Η συζήτηση που άνοιξε στη Δανία δεν αφορά μόνο ένα θρησκευτικό ηχητικό σήμα. Αφορά το πού σταματά η θρησκευτική ελευθερία και πού αρχίζει η ρύθμιση του δημόσιου χώρου. Από την Κοπεγχάγη έως το Παρίσι, το Λονδίνο, το Άμστερνταμ και την Αθήνα, η Ευρώπη ψάχνει ισορροπία ανάμεσα στην πολυπολιτισμικότητα, την ένταξη και τις αντοχές των κοινωνιών της.
Η Δανία ετοιμάζεται να ανοίξει ξανά έναν από τους πιο ευαίσθητους φακέλους της ευρωπαϊκής συζήτησης για το Ισλάμ: το δημόσιο κάλεσμα των μουσουλμάνων σε προσευχή, το εζάν ή αζάν, από μεγάφωνα τζαμιών.
Ο υπουργός Μετανάστευσης και Ένταξης της χώρας, Μόρτεν Μπόντσκοβ, δήλωσε ότι η κυβέρνηση θα εξετάσει αν μπορεί να απαγορευτεί ή να περιοριστεί σε εθνικό επίπεδο η μετάδοση του καλέσματος σε δημόσιους χώρους. Η φράση του που προκάλεσε τις μεγαλύτερες αντιδράσεις ήταν πως «το κάλεσμα για προσευχή δεν πρέπει να ακούγεται πάνω από τα δανέζικα σπίτια» και ότι ο πολίτης δεν πρέπει, περπατώντας στη Δανία, να αναρωτιέται αν βρέθηκε «σε προάστιο του Ισλαμαμπάντ».
Πίσω από τη σκληρή πολιτική διατύπωση κρύβεται ένα πραγματικό ευρωπαϊκό ερώτημα: μπορεί μια θρησκευτική πρακτική, όταν ακούγεται στον δημόσιο χώρο, να ρυθμίζεται όπως κάθε άλλη ηχητική όχληση; Ή μια τέτοια απαγόρευση στοχεύει δυσανάλογα μια συγκεκριμένη θρησκευτική μειονότητα;
Στη Δανία ζουν περίπου 270.000 μουσουλμάνοι, ενώ στη χώρα υπολογίζεται ότι λειτουργούν περίπου 100 τζαμιά ή μουσουλμανικοί χώροι λατρείας. Η νέα πρωτοβουλία δεν είναι η πρώτη. Παρόμοιες προσπάθειες είχαν υπάρξει το 2020 και το 2025, χωρίς μέχρι στιγμής να καταλήξουν σε οριστική νομική ρύθμιση. Ένα από τα εμπόδια είναι το ίδιο το συνταγματικό πλαίσιο της Δανίας, το οποίο προστατεύει τη δημόσια άσκηση της λατρείας.
Αυτό σημαίνει ότι μια καθολική απαγόρευση του εζάν δεν είναι αυτονόητα απλή υπόθεση. Θα πρέπει να σταθεί νομικά απέναντι στο δικαίωμα της θρησκευτικής έκφρασης, αλλά και να εξηγήσει γιατί επιβάλλεται ειδικά στο μουσουλμανικό κάλεσμα και όχι, για παράδειγμα, σε άλλους θρησκευτικούς ήχους, όπως οι καμπάνες.
Η Ευρώπη δεν έχει μία απάντηση
Η Δανία δεν είναι μόνη της σε αυτή τη συζήτηση. Σε αρκετές ευρωπαϊκές χώρες, το θέμα δεν τίθεται πάντα ως «απαγόρευση», αλλά ως ρύθμιση έντασης, διάρκειας και συχνότητας.
Στη Γερμανία, το πιο γνωστό παράδειγμα είναι η Κολωνία, αν και δεν είναι πρωτεύουσα. Εκεί επιτράπηκε σε τζαμιά να μεταδίδουν το κάλεσμα σε προσευχή κάθε Παρασκευή, για περιορισμένο χρόνο και σε συγκεκριμένο χρονικό παράθυρο, με κανόνες για την ένταση του ήχου και ενημέρωση των κατοίκων. Το γερμανικό μοντέλο δεν κινήθηκε στη λογική της απόλυτης απαγόρευσης, αλλά της αδειοδότησης υπό όρους.
