Το Σάββατο βρίσκει την Ουάσιγκτον και την Τεχεράνη πιο κοντά από ποτέ σε μία προσωρινή συμφωνία αποκλιμάκωσης, αλλά και την περιοχή του Περσικού Κόλπου σε πλήρη συναγερμό. Οι πληροφορίες για ναρκοθετημένες εισόδους σε εγκαταστάσεις εμπλουτισμένου ουρανίου, η κατάρριψη ιρανικών drones κοντά στα Στενά του Ορμούζ και οι αναφορές για δισεκατομμύρια που αποδεσμεύονται προς το Ιράν από τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, συνθέτουν ένα σκηνικό στο οποίο η διπλωματία και η στρατιωτική πίεση κινούνται ταυτόχρονα.
Στην Ουάσιγκτον, το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι πλέον μόνο αν οι Ηνωμένες Πολιτείες και το Ιράν θα φτάσουν σε συμφωνία. Είναι αν η συμφωνία αυτή θα προλάβει ένα νέο στρατιωτικό επεισόδιο πριν ακόμη υπογραφεί.
Οι τελευταίες πληροφορίες συγκλίνουν στο ότι υπάρχει προσχέδιο μνημονίου κατανόησης ανάμεσα στις δύο πλευρές. Στον πυρήνα του φέρονται να βρίσκονται η επαναλειτουργία των Στενών του Ορμούζ για την εμπορική ναυσιπλοΐα, η σταδιακή άρση ή χαλάρωση του αμερικανικού ναυτικού αποκλεισμού, η απελευθέρωση παγωμένων ιρανικών κεφαλαίων υπό όρους και μία περίοδος περίπου 60 ημερών για τεχνικές διαπραγματεύσεις γύρω από το πυρηνικό πρόγραμμα της Τεχεράνης.
Όμως, όπως πάντα στη Μέση Ανατολή, η «συμφωνία» απέχει πολύ από την «εφαρμογή».
Την ίδια ώρα που οι δύο πλευρές εμφανίζονται κοντά σε διπλωματική φόρμουλα, αμερικανικές δυνάμεις φέρονται να κατέρριψαν ιρανικά drones τα οποία κατευθύνονταν προς την περιοχή των Στενών του Ορμούζ και θεωρήθηκαν απειλή για εμπορικά πλοία. Η εικόνα είναι χαρακτηριστική: στο τραπέζι της διαπραγμάτευσης μπαίνουν οι όροι αποκλιμάκωσης, ενώ στο πεδίο συνεχίζεται η στρατιωτική δοκιμή των ορίων.
Το ουράνιο ως το μεγάλο άγχος της Ουάσιγκτον
Το πιο ευαίσθητο σημείο παραμένει το απόθεμα εμπλουτισμένου ουρανίου του Ιράν.
Σύμφωνα με όσα μεταδόθηκαν από αμερικανικά μέσα, οι Ηνωμένες Πολιτείες είχαν επεξεργαστεί σενάριο ειδικής επιχείρησης για την κατάσχεση ή εξουδετέρωση υλικού υψηλού εμπλουτισμού. Η επιχείρηση φέρεται να πάγωσε από τον Ντόναλντ Τραμπ, λόγω του κινδύνου μεγάλων απωλειών, ιρανικών αντιποίνων και ευρύτερης ανάφλεξης.
Ακόμη πιο ανησυχητικές είναι οι πληροφορίες ότι το Ιράν έχει σφραγίσει εγκαταστάσεις όπου φυλάσσεται εμπλουτισμένο ουράνιο και έχει ναρκοθετήσει ή παγιδεύσει εισόδους και υπόγειες προσβάσεις. Αν αυτές οι πληροφορίες επιβεβαιωθούν πλήρως, σημαίνουν ότι η Τεχεράνη θέλει να καταστήσει κάθε αμερικανική ή ισραηλινή επιχείρηση όχι απλώς δύσκολη, αλλά στρατιωτικά και πολιτικά δυσβάστακτη.
