Στις 13 Νοεμβρίου 1970, η Συρία βρισκόταν στα πρόθυρα μιας πολιτικής ανατροπής που θα άλλαζε οριστικά την ιστορία της. Ο υπουργός Άμυνας Χαφέζ ελ Άσαντ, ένας φιλόδοξος αξιωματικός της Πολεμικής Αεροπορίας, είχε αποφασίσει να εξουδετερώσει τους αντιπάλους του μέσα στο κυβερνών κόμμα Μπάαθ.
Το πραξικόπημα ολοκληρώθηκε στις 16 Νοεμβρίου 1970 και έμεινε γνωστό ως «Διορθωτικό Κίνημα».
Δεν ήταν απλώς μια ακόμη στρατιωτική ανατροπή σε μια χώρα που είχε γνωρίσει αλλεπάλληλα πραξικοπήματα.
Ήταν η αφετηρία μιας οικογενειακής δυναστείας που θα κυβερνούσε τη Συρία επί 54 χρόνια, μέχρι την πτώση του Μπασάρ ελ Άσαντ στις 8 Δεκεμβρίου 2024.
Ο Χαφέζ ελ Άσαντ κυβέρνησε μέχρι τον θάνατό του, το 2000. Ο γιος του Μπασάρ διατήρησε την εξουσία για άλλα 24 χρόνια, μέχρι την κατάρρευση του καθεστώτος έπειτα από έναν καταστροφικό εμφύλιο πόλεμο.
Ποιος ήταν ο Χαφέζ ελ Άσαντ
Ο Χαφέζ ελ Άσαντ γεννήθηκε στις 6 Οκτωβρίου 1930 στο χωριό Καρντάχα, κοντά στη Λαττάκεια, στη δυτική Συρία.
Προερχόταν από οικογένεια της αλαουιτικής θρησκευτικής κοινότητας, μιας μειονότητας που ιστορικά είχε περιορισμένη πρόσβαση στην πολιτική και οικονομική εξουσία.
Σε νεαρή ηλικία εντάχθηκε στο αραβικό εθνικιστικό κόμμα Μπάαθ, το οποίο υποστήριζε την αραβική ενότητα, τον σοσιαλισμό και την αντίθεση στην ξένη επιρροή.
Ακολούθησε στρατιωτική σταδιοδρομία και εκπαιδεύτηκε ως πιλότος μαχητικών αεροσκαφών.
Η Συρία της εποχής ήταν εξαιρετικά ασταθής. Μετά την ανεξαρτησία της από τη Γαλλία το 1946, η χώρα γνώρισε αλλεπάλληλες στρατιωτικές παρεμβάσεις.
Το 1958 ενώθηκε με την Αίγυπτο του Γκαμάλ Άμπντελ Νάσερ, δημιουργώντας την Ηνωμένη Αραβική Δημοκρατία. Η ένωση διαλύθηκε το 1961.
Το 1963, το Μπάαθ κατέλαβε την εξουσία με πραξικόπημα.
Ο Άσαντ αναδείχθηκε σταδιακά σε μία από τις ισχυρότερες προσωπικότητες του στρατιωτικού μηχανισμού και το 1966 ανέλαβε υπουργός Άμυνας.
Η σύγκρουση που οδήγησε στο πραξικόπημα
Στα τέλη της δεκαετίας του 1960, η ηγεσία της Συρίας ήταν διχασμένη.
Από τη μία πλευρά βρισκόταν ο Σαλάχ Τζαντίντ, ο οποίος ασκούσε καθοριστική επιρροή στον πολιτικό μηχανισμό του Μπάαθ.
Από την άλλη, ο Χαφέζ ελ Άσαντ είχε αποκτήσει τον έλεγχο σημαντικών τμημάτων των ενόπλων δυνάμεων.
Οι διαφωνίες τους αφορούσαν την εξωτερική πολιτική, τις σχέσεις με την Αίγυπτο, την αντιπαράθεση με το Ισραήλ και τη στρατηγική του αραβικού εθνικισμού.
Η ήττα των αραβικών χωρών στον Πόλεμο των Έξι Ημερών το 1967 είχε προκαλέσει βαθιά κρίση.
Η Συρία είχε χάσει τα Υψίπεδα του Γκολάν, μια περιοχή στρατηγικής σημασίας, την οποία κατέλαβε το Ισραήλ.