Στο Άμστερνταμ, η δημόσια μετάδοση του εζάν είχε προκαλέσει συζήτηση ήδη από το 2019. Η Ολλανδία επιτρέπει, κατ’ αρχήν, σε όλες τις θρησκείες να καλούν τους πιστούς τους στη λατρεία, όμως οι δήμοι μπορούν να θέτουν όρια στη διάρκεια και στην ένταση. Δηλαδή, το ζήτημα αντιμετωπίζεται περισσότερο ως θέμα δημοτικής ρύθμισης και λιγότερο ως εθνικός πολιτισμικός πόλεμος.
Στο Παρίσι, η συζήτηση είχε πάρει άλλη μορφή: όχι τόσο για μεγάφωνα, όσο για τις προσευχές στους δρόμους. Η Γαλλία είχε απαγορεύσει τις προσευχές σε δημόσιους δρόμους, κυρίως σε περιοχές όπου οι μουσουλμάνοι δεν έβρισκαν επαρκείς χώρους λατρείας. Το πρόβλημα εκεί ήταν η έλλειψη χώρων και η πίεση που αυτή δημιουργούσε στον δημόσιο χώρο, σε μια χώρα όπου η λαϊκότητα, η γνωστή laïcité, αποτελεί θεμέλιο της κρατικής ταυτότητας.
Στο Λονδίνο, αντίθετα, η εικόνα είναι διαφορετική. Το 2026, χιλιάδες άνθρωποι συμμετείχαν σε δημόσιο Ιφτάρ στην Trafalgar Square, στο τέλος του Ραμαζανιού, με την εκδήλωση να προκαλεί πολιτική αντιπαράθεση αλλά και έντονη υπεράσπιση της θρησκευτικής ελευθερίας. Εκεί το βασικό θέμα δεν ήταν τα μεγάφωνα τζαμιών, αλλά το αν μια μαζική μουσουλμανική προσευχή σε εμβληματικό δημόσιο χώρο συνάδει με τις βρετανικές παραδόσεις. Η απάντηση της βρετανικής κυβέρνησης ήταν ότι η θρησκευτική έκφραση στον δημόσιο χώρο προστατεύεται, αρκεί να είναι ειρηνική και νόμιμη.
Και στην Αθήνα; Άλλο το εζάν, άλλο το ζήτημα των χώρων
Στην Αθήνα το θέμα είναι διαφορετικό. Δεν υπάρχει δημόσιο κάλεσμα από μιναρέδες, ούτε συζήτηση αντίστοιχη με αυτή της Δανίας για μεγάφωνα που ακούγονται πάνω από τις γειτονιές. Το Ισλαμικό Τέμενος Αθηνών στον Βοτανικό, που έχτισε το,ελληνικό κράτος για να έχει τον έλεγχο, δεν έχει μιναρέ και λειτουργεί περισσότερο ως θεσμικός, κρατικά εποπτευόμενος χώρος λατρείας.
Η Αθήνα απέκτησε το πρώτο επίσημο ισλαμικό τέμενος της σύγχρονης εποχής μόλις το 2020, ύστερα από δεκαετίες καθυστερήσεων, πολιτικών αντιδράσεων, τοπικών προσφυγών και έντονων κοινωνικών αντιπαραθέσεων. Μέχρι τότε, ήταν η μοναδική ευρωπαϊκή πρωτεύουσα χωρίς επίσημο μουσουλμανικό τέμενος για τους πιστούς που ζούσαν στην πόλη.
Ο αριθμός των μουσουλμάνων στην Αθήνα δεν καταγράφεται με απόλυτη ακρίβεια, καθώς στην Ελλάδα δεν υπάρχει πλήρης απογραφή πληθυσμού ανά θρήσκευμα για όλες τις κοινότητες. Οι εκτιμήσεις για την Αττική κινούνται συνήθως γύρω από τις 250.000 έως 300.000 μουσουλμάνους, κυρίως μετανάστες και πρόσφυγες από χώρες της Μέσης Ανατολής, της Βόρειας Αφρικής και της Νότιας Ασίας, αλλά και Έλληνες μουσουλμάνους ή πολιτογραφημένους πολίτες.