Με απλά λόγια, το Ιράν μετατρέπει το ουράνιο σε διαπραγματευτικό οχυρό. Δεν το κρατά μόνο ως πυρηνικό πλεονέκτημα. Το μετατρέπει και σε παγίδα για όποιον επιχειρήσει να το αφαιρέσει διά της βίας.
Τα Στενά του Ορμούζ: το δεύτερο πυρηνικό κουμπί
Το δεύτερο μεγάλο χαρτί της Τεχεράνης είναι τα Στενά του Ορμούζ.
Από εκεί περνά ένα τεράστιο μέρος της παγκόσμιας ροής πετρελαίου και φυσικού αερίου. Κάθε απειλή, κάθε drone, κάθε νάρκη, κάθε στρατιωτικό επεισόδιο στην περιοχή μεταφράζεται αμέσως σε ανησυχία στις αγορές, στις ναυτιλιακές εταιρείες και στα δυτικά επιτελεία.
Οι πληροφορίες για επικείμενη συμφωνία έριξαν προσωρινά τις τιμές του πετρελαίου, καθώς οι αγορές προεξόφλησαν ότι μπορεί να ανοίξει ξανά ο δρόμος της ναυσιπλοΐας. Όμως η κατάρριψη drones την ίδια ημέρα υπενθύμισε ότι η αποκλιμάκωση δεν έχει ακόμη κλειδώσει.
Η Τεχεράνη επιμένει να εμφανίζεται ως ο τελικός ρυθμιστής της ασφάλειας στα Στενά. Η Ουάσιγκτον, από την πλευρά της, θέλει να εμφανίσει τη συμφωνία ως αμερικανική επιτυχία: επαναφορά της ελεύθερης ναυσιπλοΐας, περιορισμός του ιρανικού πυρηνικού προγράμματος και καμία απευθείας «πληρωμή» προς την Τεχεράνη.
Ανάμεσα στις δύο εκδοχές, υπάρχει ο πραγματικός συσχετισμός ισχύος: το Ιράν δεν μπορεί εύκολα να αντέξει παρατεταμένη πολεμική πίεση, αλλά μπορεί να κάνει πολύ ακριβή την αποκλιμάκωση για όλους τους άλλους.
Τα δισεκατομμύρια των ΗΑΕ και η μεγάλη διάψευση
Ιδιαίτερο βάρος έχουν οι πληροφορίες ότι τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα συμφώνησαν να αποδεσμεύσουν μεγάλα ποσά προς το Ιράν.
Σύμφωνα με διεθνείς αναφορές, το Άμπου Ντάμπι φέρεται να έχει εγκρίνει την απελευθέρωση τουλάχιστον 10 δισεκατομμυρίων δολαρίων, ενώ άλλες πηγές ανεβάζουν το συνολικό ποσό ακόμη και στα 20 δισεκατομμύρια. Ήδη, κατά τις ίδιες πληροφορίες, περίπου 3 δισεκατομμύρια έχουν καταστεί διαθέσιμα ή έχουν μεταφερθεί.
Το πλαίσιο είναι εξαιρετικά λεπτό. Οι ίδιες πηγές συνδέουν την κίνηση με την προσπάθεια να σταματήσουν οι ιρανικές επιθέσεις κατά των Εμιράτων και να αποκατασταθούν δίαυλοι οικονομικής, πολιτικής και ενδεχομένως μυστικής συνεργασίας.
Ωστόσο, τα ΗΑΕ διέψευσαν κατηγορηματικά ότι αποδέσμευσαν, μετέφεραν ή διευκόλυναν τη μεταφορά παγωμένων ιρανικών κεφαλαίων μέσω του τραπεζικού τους συστήματος. Αυτή η διάψευση πρέπει να καταγραφεί καθαρά, γιατί δείχνει και το διπλό επίπεδο της υπόθεσης: άλλο οι διαρροές και οι περιφερειακές πηγές, άλλο η επίσημη θέση ενός κράτους που δεν θέλει να εμφανιστεί ότι πληρώνει την Τεχεράνη για ασφάλεια.
