Η Βαρκελώνη είναι μία από τις πιο κοσμοπολίτικες πόλεις της Ευρώπης. Πρωτεύουσα της Καταλονίας, οικονομική μηχανή, μεγάλο λιμάνι, παγκόσμιος τουριστικός προορισμός και ταυτόχρονα το επίκεντρο μιας από τις μακροβιότερες πολιτικές και εθνικές αντιπαραθέσεις της ευρωπαϊκής ιστορίας.
Για να καταλάβει κανείς γιατί εκατομμύρια Καταλανοί εξακολουθούν να μιλούν για αυτοδιάθεση ή ακόμη και ανεξαρτησία, πρέπει να γυρίσει αρκετούς αιώνες πίσω.
Το 1714 που δεν ξεχάστηκε ποτέ
Η 11η Σεπτεμβρίου δεν είναι τυχαία η εθνική ημέρα της Καταλονίας, η περίφημη Diada. Στις 11 Σεπτεμβρίου 1714 η Βαρκελώνη έπεσε ύστερα από μακρά πολιορκία, στο πλαίσιο του Πολέμου της Ισπανικής Διαδοχής.
Με τα διατάγματα Nueva Planta που ακολούθησαν καταργήθηκαν ιστορικοί καταλανικοί θεσμοί και ενισχύθηκε δραστικά η συγκεντρωτική εξουσία της ισπανικής μοναρχίας.
Από εκεί προέρχεται μεγάλο μέρος του ιστορικού συμβολισμού που συνοδεύει μέχρι σήμερα το καταλανικό κίνημα.
Στον 19ο αιώνα αναπτύχθηκε η Renaixença, η πολιτιστική αναγέννηση της καταλανικής γλώσσας και ταυτότητας, ενώ στις αρχές του 20ού αιώνα το καταλανικό αίτημα απέκτησε ολοένα και εντονότερα πολιτικά χαρακτηριστικά.
Η πρώτη σύγχρονη αυτονομία και ο Φράνκο
Μετά την ανακήρυξη της Δεύτερης Ισπανικής Δημοκρατίας το 1931 αποκαταστάθηκε η Generalitat και το 1932 εγκρίθηκε το πρώτο σύγχρονο Καταστατικό Αυτονομίας.
Η Καταλονία απέκτησε κυβέρνηση και σημαντικές αρμοδιότητες.
Όλα ανατράπηκαν με τον Ισπανικό Εμφύλιο και τη νίκη του στρατηγού Φρανθίσκο Φράνκο.
Ήδη το 1938 το καθεστώς του είχε καταργήσει την καταλανική αυτονομία. Μετά την κατάληψη της Βαρκελώνης το 1939, η Generalitat πέρασε στην εξορία και η δικτατορία περιόρισε δραστικά τη δημόσια χρήση της καταλανικής γλώσσας και κάθε έκφραση πολιτικής αυτονομίας.
Ακολούθησαν σχεδόν τέσσερις δεκαετίες συγκεντρωτικού καθεστώτος.
1977: «Ciutadans de Catalunya, ja sóc aquí»
Ο Φράνκο πέθανε το 1975 και η Ισπανία μπήκε στη μεγάλη δημοκρατική μετάβαση.
Στις πρώτες δημοκρατικές εκλογές του Ιουνίου του 1977, οι πολιτικές δυνάμεις που ζητούσαν αποκατάσταση της καταλανικής αυτονομίας κυριάρχησαν στην Καταλονία. Στη Diada της 11ης Σεπτεμβρίου εκείνης της χρονιάς περισσότεροι από ένα εκατομμύριο άνθρωποι κατέβηκαν στους δρόμους της Βαρκελώνης απαιτώντας αυτονομία.
Στις 29 Σεπτεμβρίου 1977 η κυβέρνηση του Αντόλφο Σουάρεθ αποκατέστησε προσωρινά με βασιλικό διάταγμα τη Generalitat. Επικεφαλής της επέστρεψε από την εξορία ο ιστορικός πρόεδρός της Ζοζέπ Ταραδέγιας.
Στις 23 Οκτωβρίου βγήκε στο μπαλκόνι της Generalitat στη Βαρκελώνη και είπε τη φράση που έμεινε στην Ιστορία:
«Πολίτες της Καταλονίας, είμαι εδώ».
Η αποκατάσταση αυτή έγινε μάλιστα πριν από το ισπανικό Σύνταγμα του 1978.
Το 1979 η Καταλονία αποκτά ξανά αυτονομία
Η Ισπανία δεν μετατράπηκε σε ομοσπονδία. Δημιούργησε όμως ένα εξαιρετικά αποκεντρωμένο «κράτος των Αυτονομιών».
Το νέο Καταστατικό Αυτονομίας της Καταλονίας εγκρίθηκε σε δημοψήφισμα στις 25 Οκτωβρίου 1979 και επικυρώθηκε τον Δεκέμβριο. Τον Μάρτιο του 1980 έγιναν οι πρώτες εκλογές για το νέο καταλανικό Κοινοβούλιο και πρόεδρος της Generalitat εξελέγη ο Ζόρντι Πουζόλ.