Σύμφωνα με στοιχεία που έχουν αποδοθεί στη Γενική Γραμματεία Θρησκευμάτων, στην Αττική λειτουργεί το Ισλαμικό Τέμενος Αθηνών και επιπλέον 15 αδειοδοτημένοι μουσουλμανικοί χώροι λατρείας. Παράλληλα, υπάρχουν δεκάδες ανεπίσημοι χώροι προσευχής, συχνά σε υπόγεια, αποθήκες ή διαμερίσματα, οι οποίοι υπολογίζονται περίπου σε 55 με 60.
Αυτό είναι το βασικό πρόβλημα της Αθήνας: όχι ο ήχος, αλλά η χωρητικότητα, η αδειοδότηση και η επάρκεια των χώρων. Το τέμενος του Βοτανικού δεν μπορεί να καλύψει μόνο του τις ανάγκες μιας τόσο μεγάλης κοινότητας. Γι’ αυτό και πολλοί μουσουλμάνοι συνεχίζουν να προσεύχονται σε μικρότερους χώρους, νόμιμους ή ανεπίσημους, κοντά στις γειτονιές όπου ζουν και εργάζονται.
Στην υπόλοιπη Ελλάδα, η Θράκη έχει διαφορετική ιστορική και νομική πραγματικότητα, καθώς εκεί λειτουργούν περίπου 300 τζαμιά για τη μουσουλμανική μειονότητα. Υπάρχουν επίσης μουσουλμανικοί χώροι λατρείας σε νησιά όπως η Κως και η Ρόδος, αλλά και σε άλλες περιοχές.
Πότε γιορτάζουν δημόσια οι μουσουλμάνοι στην Αθήνα
Οι δύο μεγάλες μουσουλμανικές γιορτές που γίνονται περισσότερο ορατές και στην Αθήνα είναι το Έιντ αλ-Φιτρ και το Έιντ αλ-Άντχα.
Το Έιντ αλ-Φιτρ, γνωστό και ως Ραμαζάν Μπαϊράμι, σηματοδοτεί το τέλος του Ραμαζανιού, του μήνα νηστείας από την αυγή έως τη δύση του ήλιου. Επειδή το ισλαμικό ημερολόγιο είναι σεληνιακό, οι ημερομηνίες αλλάζουν κάθε χρόνο. Το 2026, το Ραμαζάνι συνέπεσε με το διάστημα Φεβρουαρίου – Μαρτίου και το Έιντ αλ-Φιτρ γιορτάστηκε γύρω στις 20 Μαρτίου.
Στην Αθήνα, οι μουσουλμανικές κοινότητες οργανώνουν Ιφτάρ, δηλαδή το βραδινό γεύμα με το οποίο σπάει καθημερινά η νηστεία του Ραμαζανιού. Τον Μάρτιο του 2026, εκατοντάδες πιστοί συγκεντρώθηκαν στο Σεράφειο, στην Πειραιώς, για ένα μεγάλο δημόσιο Ιφτάρ λίγο πριν από το Μπαϊράμι. Η εικόνα είχε θρησκευτικό, αλλά και κοινωνικό συμβολισμό: οικογένειες, παιδιά, μετανάστες, Έλληνες μουσουλμάνοι και εκπρόσωποι κοινοτήτων σε έναν δημόσιο χώρο της πόλης.
Το Έιντ αλ-Άντχα, γνωστό και ως Κουρμπάν Μπαϊράμι, συνδέεται με τη γιορτή της θυσίας και είναι η δεύτερη μεγάλη εορτή του Ισλάμ. Το 2026, το Ισλαμικό Τέμενος Αθηνών είχε ανακοινώσει προσευχές για το Έιντ αλ-Άντχα στις 27 Μαΐου, σε διαδοχικές ώρες το πρωί, ώστε να εξυπηρετηθεί μεγαλύτερος αριθμός πιστών.
Παλαιότερα, πριν από τη λειτουργία του τεμένους στον Βοτανικό, είχαν δοθεί κατά καιρούς άδειες για προσευχές μεγάλων εορτών σε χώρους όπως το ΟΑΚΑ ή το ΣΕΦ. Σήμερα, οι προσευχές κατανέμονται κυρίως στο επίσημο τέμενος, στους αδειοδοτημένους χώρους και σε κοινότητες που οργανώνονται ανά εθνική ή γλωσσική προέλευση.