Αν όμως οι πληροφορίες ισχύουν, τότε μιλάμε για μια εντυπωσιακή μεταστροφή. Πριν από λίγους μήνες, τα Εμιράτα φέρονταν να εξετάζουν ακόμη και πάγωμα ιρανικών κεφαλαίων ως απάντηση στις επιθέσεις. Τώρα, η εικόνα αντιστρέφεται: η αποδέσμευση χρημάτων παρουσιάζεται ως εργαλείο αποκλιμάκωσης.
Τι βλέπουν τα αμερικανικά μέσα
Στις Ηνωμένες Πολιτείες, η κάλυψη κινείται ανάμεσα σε δύο πόλους.
Από τη μία, μέσα όπως το CNN εστιάζουν στον κίνδυνο στρατιωτικής επιχείρησης για το ουράνιο και στις πληροφορίες για παγιδευμένες εγκαταστάσεις. Η ανάγνωση είναι καθαρά ασφαλείας: ακόμη και αν το Ιράν είναι στρατιωτικά αποδυναμωμένο, η επιχείρηση κατάσχεσης εμπλουτισμένου ουρανίου θα μπορούσε να εξελιχθεί σε εφιάλτη για τις αμερικανικές ειδικές δυνάμεις.
Από την άλλη, η Wall Street Journal βλέπει τη μεγάλη εικόνα: πώς οι ΗΠΑ και το Ιράν πέρασαν από την άμεση απειλή πολέμου στο κατώφλι μιας συμφωνίας. Η εφημερίδα υπογραμμίζει ότι η διπλωματία κερδίζει έδαφος όχι επειδή λύθηκαν τα βαθύτερα προβλήματα, αλλά επειδή και οι δύο πλευρές χρειάζονται μια έξοδο από το αδιέξοδο.
Το Reuters προσεγγίζει το θέμα με τη γλώσσα της διαπραγμάτευσης και των αγορών: τα Στενά του Ορμούζ, τα παγωμένα κεφάλαια, η ροή του πετρελαίου και οι όροι του πυρηνικού φακέλου είναι τα τέσσερα κομμάτια του ίδιου παζλ.
Τι βλέπουν τα ευρωπαϊκά μέσα
Στην Ευρώπη, η ματιά είναι πιο επιφυλακτική.
Ο Guardian αντιμετωπίζει τις εξελίξεις ως ένα εύθραυστο μείγμα ελπίδας και κινδύνου. Από τη μία, καταγράφει ότι οι δύο πλευρές εμφανίζονται πιο κοντά από ποτέ σε μνημόνιο. Από την άλλη, δίνει έμφαση στο γεγονός ότι τα drones, οι επιθέσεις στον Λίβανο, η αντίδραση του Ισραήλ και οι διαφωνίες για το πυρηνικό πρόγραμμα μπορούν να τινάξουν το πλαίσιο στον αέρα.
Τα ευρωπαϊκά μέσα στέκονται επίσης στην επίδραση στις αγορές ενέργειας. Η πτώση των τιμών του πετρελαίου μετά τις πληροφορίες περί συμφωνίας δείχνει πόσο πολύ η παγκόσμια οικονομία περιμένει ένα σήμα αποκλιμάκωσης. Αλλά η ταυτόχρονη στρατιωτική ένταση δείχνει ότι η αγορά μπορεί να αλλάξει κατεύθυνση μέσα σε λίγες ώρες.
Η ευρωπαϊκή ανάγνωση είναι λιγότερο θριαμβευτική από την αμερικανική. Δεν μιλά για «νίκη». Μιλά για αναστολή κινδύνου.
Τι βλέπει η Μέση Ανατολή
Στη Μέση Ανατολή, η κάλυψη είναι ακόμη πιο σύνθετη.