Η Καταλονία απέκτησε δικό της Κοινοβούλιο, κυβέρνηση και σημαντικές εξουσίες σε τομείς όπως η εκπαίδευση, ο πολιτισμός και η δημόσια διοίκηση. Η καταλανική γλώσσα επανήλθε θεσμικά και έγινε, μαζί με τα ισπανικά, επίσημη γλώσσα.
Για αρκετές δεκαετίες φάνηκε ότι είχε βρεθεί μια βιώσιμη ισορροπία ανάμεσα στη Βαρκελώνη και τη Μαδρίτη.
Δεν κράτησε.
Το 2006 και η απόφαση που άλλαξε τα πάντα
Το 2006 εγκρίθηκε νέο Καταστατικό Αυτονομίας, με στόχο ακόμη μεγαλύτερες αρμοδιότητες. Στο δημοψήφισμα της 18ης Ιουνίου υπερψηφίστηκε με περίπου 74%, αν και η συμμετοχή περιορίστηκε περίπου στο 49%.
Ακολούθησε όμως προσφυγή του Λαϊκού Κόμματος και το 2010 το Συνταγματικό Δικαστήριο ακύρωσε ή περιόρισε ορισμένα σημεία του νέου Estatut.
Εκεί βρίσκεται ένα από τα καθοριστικά σημεία της σύγχρονης ιστορίας.
Η απόφαση προκάλεσε τεράστιες διαδηλώσεις και έδωσε νέα δυναμική σε ένα κίνημα που μέχρι τότε σε μεγάλο βαθμό ζητούσε περισσότερη αυτονομία. Ένα σημαντικό τμήμα του πέρασε πλέον ανοιχτά στο αίτημα της ανεξαρτησίας.
Από το 2012 οι τεράστιες διαδηλώσεις της Diada έδειξαν ότι το αυτονομιστικό είχε πλέον μετατραπεί σε μαζικό αποσχιστικό κίνημα.
Το δημοψήφισμα του 2017 και η μεγάλη ρήξη
Η σύγκρουση κορυφώθηκε με τον Κάρλες Πουτζντεμόν στην προεδρία της Generalitat.
Την 1η Οκτωβρίου 2017 η καταλανική κυβέρνηση πραγματοποίησε δημοψήφισμα για την ανεξαρτησία παρά την απαγόρευσή του από την ισπανική Δικαιοσύνη.
Οι εικόνες της ισπανικής αστυνομίας να επιχειρεί να κλείσει εκλογικά κέντρα και οι συγκρούσεις με πολίτες έκαναν τον γύρο του κόσμου.
Η καταλανική κυβέρνηση ανακοίνωσε συντριπτική επικράτηση του «ναι», όμως μεγάλο μέρος των αντιπάλων της ανεξαρτησίας είχε μποϊκοτάρει την ψηφοφορία και η Μαδρίτη δεν αναγνώρισε ποτέ τη νομιμότητά της.
Στις 27 Οκτωβρίου το καταλανικό Κοινοβούλιο προχώρησε σε μονομερή ανακήρυξη ανεξαρτησίας.
Η απάντηση της Μαδρίτης ήταν άμεση. Ενεργοποίησε για πρώτη φορά το άρθρο 155 του Συντάγματος, έθεσε την Καταλονία υπό άμεσο έλεγχο, διέλυσε το περιφερειακό Κοινοβούλιο και προκήρυξε εκλογές.
Ο Πουτζντεμόν έφυγε στο Βέλγιο.
Άλλοι ηγέτες του procés δικάστηκαν και το 2019 καταδικάστηκαν σε πολυετείς ποινές φυλάκισης. Το 2021 η κυβέρνηση του Πέδρο Σάντσεθ τους έδωσε χάρη, επιχειρώντας να αποκλιμακώσει την κρίση.
Ο Πουτζντεμόν εξακολουθεί να βρίσκεται στο κέντρο της υπόθεσης
Σχεδόν εννέα χρόνια μετά το δημοψήφισμα, το όνομα του Κάρλες Πουτζντεμόν παραμένει συνδεδεμένο με την εκκρεμότητα του καταλανικού ζητήματος.
Η κυβέρνηση Σάντσεθ προχώρησε στον αμφιλεγόμενο νόμο αμνηστίας, αποτέλεσμα και της κοινοβουλευτικής συμφωνίας του PSOE με καταλανικά κόμματα μετά τις εκλογές του 2023.
Το Συνταγματικό Δικαστήριο επικύρωσε το 2025 τον βασικό πυρήνα του νόμου, ενώ τον Ιούλιο του 2026 και το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης έδωσε κρίσιμο πράσινο φως ως προς τη συμβατότητά του με το ευρωπαϊκό δίκαιο.
Ωστόσο, η προσωπική υπόθεση του Πουτζντεμόν δεν έχει ακόμη κλείσει.
