Η τεχνητή νοημοσύνη, οι έξυπνες συσκευές και τα οικιακά ρομπότ δεν είναι πλέον απλώς βοηθοί της καθημερινότητας. Δεν καθαρίζουν μόνο το πάτωμα, δεν μετρούν μόνο βήματα, δεν ανάβουν μόνο φώτα από απόσταση. Καταγράφουν κινήσεις, χρόνους, διαδρομές, σήματα, εντολές, συνδέσεις. Και σε ορισμένες περιπτώσεις μπορούν να μετατραπούν σε πολύτιμους «ψηφιακούς μάρτυρες» για τις διωκτικές Αρχές.
Η υπόθεση του διπλού φονικού στο Αίγιο έφερε ξανά στο προσκήνιο ένα ερώτημα που μέχρι χθες θα ακουγόταν σχεδόν σαν σενάριο επιστημονικής φαντασίας: μπορεί μία ρομποτική σκούπα να βοηθήσει στην εξιχνίαση ενός εγκλήματος; Σύμφωνα με δημοσιεύματα, οι Αρχές εξετάζουν τα ψηφιακά δεδομένα σκούπας-ρομπότ, σε μία προσπάθεια να ανασυνθέσουν τι συνέβη μέσα στο σπίτι, ποια ώρα, με ποια σειρά γεγονότων και αν αυτά τα δεδομένα μπορούν να επιβεβαιώσουν ή να διαψεύσουν ισχυρισμούς εμπλεκομένων.
Τι “βλέπει” μια σκούπα-ρομπότ
Η σκούπα-ρομπότ δεν είναι όλες τις φορές μία απλή ηλεκτρική συσκευή που γυρίζει τυχαία μέσα στο σπίτι. Τα πιο σύγχρονα μοντέλα διαθέτουν αισθητήρες, κάμερες, LiDAR, χαρτογράφηση χώρου, σύνδεση με εφαρμογή κινητού, δυνατότητα αποθήκευσης διαδρομών και ιστορικό καθαρισμού. Κάποια μοντέλα αναγνωρίζουν εμπόδια, άλλα δημιουργούν ψηφιακό χάρτη του σπιτιού, άλλα επιτρέπουν στον ιδιοκτήτη να βλέπει εικόνα μέσα από την κάμερα της συσκευής, όταν η λειτουργία αυτή είναι διαθέσιμη και ενεργοποιημένη.
Αυτό σημαίνει ότι η συσκευή μπορεί να έχει κρατήσει στοιχεία όπως: πότε ξεκίνησε ένας κύκλος καθαρισμού, σε ποιο δωμάτιο κινήθηκε, αν σταμάτησε απότομα, αν μετακινήθηκε χειροκίνητα, αν συνδέθηκε με κινητό, αν έλαβε εντολή από εφαρμογή, αν γύρισε στη βάση της, αν συνάντησε εμπόδια ή αν άλλαξε διαδρομή. Σε μια εγκληματολογική έρευνα, αυτά δεν είναι απλώς τεχνικές λεπτομέρειες. Μπορεί να είναι κομμάτια ενός παζλ.
Ο νέος κόσμος των ψηφιακών ιχνών
Δεν είναι μόνο οι σκούπες. Ένα κινητό τηλέφωνο μπορεί να δείξει στίγμα, κλήσεις, μηνύματα, διαδρομές. Ένα έξυπνο ρολόι μπορεί να δείξει παλμούς, κίνηση, πτώση, ώρα ακινησίας. Ένα αυτοκίνητο μπορεί να έχει GPS, καταγραφή ταχύτητας ή δεδομένα από σύστημα infotainment. Μια κάμερα θυροτηλεόρασης μπορεί να δείξει ποιος μπήκε και ποιος βγήκε. Ένας έξυπνος μετρητής ρεύματος μπορεί να δείξει ασυνήθιστη κατανάλωση. Ένα σύστημα συναγερμού μπορεί να αποτυπώσει πότε άνοιξε μία πόρτα.
Έτσι η αστυνομική έρευνα αλλάζει. Δίπλα στα αποτυπώματα, το DNA, τις καταθέσεις και τις κάμερες ασφαλείας, μπαίνουν πλέον τα δεδομένα των συσκευών. Στην οικονομική αστυνομία, στις αρχές κατά του ξεπλύματος μαύρου χρήματος, στα τελωνεία, στις υπηρεσίες δίωξης ναρκωτικών, η ψηφιακή τεχνολογία δίνει επιπλέον εργαλεία: ηλεκτρονικές συναλλαγές, μετακινήσεις, φορτωτικές, κάμερες λιμανιών, γεωεντοπισμούς, ύποπτα μοτίβα πληρωμών.