Το 1970, η σύγκρουση ανάμεσα στον Τζαντίντ και τον Άσαντ κορυφώθηκε μετά τη συριακή στρατιωτική επέμβαση στην Ιορδανία, κατά τη διάρκεια της κρίσης που έμεινε γνωστή ως «Μαύρος Σεπτέμβρης».
Ο Άσαντ δεν παρείχε την αεροπορική υποστήριξη που θα μπορούσε να ενισχύσει τη συριακή επιχείρηση.
Η αποτυχία της επέμβασης αποδυνάμωσε τους πολιτικούς αντιπάλους του.
Νοέμβριος 1970: Η κατάληψη της εξουσίας
Στις 13 Νοεμβρίου η εσωκομματική αντιπαράθεση είχε φτάσει στο αποκορύφωμά της.
Τρεις ημέρες αργότερα, στις 16 Νοεμβρίου, οι δυνάμεις που υποστήριζαν τον Άσαντ ανέλαβαν τον έλεγχο των βασικών κρατικών μηχανισμών.
Ο Σαλάχ Τζαντίντ και ο πρόεδρος Νουρεντίν αλ Ατάσι απομακρύνθηκαν και φυλακίστηκαν.
Ο Άσαντ παρουσίασε την ανατροπή ως αναγκαία διόρθωση της πολιτικής πορείας της χώρας.
Αρχικά τοποθετήθηκε στην προεδρία ο Άχμαντ αλ Χατίμπ, ενώ ο ίδιος ο Άσαντ ανέλαβε την πρωθυπουργία και διατήρησε τον πραγματικό έλεγχο.
Τον Μάρτιο του 1971 αναδείχθηκε πρόεδρος της Συρίας.
Από εκείνη τη στιγμή άρχισε η οικοδόμηση ενός καθεστώτος στο οποίο ο στρατός, οι μυστικές υπηρεσίες, το κυβερνών κόμμα και η προεδρία θα λειτουργούσαν ως ένα ενιαίο σύστημα εξουσίας.
Το κράτος των μυστικών υπηρεσιών
Ο Χαφέζ ελ Άσαντ δεν στηρίχθηκε αποκλειστικά στη στρατιωτική ισχύ.
Δημιούργησε ένα πολυεπίπεδο σύστημα ελέγχου, με διαφορετικές υπηρεσίες πληροφοριών και ασφάλειας που παρακολουθούσαν την κοινωνία αλλά και η μία την άλλη.
Οι υπηρεσίες αυτές έγιναν γνωστές με τον γενικό όρο «Μουχαμπαράτ».
Η πολιτική αντιπολίτευση περιορίστηκε δραστικά, ενώ οι φυλακίσεις, τα βασανιστήρια και οι εξαφανίσεις αντιφρονούντων αποτέλεσαν χαρακτηριστικά του καθεστώτος.
Το κόμμα Μπάαθ διατηρούσε την πολιτική κυριαρχία, ενώ οι σημαντικότερες αποφάσεις λαμβάνονταν από τον στενό κύκλο του προέδρου.
Ο Άσαντ προώθησε επίσης την ανάπτυξη κρατικών υποδομών, την εκπαίδευση και την επέκταση του δημόσιου τομέα.
Για τους υποστηρικτές του, η διακυβέρνησή του έφερε σταθερότητα σε μια χώρα που προηγουμένως γνώριζε διαρκή πραξικοπήματα.
Για τους επικριτές του, αυτή η σταθερότητα στηριζόταν στον φόβο και στην κατάργηση των πολιτικών ελευθεριών.
Η σφαγή της Χάμα το 1982
Το πιο σκοτεινό κεφάλαιο της διακυβέρνησης του Χαφέζ ελ Άσαντ γράφτηκε τον Φεβρουάριο του 1982.
Στην πόλη Χάμα, η αντιπαράθεση ανάμεσα στο καθεστώς και ένοπλους ισλαμιστές, με σημαντικό ρόλο της Μουσουλμανικής Αδελφότητας, εξελίχθηκε σε γενικευμένη εξέγερση.
Η απάντηση του συριακού στρατού ήταν συντριπτική.
Μονάδες του στρατού και των ειδικών δυνάμεων περικύκλωσαν την πόλη, βομβάρδισαν συνοικίες και προχώρησαν σε εκτεταμένες επιχειρήσεις καταστολής.
Ο αδελφός του προέδρου, Ριφάατ ελ Άσαντ, συνδέθηκε με τις δυνάμεις που συμμετείχαν στην επιχείρηση.