Το Al Jazeera δίνει ιδιαίτερη έμφαση στο γεγονός ότι η συμφωνία δεν έχει ακόμη υπογραφεί και ότι η Τεχεράνη ζητά να σταματήσει η δημόσια σεναριολογία μέχρι την οριστικοποίησή της. Η ιρανική πλευρά θέλει να δείξει ότι δεν πιέζεται, αλλά διαπραγματεύεται από θέση ελέγχου.
Ισραηλινά μέσα, όπως το Times of Israel και το i24NEWS, επικεντρώνονται κυρίως στο σκέλος των Εμιράτων και των δισεκατομμυρίων. Η ισραηλινή ανάγνωση είναι προφανώς καχύποπτη: κάθε οικονομική ανάσα προς το Ιράν αντιμετωπίζεται ως πιθανή ενίσχυση ενός αντιπάλου που δεν έχει εγκαταλείψει ούτε το πυρηνικό του πρόγραμμα ούτε τους περιφερειακούς του μηχανισμούς πίεσης.
Στον Κόλπο, το μήνυμα είναι διαφορετικό: η ασφάλεια προηγείται της ιδεολογίας. Αν το κόστος της ηρεμίας είναι οικονομικές διευθετήσεις, μυστικές επαφές και δύσκολες ισορροπίες με την Ουάσιγκτον, τότε αρκετές πρωτεύουσες φαίνονται διατεθειμένες να το συζητήσουν.
Το Ισραήλ εκτός τραπεζιού, αλλά όχι εκτός παιχνιδιού
Ένα από τα πιο κρίσιμα στοιχεία είναι ότι το Ισραήλ δεν εμφανίζεται ως μέρος της διαπραγμάτευσης ΗΠΑ–Ιράν.
Αυτό δεν σημαίνει ότι είναι αμέτοχο. Αντιθέτως, παραμένει ο παράγοντας που μπορεί να κρίνει την τύχη κάθε συμφωνίας. Αν το Ισραήλ θεωρήσει ότι το πλαίσιο αφήνει στο Ιράν πολύ μεγάλο περιθώριο στο πυρηνικό πρόγραμμα, μπορεί να κινηθεί μονομερώς ή να πιέσει την Ουάσιγκτον για σκληρότερους όρους.
Η Τεχεράνη, από την πλευρά της, γνωρίζει ότι μια συμφωνία με τις ΗΠΑ δεν αρκεί αν δεν υπάρξει ένα ελάχιστο περιφερειακό modus vivendi. Γι’ αυτό και οι κινήσεις προς τα Εμιράτα και οι αναφορές σε άλλα κράτη του Κόλπου έχουν ιδιαίτερη σημασία.
Η ουσία: ειρήνη ή αναβολή πολέμου;
Το μεγάλο ερώτημα είναι αν αυτό που διαμορφώνεται είναι πραγματική αποκλιμάκωση ή απλώς αναβολή της επόμενης σύγκρουσης.
Αν η συμφωνία κλείσει, οι ΗΠΑ θα μπορούν να πουν ότι απέτρεψαν έναν μεγαλύτερο πόλεμο, άνοιξαν τα Στενά του Ορμούζ και έβαλαν το ιρανικό πυρηνικό πρόγραμμα σε νέα διαπραγμάτευση.
Το Ιράν θα μπορεί να πει ότι άντεξε, κράτησε τον έλεγχο του κρίσιμου θαλάσσιου περάσματος, απέσπασε οικονομική ανάσα και δεν παραδόθηκε στρατιωτικά.
Τα Εμιράτα θα μπορούν να πουν ότι επέλεξαν την περιφερειακή σταθερότητα.
Το Ισραήλ, όμως, πιθανότατα θα πει ότι ο κίνδυνος δεν εξαφανίστηκε.
Και αυτή είναι η αλήθεια πίσω από τις εξελίξεις του Σαββάτου: κανείς δεν έχει κερδίσει ακόμη. Όλοι όμως προσπαθούν να αποφύγουν το κόστος μιας επόμενης, πολύ πιο επικίνδυνης.
