Η Ουάσινγκτον λέει ότι το πλαίσιο είναι έτοιμο. Η Τεχεράνη απαντά ότι η συμφωνία «δεν ήταν ποτέ τόσο κοντά». Το Πακιστάν, που παίζει τον ρόλο του βασικού διαμεσολαβητή, μιλά για τελικό κείμενο. Και όμως, η Μέση Ανατολή κρατά ακόμη την ανάσα της. Διότι ανάμεσα στο «υπάρχει κείμενο» και στο «υπάρχει συμφωνία» μεσολαβεί πάντα το πιο δύσκολο βήμα: η πολιτική απόφαση.
Το πιθανότερο σενάριο, όπως διαμορφώνεται αυτή την ώρα, είναι ότι η επόμενη μέρα θα ξημερώσει όχι με πλήρη ειρήνη, αλλά με μια μεγάλη διπλωματική ανάσα. Με ένα Μνημόνιο Κατανόησης ή ένα προσύμφωνο που θα επιτρέπει και στις δύο πλευρές να πουν ότι δεν υποχώρησαν. Στις ΗΠΑ, ότι ανάγκασαν το Ιράν να δεσμευθεί για τα πυρηνικά. Στο Ιράν, ότι απέσπασαν άρση πιέσεων, εγγυήσεις και ρόλο στα Στενά του Ορμούζ. Και στο Πακιστάν, ότι απέτρεψε μια γενικευμένη ανάφλεξη.
Η ουσία βρίσκεται σε τρία μεγάλα μέτωπα: τα Στενά του Ορμούζ, το ιρανικό πυρηνικό πρόγραμμα και το πακέτο οικονομικής ανακούφισης προς την Τεχεράνη.
Σύμφωνα με όσα μετέδωσε το CNN, ανώτερος Αμερικανός αξιωματούχος περιέγραψε ένα πλαίσιο που προβλέπει την επαναφορά της ελεύθερης ναυσιπλοΐας στα Στενά του Ορμούζ και την άρση των αμερικανικών περιορισμών που επηρεάζουν τα ιρανικά λιμάνια. Πρόκειται για σημείο τεράστιας σημασίας, γιατί από εκεί περνά μια από τις πιο κρίσιμες ενεργειακές αρτηρίες του πλανήτη. Δεν είναι απλώς θαλάσσιο πέρασμα. Είναι θερμόμετρο των αγορών, της τιμής του πετρελαίου και της γεωπολιτικής ισορροπίας στον Κόλπο.
Στο δεύτερο και πιο ευαίσθητο πεδίο, αυτό των πυρηνικών, η αμερικανική πλευρά εμφανίζεται να υποστηρίζει ότι η Τεχεράνη αποδέχεται την κατάργηση του υφιστάμενου πυρηνικού της προγράμματος, μαζί με την παράδοση εμπλουτισμένου πυρηνικού υλικού. Το υλικό αυτό, σύμφωνα με την αμερικανική περιγραφή, θα τεθεί υπό έλεγχο, θα καταστραφεί επιτόπου και στη συνέχεια θα απομακρυνθεί από το ιρανικό έδαφος.
Αυτό είναι το σημείο που μπορεί να «πουληθεί» πολιτικά στην Ουάσινγκτον ως νίκη. Όμως είναι και το σημείο που μπορεί να δημιουργήσει εσωτερικούς τριγμούς στην Τεχεράνη. Γιατί κάθε ιρανική υποχώρηση στο πυρηνικό πρόγραμμα αγγίζει τον πυρήνα του καθεστωτικού αφηγήματος: την εθνική κυριαρχία, την τεχνολογική ανεξαρτησία και την αντίσταση στην αμερικανική πίεση.
Από την άλλη πλευρά, το Ιράν αναμένεται να λάβει σημαντικά οικονομικά ανταλλάγματα. Όχι όμως προκαταβολικά. Η Ουάσινγκτον επιμένει ότι δεν θα υπάρξει αυτόματη ανταμοιβή με την υπογραφή. Τα οφέλη, σύμφωνα με την αμερικανική γραμμή, θα έρθουν μόνο εφόσον υπάρξει πραγματική, μετρήσιμη και επαληθεύσιμη συμμόρφωση.
Με απλά λόγια: οι ΗΠΑ λένε «πρώτα πράξεις, μετά άρση κυρώσεων». Το Ιράν θέλει «πρώτα εγγυήσεις, μετά δύσκολες παραχωρήσεις». Εκεί βρίσκεται ακόμη ο κόμπος.
