλάδα βίωσε σκληρές πολιτικές, κοινωνική φθορά, δημογραφική αιμορραγία, brain drain, απώλεια εισοδημάτων, περιουσιών, αξιοπρέπειας. Ναι, πολλοί πλήρωσαν για λάθη που δεν έκαναν.
Αλλά η δραχμή δεν θα ήταν μαγικό ραβδί. Θα ήταν, πιθανότατα, μια βίαιη υποτίμηση της καθημερινής ζωής. Μια χώρα με ακριβότερες εισαγωγές, ακριβότερη ενέργεια, ακριβότερα φάρμακα, ακριβότερα καύσιμα, πιο αδύναμη αποταμίευση, μεγαλύτερη ανασφάλεια και ακόμα μικρότερη διαπραγματευτική ισχύ.
Η Ελλάδα έμεινε στην Ευρώπη όχι επειδή η Ευρώπη ήταν τέλεια. Έμεινε γιατί έξω από αυτήν θα ήταν πιο μόνη, πιο φτωχή, πιο ευάλωτη.
Και εδώ βρίσκεται η μεγάλη ειρωνεία.
Η Βρετανία, που είχε το βάρος να διαπραγματευτεί, έφυγε. Η Ελλάδα, που είχε κάθε ψυχολογικό λόγο να φύγει, έμεινε.
Ο μεγάλος πίστεψε στον μύθο του μεγαλείου του. Ο μικρός φοβήθηκε σωστά το κενό.
Σήμερα, πολλοί Βρετανοί κοιτούν ξανά προς την Ευρώπη. Όχι απαραίτητα με ρομαντισμό, αλλά με πρακτικότητα. Βλέπουν τις δυσκολίες στο εμπόριο, τις χαμένες ευκαιρίες για νέους ανθρώπους, τα εμπόδια στις επιχειρήσεις, την υποχώρηση της διεθνούς επιρροής, την κόπωση μιας χώρας που κατάλαβε ότι το σύνθημα «take back control» δεν πληρώνει λογαριασμούς.
Και εμείς; Εμείς είμαστε ακόμη εδώ. Μέσα στην Ευρώπη των 27. Με τα παράπονά μας, με τις αδικίες μας, με τις καθυστερήσεις μας, με τις δικές μας εθνικές παθογένειες, αλλά μέσα. Στο ευρώ. Στους θεσμούς. Στις αποφάσεις. Στην κοινή αγορά. Στη γεωπολιτική ομπρέλα μιας ηπείρου που, όσο κι αν γκρινιάζουμε, παραμένει το φυσικό μας σπίτι.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η Ελλάδα νίκησε. Σημαίνει ότι άντεξε.
Και μερικές φορές στην Ιστορία, η αντοχή είναι μεγαλύτερη αρετή από τον θόρυβο.
Το Brexit θα μείνει ως προειδοποίηση για το τι συμβαίνει όταν μια ώριμη δημοκρατία παρασύρεται από νοσταλγία, θυμό και απλουστεύσεις. Το Grexit που δεν έγινε θα μείνει ως υπενθύμιση ότι μια μικρή χώρα, ακόμη και μέσα στον πανικό, μπορεί να αποφύγει το μοιραίο.
Η Βρετανία έψαξε την παλιά της αυτοκρατορία και βρήκε σύνορα.
Η Ελλάδα φοβήθηκε την ευρωπαϊκή της φυλακή και, τελικά, ανακάλυψε ότι ήταν και δίχτυ ασφαλείας.
Άτιμη ζωή, πράγματι. Τι παιχνίδια παίζεις.