Ο ακριβής αριθμός των νεκρών παραμένει αμφισβητούμενος.
Ιστορικές έρευνες αναφέρουν εκτιμήσεις από 10.000 έως 25.000 νεκρούς, ενώ άλλες ανεβάζουν τον απολογισμό ακόμη και στις 30.000 ή 40.000.
Μεγάλα τμήματα της πόλης καταστράφηκαν.
Η σφαγή της Χάμα έγινε σύμβολο της απόλυτης αποφασιστικότητας του καθεστώτος να διατηρήσει την εξουσία, ανεξάρτητα από το ανθρώπινο κόστος.
Ο πόλεμος με το Ισραήλ και τα Υψίπεδα του Γκολάν
Ο Χαφέζ ελ Άσαντ θεωρούσε την ανάκτηση των Υψιπέδων του Γκολάν βασική εθνική προτεραιότητα.
Τον Οκτώβριο του 1973, η Συρία και η Αίγυπτος εξαπέλυσαν συντονισμένη επίθεση εναντίον του Ισραήλ.
Ήταν ο πόλεμος του Γιομ Κιπούρ, που ξεκίνησε στις 6 Οκτωβρίου, ημέρα των γενεθλίων του Άσαντ.
Οι συριακές δυνάμεις σημείωσαν αρχικά επιτυχίες, αλλά η ισραηλινή αντεπίθεση ανέτρεψε την κατάσταση.
Η Συρία δεν κατάφερε να ανακτήσει το μεγαλύτερο μέρος του Γκολάν.
Η αντιπαράθεση με το Ισραήλ παρέμεινε κεντρικό στοιχείο της συριακής εξωτερικής πολιτικής για δεκαετίες.
Το 1981, το Ισραήλ επέκτεινε μονομερώς τη νομοθεσία και τη διοίκησή του στα κατεχόμενα Υψίπεδα του Γκολάν, ενέργεια που το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ χαρακτήρισε άκυρη με το ψήφισμα 497.
Η συμμαχία με τη Σοβιετική Ένωση και το Ιράν
Στον Ψυχρό Πόλεμο, η Συρία του Άσαντ εξελίχθηκε σε σημαντικό σύμμαχο της Σοβιετικής Ένωσης στη Μέση Ανατολή.
Η Μόσχα παρείχε στρατιωτικό εξοπλισμό, εκπαίδευση και διπλωματική υποστήριξη.
Παράλληλα, μετά την Ιρανική Επανάσταση του 1979, ο Άσαντ ανέπτυξε στενή συνεργασία με την Τεχεράνη.
Κατά τον πόλεμο Ιράν–Ιράκ, η Συρία υποστήριξε το Ιράν, παρότι το Ιράκ κυβερνιόταν επίσης από αντίπαλη πτέρυγα του κόμματος Μπάαθ.
Η συμμαχία Δαμασκού–Τεχεράνης θα εξελισσόταν σε έναν από τους σημαντικότερους γεωπολιτικούς άξονες της περιοχής.
Στον Λίβανο, η Συρία επενέβη στρατιωτικά το 1976 και διατήρησε ισχυρή πολιτική και στρατιωτική παρουσία για δεκαετίες.
Από τον Χαφέζ στον Μπασάρ: Η οικογενειακή διαδοχή
Ο Χαφέζ ελ Άσαντ είχε αρχικά προετοιμάσει ως διάδοχό του τον μεγαλύτερο γιο του, Μπασέλ.
Όμως το 1994 ο Μπασέλ σκοτώθηκε σε αυτοκινητικό δυστύχημα.
Τότε η οικογένεια στράφηκε στον δεύτερο γιο, Μπασάρ, ο οποίος εργαζόταν ως οφθαλμίατρος και εκπαιδευόταν στο Λονδίνο.
Ο Μπασάρ επέστρεψε στη Συρία, εντάχθηκε στον στρατιωτικό μηχανισμό και προετοιμάστηκε για τη διαδοχή.
Στις 10 Ιουνίου 2000 ο Χαφέζ ελ Άσαντ πέθανε σε ηλικία 69 ετών.
Μέσα σε ελάχιστο χρόνο, το συριακό κοινοβούλιο τροποποίησε το Σύνταγμα, μειώνοντας το κατώτατο όριο ηλικίας για την προεδρία από τα 40 στα 34 χρόνια.