Η δήλωση του Πακιστανού πρωθυπουργού Σεχμπάζ Σαρίφ ότι έχει επιτευχθεί τελικό, συμφωνημένο κείμενο ειρηνευτικής συμφωνίας είναι ίσως η πιο καθαρή ένδειξη ότι βρισκόμαστε στο πιο προχωρημένο σημείο των τελευταίων εβδομάδων. Το Πακιστάν δεν θα έβγαινε εύκολα να μιλήσει για «τελικό κείμενο» αν δεν είχε στα χέρια του κάτι ουσιαστικό. Ο Σαρίφ μίλησε για εντατικές διαμεσολαβητικές προσπάθειες και προειδοποίησε για εκστρατεία παραπληροφόρησης από όσους θέλουν να υπονομεύσουν τη συμφωνία.
Αυτό από μόνο του λέει πολλά. Όταν ένας διαμεσολαβητής μιλά για παραπληροφόρηση, συνήθως φοβάται δύο πράγματα: είτε ότι κάποια πλευρά προσπαθεί να παρουσιάσει τη συμφωνία ως μεγαλύτερη νίκη από όσο είναι, είτε ότι σκληροπυρηνικά κέντρα προσπαθούν να τη σκοτώσουν πριν υπογραφεί.
Η Τεχεράνη, από την πλευρά της, στέλνει μήνυμα προσεκτικής αισιοδοξίας. Ο Ιρανός υπουργός Εξωτερικών Αμπάς Αραγτσί δήλωσε ότι μια συμφωνία με τις ΗΠΑ «δεν ήταν ποτέ τόσο κοντά». Είναι φράση μελετημένη. Δεν λέει «υπογράψαμε». Δεν λέει «τελειώσαμε». Λέει όμως ότι η πόρτα είναι ανοιχτή όσο ποτέ.
Στην Ουάσινγκτον, ο Ντόναλντ Τραμπ εμφανίζεται να θέλει γρήγορη κατάληξη. Έχει μιλήσει για μεγάλη συμφωνία, για άνοιγμα των Στενών του Ορμούζ και για αποτροπή ενός ιρανικού πυρηνικού όπλου. Το πολιτικό του αφήγημα είναι προφανές: να εμφανιστεί ως ο πρόεδρος που πίεσε, απείλησε, διαπραγματεύθηκε και τελικά επέβαλε λύση. Όμως η αμερικανική πλευρά προσέχει να μην αφήσει την εντύπωση ότι προσφέρει χρήματα ή κυρώσεις χωρίς ανταλλάγματα. Γι’ αυτό και οι διαρροές για μεγάλα ποσά, αποδεσμεύσεις κεφαλαίων ή πακέτα ανοικοδόμησης αντιμετωπίζονται από την Ουάσινγκτον με δυσπιστία ή και διάψευση.
Τα διεθνή μέσα ενημέρωσης κινούνται σε τρεις γραμμές.
Το Reuters και το Associated Press καταγράφουν ότι συμφωνία είναι πράγματι κοντά, αλλά δεν έχει τελειώσει. Οι Financial Times βλέπουν περισσότερο μια συμφωνία-γέφυρα: μια προσωρινή διευθέτηση για να ανοίξουν τα Στενά του Ορμούζ, να παραταθεί η εκεχειρία και να μεταφερθούν τα δυσκολότερα πυρηνικά ζητήματα σε επόμενη φάση. Το Axios δίνει έμφαση στο Μνημόνιο Κατανόησης και στη δυνατότητα υπογραφής τις επόμενες ημέρες. Το Al Jazeera κρατά πιο επιφυλακτική στάση, αναδεικνύοντας την ιρανική θέση ότι δεν έχει ληφθεί τελική απόφαση και ότι οι αμερικανικές ενέργειες έχουν επιβαρύνει το κλίμα. Ο Guardian, πιο καχύποπτος απέναντι στον τρόπο Τραμπ, μιλά για διπλωματικό «τρενάκι του τρόμου», όπου οι απειλές και οι υποσχέσεις εναλλάσσονται με επικίνδυνη ταχύτητα.
Και το Ισραήλ; Εκεί βρίσκεται ο μεγάλος αστάθμητος παράγοντας. Το Τελ Αβίβ δεν είναι τυπικά στο τραπέζι της συμφωνίας, αλλά επηρεάζεται άμεσα από κάθε λέξη της. Η ισραηλινή ανησυχία είναι σαφής: μια περιορισμένη συμφωνία που ανοίγει τα Στενά και παγώνει προσωρινά την κρίση μπορεί να αφήσει για αργότερα τα πιο βαριά θέματα – ουράνιο, εμπλουτισμός, πύραυλοι, Χεζμπολάχ, ιρανικά δίκτυα επιρροής. Για το Ισραήλ, αυτό μπορεί να μοιάζει περισσότερο με αναβολή παρά με λύση.
