Μια από τις πιο συγκεκριμένες παρεμβάσεις της για την καθημερινότητα των Ευρωπαίων αφιέρωσε η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν στην προστασία των παιδιών από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, ανακοινώνοντας από το βήμα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, στην ομιλία της για την Κατάσταση της Ένωσης, ένα νέο ευρωπαϊκό πλαίσιο με σαφή ηλικιακά όρια.
Η πρόταση, που θα παρουσιαστεί από την Κομισιόν την Πέμπτη με την ονομασία EU Kids Act, προβλέπει καθόλου πρόσβαση στα social media κάτω των 13 ετών, κανέναν προσωπικό λογαριασμό πριν από τα 15, ενώ για τις ηλικίες 13 έως 15 θα επιτρέπονται μόνο ειδικοί, περιορισμένοι λογαριασμοί που θα δημιουργούνται και θα επιβλέπονται από τους γονείς. Για τους ανηλίκους 15 έως 18 ετών, οι ίδιες οι πλατφόρμες θα έχουν υποχρέωση να προσφέρουν ασφαλή σχεδιασμό. «Κάθε ηλικία έχει τις δικές της ευαισθησίες. Και επομένως καθεμία θα έχει το δικό της προσαρμοσμένο επίπεδο προστασίας», είπε η φον ντερ Λάιεν.
Τρία επίπεδα προστασίας
Η πρόταση δεν είναι ένα ενιαίο όριο ηλικίας, αλλά ένα κλιμακωτό σύστημα. Για παιδιά κάτω των 13 ετών η θέση είναι απόλυτη: κανένα μέσο κοινωνικής δικτύωσης. Από τα 13 έως τα 15 δεν θα επιτρέπεται προσωπικός λογαριασμός· τα παιδιά θα μπορούν να χρησιμοποιούν μόνο «mini accounts» — ειδικούς λογαριασμούς που δημιουργούνται και επιβλέπονται από τους γονείς, με περιορισμένες λειτουργίες και χρονικούς περιορισμούς. Από τα 15 έως τα 18, τέλος, η πρόσβαση θα επιτρέπεται, αλλά οι πλατφόρμες θα έχουν υποχρέωση «safe design», δηλαδή να έχουν σχεδιάσει τις υπηρεσίες τους ώστε να είναι ασφαλείς για ανηλίκους.
«Μια μεγάλη αιχμαλωσία των παιδιών μας»
Η φον ντερ Λάιεν έδωσε ιδιαίτερα δραματικό τόνο στο σημείο αυτό, συνδέοντάς το με την ίδια την ουσία της δημοκρατίας — «το να δίνεις στους ανθρώπους τη δύναμη να επιλέγουν την κοινωνία στην οποία θέλουν να ζουν». Όπως είπε, οι νέοι Ευρωπαίοι περνούν πλέον τέσσερις έως έξι ώρες την ημέρα μπροστά σε οθόνες, ενώ τα παιδιά παρασύρονται όλο και βαθύτερα σε ροές περιεχομένου σχεδιασμένες ώστε να τα κρατούν διαρκώς συνδεδεμένα.
«Αυτό που βλέπουμε είναι μια μεγάλη αιχμαλωσία των παιδιών μας. Μια αιχμαλωσία της προσοχής τους, της συγκέντρωσής τους, του μυαλού τους. Αυτό στερεί από τα παιδιά την παιδική τους ηλικία», είπε.
Υποστήριξε ότι τα παιδιά χρειάζονται χρόνο «να μεγαλώσουν μαζί με άλλους», να έρθουν αντιμέτωπα με πραγματικές επιλογές και συναισθήματα, ακόμη και «να βαρεθούν», ώστε να χρησιμοποιήσουν τη φαντασία τους και να διαμορφώσουν απόψεις. «Όταν όμως ένα παιδί έχει smartphone, όλα αυτά αφαιρούνται», είπε, προσθέτοντας ότι οι γονείς βλέπουν καθημερινά τις συνέπειες, «από απώλεια ύπνου και άγχος έως αυτοτραυματισμό».
Η ιστορία της 14χρονης Oléa στο Βέλγιο
Στο σημείο αυτό η πρόεδρος της Κομισιόν επέλεξε να αφηγηθεί την ιστορία της Oléa, ενός 14χρονου κοριτσιού που ζούσε στο Βέλγιο και έβαλε τέλος στη ζωή της έναν μήνα πριν από την ομιλία, έχοντας υπάρξει θύμα διαδικτυακού εκφοβισμού. Παραδέχθηκε ότι είχε αμφιβολίες αν έπρεπε να αναφερθεί δημόσια στην υπόθεση: «Η ιστορία είναι τόσο τραγική και γεμάτη θλίψη, που δεν ήμουν σίγουρη αν έπρεπε να τη συμπεριλάβω». Αποφάσισε ωστόσο να το κάνει, επειδή η μητέρα του κοριτσιού είχε μιλήσει δημόσια για την κόρη της και για την ανάγκη να αποτραπούν παρόμοιες τραγωδίες.