Ήταν ακριβώς η ηλικία του Μπασάρ.
Ακολούθησε δημοψήφισμα χωρίς πραγματικό ανταγωνισμό και ο γιος διαδέχθηκε τον πατέρα.
Η Συρία είχε μετατραπεί ουσιαστικά σε μια κληρονομική προεδρική εξουσία, παρά τη διατήρηση των τυπικών θεσμών της δημοκρατίας.
Το 2011 και ο εμφύλιος που κατέστρεψε τη χώρα
Τον Μάρτιο του 2011, το κύμα της Αραβικής Άνοιξης έφτασε στη Συρία.
Διαδηλωτές ζητούσαν πολιτικές μεταρρυθμίσεις, ελευθερίες και τερματισμό της αυταρχικής διακυβέρνησης.
Η κυβέρνηση του Μπασάρ ελ Άσαντ απάντησε με βίαιη καταστολή.
Οι διαδηλώσεις εξελίχθηκαν σταδιακά σε ένοπλη εξέγερση και στη συνέχεια σε πολυμέτωπο εμφύλιο πόλεμο.
Στη σύγκρουση ενεπλάκησαν η Ρωσία, το Ιράν, η Τουρκία, οι Ηνωμένες Πολιτείες, το Ισραήλ και πολυάριθμες ένοπλες οργανώσεις.
Η εμφάνιση και η επέκταση του Ισλαμικού Κράτους επιδείνωσαν την καταστροφή.
Εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι σκοτώθηκαν και εκατομμύρια αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους.
Οι καταγγελίες για βασανιστήρια, αυθαίρετες κρατήσεις, εξαφανίσεις και επιθέσεις εναντίον αμάχων συνδέθηκαν με τις δυνάμεις του καθεστώτος, ενώ σοβαρές παραβιάσεις καταγράφηκαν και από άλλες πλευρές της σύγκρουσης.
Η Συρία μετατράπηκε σε μία από τις μεγαλύτερες ανθρωπιστικές τραγωδίες του 21ου αιώνα.
8 Δεκεμβρίου 2024: Το τέλος της δυναστείας
Η κατάρρευση ήρθε με εντυπωσιακή ταχύτητα.
Στις 27 Νοεμβρίου 2024, δυνάμεις της ένοπλης αντιπολίτευσης, με ηγετικό ρόλο της οργάνωσης Χαγιάτ Ταχρίρ αλ Σαμ (HTS), ξεκίνησαν μεγάλη στρατιωτική επίθεση.
Μέσα σε λίγες ημέρες κατέλαβαν το Χαλέπι, τη Χάμα και τη Χομς.
Στις 8 Δεκεμβρίου μπήκαν στη Δαμασκό.
Ο Μπασάρ ελ Άσαντ εγκατέλειψε τη χώρα και κατέφυγε στη Ρωσία.
Η δυναστεία που είχε θεμελιώσει ο πατέρας του το 1970 έφτασε στο τέλος της.
Η κατάρρευση αποκάλυψε την αποδυνάμωση των κρατικών θεσμών, τη φθορά του στρατού και τη μεγάλη εξάρτηση του καθεστώτος από εξωτερικούς συμμάχους.
Η Συρία το 2026: Νέα εξουσία, παλιοί φόβοι
Μετά την πτώση του Μπασάρ, επικεφαλής της νέας εξουσίας αναδείχθηκε ο Άχμεντ αλ Σάρα, πρώην ηγέτης της HTS.
Στις 29 Ιανουαρίου 2025 ορίστηκε μεταβατικός πρόεδρος.
Τον Μάρτιο του 2025 τέθηκε σε ισχύ συνταγματική διακήρυξη που προβλέπει πενταετή μεταβατική περίοδο.
Το 2026, η Συρία προσπαθεί να ανασυγκροτήσει τους θεσμούς και την οικονομία της, ενώ εξακολουθεί να αντιμετωπίζει σοβαρά προβλήματα ασφάλειας.
Οι σχέσεις της κεντρικής εξουσίας με τους Κούρδους, τους Δρούζους και τις άλλες θρησκευτικές και εθνοτικές κοινότητες παραμένουν κρίσιμο ζήτημα.
Οι αιματηρές συγκρούσεις που σημειώθηκαν μετά την αλλαγή καθεστώτος, ιδιαίτερα στις αλαουιτικές παράκτιες περιοχές και στη νότια Συρία, έδειξαν ότι η πτώση μιας δικτατορίας δεν εξασφαλίζει αυτομάτως ειρήνη και δημοκρατία.