Το πιο ενδιαφέρον, όμως, είναι η σιωπή των Φρουρών της Επανάστασης.
Τις τελευταίες ώρες δεν ακούγονται όπως θα περίμενε κανείς. Δεν υπάρχει, τουλάχιστον δημόσια, μια ηχηρή καταγγελία, ένα μεγάλο «όχι», μια απειλή που να τινάζει τη διαπραγμάτευση στον αέρα. Αυτό δεν σημαίνει κατ’ ανάγκη ότι συμφωνούν. Στο ιρανικό σύστημα εξουσίας, η σιωπή μπορεί να σημαίνει τρία πράγματα.
Πρώτον, ότι οι Φρουροί έχουν ενημερωθεί και δεν θέλουν να υπονομεύσουν μια επιλογή που έχει εγκριθεί σε ανώτερο επίπεδο.
Δεύτερον, ότι διαπραγματεύονται εσωτερικά τους δικούς τους όρους: τι θα γίνει με τον έλεγχο στα Στενά, τι θα γίνει με τις περιφερειακές οργανώσεις που στηρίζει η Τεχεράνη, τι θα γίνει με την εικόνα ισχύος του καθεστώτος.
Τρίτον, ότι περιμένουν να δουν το τελικό κείμενο πριν τοποθετηθούν. Οι Φρουροί της Επανάστασης δεν είναι απλώς στρατιωτικός μηχανισμός. Είναι πολιτική, οικονομική και ιδεολογική δύναμη. Αν η συμφωνία παρουσιαστεί στο εσωτερικό του Ιράν ως ταπεινωτική υποχώρηση, θα είναι δύσκολο να μείνουν αμέτοχοι. Αν όμως παρουσιαστεί ως νίκη της «αντίστασης», ως συμφωνία που ανάγκασε τις ΗΠΑ να αποδεχθούν ιρανικές απαιτήσεις και να ανοίξουν τον δρόμο για οικονομική ανακούφιση, τότε μπορούν να τη στηρίξουν χωρίς να φανεί ότι υποχωρούν.
Η εκτίμησή των διεθνών παρατηρητών είναι ότι μέχρι το ξημέρωμα δεν θα δούμε πλήρη, καθαρή και τελεσίδικη ειρήνη. Θα δούμε όμως, εκτός απροόπτου, μια πολύ ισχυρή ένδειξη πολιτικής συμφωνίας. Ίσως με ανακοινώσεις περί «συμφωνημένου κειμένου», «επόμενων βημάτων», «τεχνικής οριστικοποίησης» και «υπογραφής τις επόμενες ημέρες». Δηλαδή όλα τα διπλωματικά συνώνυμα του: «είμαστε σχεδόν εκεί, αλλά κανείς δεν θέλει ακόμη να αναλάβει το τελικό ρίσκο».
Η επόμενη μέρα, λοιπόν, πιθανότατα θα ξημερώσει με ανακούφιση στις αγορές, επιφυλακτική αισιοδοξία στις πρωτεύουσες του Κόλπου, ανησυχία στο Ισραήλ και μεγάλη εσωτερική δοκιμασία στην Τεχεράνη.
Αν ανοίξουν τα Στενά του Ορμούζ, έστω σταδιακά, αυτό θα είναι το πρώτο χειροπιαστό σημάδι ότι η συμφωνία ζει. Αν οι ΗΠΑ αναστείλουν ή χαλαρώσουν μέρος των περιορισμών στα ιρανικά λιμάνια, θα είναι το δεύτερο. Αν το Ιράν δεχθεί συγκεκριμένο χρονοδιάγραμμα για το εμπλουτισμένο ουράνιο, τότε θα μιλάμε για κάτι πολύ μεγαλύτερο από προσωρινή αποκλιμάκωση.
Αλλά υπάρχει και το αντίθετο σενάριο. Μια λάθος διαρροή, μια ισραηλινή αντίδραση, μια επίθεση από φιλοϊρανική οργάνωση, μια σκληρή δήλωση των Φρουρών της Επανάστασης ή μια νέα οργισμένη ανάρτηση Τραμπ μπορούν να ξαναγυρίσουν το κλίμα στο μηδέν.
Αυτή είναι η πραγματικότητα της νύχτας: η ειρήνη βρίσκεται στο τραπέζι, αλλά δεν έχει ακόμη σηκωθεί από την καρέκλα για να υπογράψει.
Και αν έπρεπε να κρατήσουμε μία φράση για το ξημέρωμα, θα ήταν αυτή: η επόμενη μέρα δεν θα είναι ακόμη ημέρα ειρήνης. Θα είναι, όμως, πιθανότατα η πρώτη μέρα μετά τον πραγματικό φόβο μιας ανεξέλεγκτης ανάφλεξης.