Θέλοντας «να αποδώσει δικαιοσύνη στα λόγια της», η φον ντερ Λάιεν πέρασε στα γαλλικά, όπως είχε μιλήσει και η μητέρα: «Είμαι πεπεισμένη ότι χωρίς αυτά τα πανταχού παρόντα κοινωνικά δίκτυα, η κόρη μου θα ήταν ακόμη εδώ. C’est trop» — «είναι πια πάρα πολύ». Και απάντησε: «Έχει δίκιο. C‘est trop. Φτάνει πια». Η πρόεδρος της Κομισιόν είπε ότι είχε προηγηθεί ειδική ομάδα εμπειρογνωμόνων, διαβούλευση με νέους και μελέτη του μοντέλου της Αυστραλίας και άλλων χωρών που έχουν ήδη κινηθεί προς αυστηρότερους περιορισμούς. «Τώρα είναι η ώρα να δράσει η Ευρώπη», δήλωσε.
«Εμείς αποφασίζουμε τους κανόνες, όχι η Big Tech»
Η πρόταση δεν σταματά στα ηλικιακά όρια — βάζει στο στόχαστρο και τον ίδιο τον σχεδιασμό των πλατφορμών. «Δεν χρειάζεται να αποδεχθούμε τις εθιστικές λειτουργίες. Δεν χρειάζεται να αποδεχθούμε ότι τα παιδιά οδηγούνται σε όλο και πιο ακραίο περιεχόμενο. Δεν χρειάζεται να αποδεχθούμε ότι φωτογραφίες κοριτσιών χρησιμοποιούνται για τη δημιουργία σεξουαλικοποιημένων εικόνων μέσω Τεχνητής Νοημοσύνης», είπε.
Εδώ βρίσκεται και η δεύτερη ουσιαστική αλλαγή: η αντιστροφή του βάρους της απόδειξης. Αντί οι γονείς, οι αρχές ή οι χρήστες να πρέπει να αποδεικνύουν ότι μια πλατφόρμα είναι επικίνδυνη, οι ίδιες οι εταιρείες θα πρέπει να αποδεικνύουν ότι οι υπηρεσίες τους είναι ασφαλείς. «Οι πλατφόρμες θα πρέπει να αποδεικνύουν ότι είναι ασφαλείς», δήλωσε, με τη χαρακτηριστική αντιστροφή: «Δεν πρόκειται για το αν οι ανήλικοι έχουν πρόσβαση στα social media. Πρόκειται για το πότε και με ποιον τρόπο επιτρέπουμε στα social media να έχουν πρόσβαση στους ανηλίκους».
Η φον ντερ Λάιεν απέρριψε την άποψη ότι η ισχύς των μεγάλων τεχνολογικών εταιρειών είναι πλέον τόσο μεγάλη ώστε να μην μπορεί να περιοριστεί. «Γνωρίζω ότι πολλοί θεωρούν την ισχύ της Big Tech συντριπτική και αδύνατο να ανατραπεί. Διαφωνώ», είπε, προσθέτοντας: «Η Ευρώπη έχει τη δύναμη να δράσει. Εμείς αποφασίζουμε τους κανόνες μας, όχι η Big Tech».
Η παρέμβαση δεν θα περιοριστεί στους ανηλίκους. Η πρόεδρος της Κομισιόν υποστήριξε ότι οι εθιστικές τεχνικές σχεδιασμού βλάπτουν και τους ενήλικες, ανακοινώνοντας ότι το φθινόπωρο η Επιτροπή θα προτείνει ένα ευρύτερο πλαίσιο, τον Νόμο για την Ψηφιακή Δικαιοσύνη (Digital Fairness Act).
Προς το παρόν, το EU Kids Act παραμένει πρόταση που ανακοινώθηκε στην Κατάσταση της Ένωσης και θα παρουσιαστεί επίσημα την Πέμπτη — όχι κανόνες που έχουν ήδη τεθεί σε ισχύ. Ο πυρήνας της, όμως, είναι πλέον σαφής: κανένα social media κάτω των 13, κανένας προσωπικός λογαριασμός κάτω των 15, γονικά ελεγχόμενη χρήση από 13 έως 15 και υποχρεωτικά ασφαλής σχεδιασμός για τους 15–18.