Παράλληλα, οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων επισημαίνουν ότι το νέο συνταγματικό πλαίσιο συγκεντρώνει σημαντικές εξουσίες στον μεταβατικό πρόεδρο.
Η μεγάλη πρόκληση είναι η δημιουργία ενός κράτους στο οποίο η πολιτική εξουσία δεν θα στηρίζεται στην καταστολή, στις θρησκευτικές διακρίσεις και στον αποκλεισμό.
Τι σημαίνουν οι εξελίξεις για Ελλάδα και Κύπρο
Η Συρία δεν αποτελεί μια μακρινή γεωπολιτική υπόθεση για την Ελλάδα και την Κύπρο.
Η χώρα βρίσκεται στην Ανατολική Μεσόγειο, σε μια περιοχή όπου διασταυρώνονται οι στρατηγικές επιδιώξεις της Τουρκίας, της Ρωσίας, του Ισραήλ, των Ηνωμένων Πολιτειών και της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Η Τουρκία διαθέτει ισχυρή επιρροή σε τμήματα της βόρειας Συρίας και επιδιώκει να διαμορφώσει το μεταπολεμικό περιβάλλον ασφαλείας.
Για την Ελλάδα, η σταθερότητα στη Συρία συνδέεται άμεσα με τις μεταναστευτικές ροές, την ασφάλεια της Ανατολικής Μεσογείου και τις σχέσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης με τη Μέση Ανατολή.
Για την Κύπρο, η γεωγραφική εγγύτητα στις συριακές ακτές καθιστά ιδιαίτερα σημαντικές τόσο τις εξελίξεις στο προσφυγικό όσο και τη στρατιωτική δραστηριότητα στην περιοχή.
Οι νέες ισορροπίες επηρεάζουν επίσης την παρουσία της Ρωσίας στη Μεσόγειο, καθώς η Μόσχα διατηρούσε επί δεκαετίες στρατηγικές στρατιωτικές εγκαταστάσεις στη Συρία.
Η αλλαγή εξουσίας στη Δαμασκό ανοίγει μια νέα περίοδο διπλωματικών και γεωπολιτικών ανακατατάξεων.
Η ιστορική κληρονομιά του Χαφέζ ελ Άσαντ
Ο Χαφέζ ελ Άσαντ υπήρξε αναμφισβήτητα ένας από τους ισχυρότερους Άραβες ηγέτες του δεύτερου μισού του 20ού αιώνα.
Κατάφερε να μετατρέψει μια πολιτικά ασταθή χώρα σε σημαντικό περιφερειακό παράγοντα.
Διατήρησε ισχυρό στρατό, οικοδόμησε διεθνείς συμμαχίες και επηρέασε καθοριστικά τις εξελίξεις στον Λίβανο, στο Ισραήλ και στον αραβικό κόσμο.
Όμως το πολιτικό σύστημα που δημιούργησε στηρίχθηκε στην προσωπολατρία, στον αυταρχισμό, στις μυστικές υπηρεσίες και στην εξουδετέρωση κάθε ουσιαστικής αντιπολίτευσης. Και με πολύ αίμα.
Η διαδοχή από τον γιο του δεν αποτέλεσε πολιτική ανανέωση, αλλά συνέχιση του ίδιου συγκεντρωτικού μοντέλου.
Η τελική κατάρρευση του 2024 έδειξε ότι ακόμη και ένα καθεστώς που μοιάζει ακλόνητο μπορεί να εξαφανιστεί μέσα σε ελάχιστες ημέρες, όταν έχει χάσει τα κοινωνικά και πολιτικά του στηρίγματα.
Στις 13 Νοεμβρίου 1970 άρχισε η τελική αναμέτρηση για την εξουσία που θα έφερνε τον Χαφέζ ελ Άσαντ στην κορυφή της Συρίας.
Πενήντα τέσσερα χρόνια αργότερα, η δυναστεία του ανήκε στην Ιστορία.
Το ερώτημα πλέον δεν είναι ποιος θα διαδεχθεί τον Άσαντ, αλλά αν η Συρία θα μπορέσει να οικοδομήσει ένα κράτος που δεν θα χρειάζεται έναν νέο Άσαντ για να κυβερνηθεί.