Δεν είναι όμως πανάκεια
Η τεχνολογία βοηθά, αλλά δεν καταδικάζει από μόνη της. Ένα ψηφιακό ίχνος πρέπει να ερμηνευθεί σωστά. Πρέπει να διασφαλιστεί ότι δεν αλλοιώθηκε, ότι ανήκει πράγματι στη συγκεκριμένη συσκευή, ότι ο χρόνος είναι σωστός, ότι η εφαρμογή είχε συγχρονιστεί, ότι δεν υπήρξε τεχνικό σφάλμα. Για να σταθεί ένα τέτοιο στοιχείο, χρειάζεται πραγματογνωμοσύνη, αλυσίδα φύλαξης, νόμιμη πρόσβαση στα δεδομένα και διασταύρωση με άλλα ευρήματα.
Με απλά λόγια: η σκούπα-ρομπότ μπορεί να βοηθήσει να φωτιστεί η αλήθεια, αλλά δεν είναι δικαστής. Είναι ένας μηχανικός μάρτυρας, χωρίς μνήμη ανθρώπου, αλλά με μνήμη δεδομένων.
Το μεγάλο ερώτημα: μπορεί να μας παρακολουθεί;
Εδώ αρχίζει η άλλη πλευρά του νομίσματος. Από τη στιγμή που μία συσκευή «βλέπει» για να λειτουργήσει, υπάρχει πάντα το ερώτημα: ποιος άλλος μπορεί να δει; Ο ιδιοκτήτης; Η εταιρεία; Ένας τεχνικός; Ένας χάκερ; Ένας τρίτος που βρήκε κενό ασφαλείας;
Τα έξυπνα σπίτια έχουν πραγματικά ζητήματα ιδιωτικότητας. Μελέτες για τις συσκευές IoT επισημαίνουν κινδύνους όπως ανεπιθύμητη πρόσβαση, διαρροή δεδομένων, κακή αυθεντικοποίηση και συλλογή μεγάλου όγκου πληροφοριών από καθημερινές οικιακές δραστηριότητες. Ακόμη και όταν η επικοινωνία είναι κρυπτογραφημένη, ερευνητές έχουν δείξει ότι μεταδεδομένα της κίνησης στο δίκτυο μπορούν σε ορισμένες περιπτώσεις να αποκαλύπτουν μοτίβα χρήσης ή δραστηριότητες μέσα στο σπίτι.
Υπάρχουν και πραγματικά περιστατικά που προκαλούν ανησυχία. Πρόσφατα δημοσιεύματα στον διεθνή τεχνολογικό Τύπο αναφέρθηκαν σε υπόθεση κατά την οποία εντοπίστηκε πρόσβαση σε χιλιάδες ρομποτικές σκούπες με κάμερα, με κίνδυνο έκθεσης χαρτών χώρων και ζωντανής εικόνας.
Πώς προστατεύουμε το σπίτι μας
Ο κανόνας είναι απλός: ό,τι συνδέεται στο διαδίκτυο πρέπει να αντιμετωπίζεται σαν πιθανή πόρτα εισόδου. Άρα χρειάζεται προσοχή.
Πρώτον, αλλάζουμε πάντα τους προεπιλεγμένους κωδικούς και χρησιμοποιούμε ισχυρό, μοναδικό password. Δεύτερον, ενεργοποιούμε όπου υπάρχει τη διπλή ταυτοποίηση. Τρίτον, κάνουμε συχνές ενημερώσεις λογισμικού στη συσκευή, στην εφαρμογή και στο router. Τέταρτον, βάζουμε τις έξυπνες συσκευές σε ξεχωριστό δίκτυο Wi-Fi επισκεπτών ή IoT, ώστε να μην έχουν άμεση πρόσβαση στους υπολογιστές και στα κινητά μας. Πέμπτον, κλείνουμε κάμερα, μικρόφωνο ή απομακρυσμένη πρόσβαση όταν δεν τα χρειαζόμαστε. Έκτον, αγοράζουμε συσκευές από σοβαρούς κατασκευαστές που δίνουν ενημερώσεις ασφαλείας και ξεκάθαρη πολιτική προστασίας δεδομένων. Οι συστάσεις οργανισμών κυβερνοασφάλειας για IoT συσκευές δίνουν ιδιαίτερη έμφαση στην απουσία προεπιλεγμένων κωδικών, στις αναβαθμίσεις λογισμικού και στην ασφάλεια του router, γιατί από εκεί περνά ολόκληρο το έξυπνο σπίτι.
Η έξυπνη τεχνολογία ήρθε για να μείνει. Μπορεί να σώσει χρόνο, να διευκολύνει ζωές, να βοηθήσει ηλικιωμένους, εργαζόμενους, οικογένειες. Μπορεί όμως και να βοηθήσει την Αστυνομία, τις τελωνειακές Αρχές, τις υπηρεσίες οικονομικού εγκλήματος, τις ανεξάρτητες αρχές, να ενώσουν κομμάτια που παλαιότερα θα έμεναν στο σκοτάδι.
Το στοίχημα είναι η ισορροπία. Να αξιοποιείται η τεχνολογία για την αλήθεια, τη δικαιοσύνη και την ασφάλεια, χωρίς το σπίτι μας να μετατρέπεται σε γυάλινο δωμάτιο. Γιατί το μέλλον θα είναι σίγουρα έξυπνο. Το ζητούμενο είναι να είναι και ασφαλές.