Το Ανώτατο Δικαστήριο έχει αρνηθεί μέχρι τώρα να εφαρμόσει σε αυτόν την αμνηστία για την κατηγορία της υπεξαίρεσης και εξακολουθεί να υφίσταται εντολή σύλληψής του στην Ισπανία. Τον Ιανουάριο του 2026 το Συνταγματικό Δικαστήριο αρνήθηκε να αναστείλει προσωρινά την εντολή μέχρι να αποφανθεί επί της ουσίας.
Και εδώ βρίσκεται η τελευταία εξέλιξη: στις 22 Σεπτεμβρίου 2026 το Συνταγματικό Δικαστήριο αναμένεται να αρχίσει με την υπόθεση του πρώην υπουργού της Generalitat Ζόρντι Τουρούλ την εξέταση των προσφυγών των ηγετών του procés στους οποίους δεν εφαρμόστηκε η αμνηστία. Η νομολογία που θα διαμορφωθεί μπορεί να καθορίσει και την τύχη του Πουτζντεμόν.
Η σημερινή καταλανική κυβέρνηση του σοσιαλιστή Σαλβαδόρ Ίγια εκτιμά ότι η αμνηστία τελικά θα εφαρμοστεί πλήρως και ότι ο Πουτζντεμόν θα μπορέσει να επιστρέψει.
Και στο Μπιλμπάο; Η διαφορετική περίπτωση των Βάσκων
Η Ισπανία αντιμετώπισε ένα δεύτερο, ακόμη πιο αιματηρό αυτονομιστικό και αποσχιστικό μέτωπο: τη Χώρα των Βάσκων, με σημαντικότερα αστικά κέντρα το Μπιλμπάο, το Σαν Σεμπαστιάν και τη Βιτόρια.
Υπάρχει όμως μία θεμελιώδης διαφορά.
Το σύγχρονο καταλανικό κίνημα ανεξαρτησίας υπήρξε κατά βάση πολιτικό και μαζικό. Στη Χώρα των Βάσκων εμφανίστηκε η ETA, η Euskadi Ta Askatasuna, η οποία ιδρύθηκε το 1959 μέσα στη δικτατορία του Φράνκο και στη συνέχεια εξελίχθηκε σε ένοπλη αυτονομιστική οργάνωση.
Για δεκαετίες πραγματοποίησε βομβιστικές επιθέσεις, δολοφονίες και απαγωγές. Περισσότεροι από 850 άνθρωποι σκοτώθηκαν από τη δράση της.
Υπό αυτή την έννοια υπάρχει μια ιστορική αναλογία με τον IRA στη Βόρεια Ιρλανδία: εθνικό-αποσχιστικό ζήτημα που απέκτησε ένοπλη πτέρυγα και οδήγησε σε δεκαετίες τρομοκρατίας. Οι δύο περιπτώσεις, όμως, έχουν διαφορετικές ιστορικές, θρησκευτικές και πολιτικές ρίζες και δεν μπορούν να ταυτιστούν.
Η ETA ανακοίνωσε το οριστικό τέλος της ένοπλης δράσης της το 2011 και διαλύθηκε επισήμως το 2018.
Μια Ισπανία, δύο ιστορικά προβλήματα
Καταλονία και Χώρα των Βάσκων απέδειξαν πόσο δύσκολη υπήρξε ιστορικά η σχέση της ισπανικής κεντρικής εξουσίας με περιοχές που διαθέτουν ισχυρή ξεχωριστή γλώσσα, πολιτισμό και εθνική συνείδηση.
Η Ισπανία απάντησε μετά τον Φράνκο δημιουργώντας ένα από τα πιο αποκεντρωμένα κράτη της Ευρώπης.
Στη Χώρα των Βάσκων το ένοπλο κεφάλαιο έκλεισε.
Στην Καταλονία η μεγάλη εξέγερση του 2017 έχει υποχωρήσει, οι πολιτικοί συσχετισμοί έχουν αλλάξει και οι αυτονομιστές έχασαν την κυβέρνηση της Generalitat από τους Σοσιαλιστές.
Αλλά το ζήτημα δεν εξαφανίστηκε.
Και ίσως το πιο χαρακτηριστικό στοιχείο είναι ότι, σχεδόν δέκα χρόνια μετά το δημοψήφισμα της 1ης Οκτωβρίου 2017, ο άνθρωπος που βρέθηκε τότε απέναντι στη Μαδρίτη, ο Κάρλες Πουτζντεμόν, εξακολουθεί το 2026 να περιμένει μια δικαστική απόφαση που θα καθορίσει εάν και υπό ποιες συνθήκες μπορεί να επιστρέψει στην Καταλονία.
Από το 1714 μέχρι σήμερα, η ίδια συζήτηση επιστρέφει με διαφορετικούς πρωταγωνιστές: πόση Καταλονία μπορεί να χωρέσει μέσα στην Ισπανία και πόση Ισπανία είναι διατεθειμένη να δεχθεί η Καταλονία;
Με πληροφορίες από: europapress.es, parlament.cat
