Με την προειδοποίηση ότι η Ευρώπη βρίσκεται πλέον αντιμέτωπη με έναν «ανοιχτά εχθρικό κόσμο», η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν παρουσίασε από το βήμα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, στην ομιλία της για την Κατάσταση της Ένωσης, τα βασικά στοιχεία μιας νέας ευρωπαϊκής αρχιτεκτονικής ασφάλειας: Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Ασφαλείας, ένα «ευρωπαϊκό Άρθρο 4» για την άμεση κινητοποίηση των «27» απέναντι σε σοβαρές απειλές, νέο κοινό πλαίσιο αντίδρασης στις υβριδικές επιθέσεις και μια νέα Ευρωπαϊκή Στρατηγική Ασφάλειας, με παράλληλη ενίσχυση της συνεργασίας με το ΝΑΤΟ.
Στην ίδια στρατηγική ενέταξε και μια εντυπωσιακή αναβάθμιση των σχέσεων με τον Καναδά. Με τον πρωθυπουργό Μαρκ Κάρνεϊ στην αίθουσα, η πρόεδρος της Κομισιόν πρότεινε να ανοίξει η πόρτα ώστε ο Καναδάς να γίνει το πρώτο «συνδεδεμένο μέλος» της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ενώ ανακοίνωσε μια νέα «Συμμαχία για το Μέλλον», με συνεργασία από την αμυντική βιομηχανία και την Αρκτική έως την ενέργεια, τις κρίσιμες πρώτες ύλες, την Τεχνητή Νοημοσύνη και την κυβερνοασφάλεια.
Η κεντρική γραμμή της φον ντερ Λάιεν ήταν η οικοδόμηση μιας «ισχυρότερης, ανεξάρτητης Ευρώπης», η οποία θα διαθέτει μεγαλύτερη ικανότητα να αντιδρά στις απειλές, χωρίς όμως να αποκόπτεται από το ΝΑΤΟ και τις υπάρχουσες διατλαντικές συμμαχίες της.
«Οι υβριδικές απειλές είναι όλο και λιγότερο υβριδικές»
Η πρόεδρος της Κομισιόν συνέδεσε ευθέως την ανάγκη για νέα στρατηγική με τη Ρωσία και τα πρόσφατα περιστατικά ασφαλείας σε Δανία, Λιθουανία και Πολωνία, καθώς και με την απόπειρα επίθεσης με drones στη Λειψία.
Για το τελευταίο περιστατικό είπε ότι επρόκειτο για επίθεση με στρατιωτικού τύπου υλικό που πραγματοποιήθηκε από Ρώσους επιχειρησιακούς παράγοντες σε ευρωπαϊκό έδαφος, χαρακτηρίζοντάς την:
«Επίθεση όχι μόνο εναντίον ενός κράτους-μέλους, αλλά εναντίον ολόκληρης της Ένωσής μας».
Και προειδοποίησε:
«Δεν πρέπει να έχουμε αυταπάτες για το τι συμβαίνει εδώ: οι υβριδικές απειλές που αντιμετωπίζει η Ευρώπη είναι όλο και λιγότερο υβριδικές και όλο και λιγότερο απλώς απειλές».
Κυβερνοεπιθέσεις, σαμποτάζ, εμπρησμοί και εισβολές drones, σημείωσε, αυξάνονται διαρκώς. «Όσο ανεβαίνει το επίπεδο της απειλής, τόσο πρέπει να αυξάνεται και η ετοιμότητα της Ευρώπης», είπε.
Νέα Ευρωπαϊκή Στρατηγική Ασφάλειας
Στο πλαίσιο αυτό, η φον ντερ Λάιεν ανακοίνωσε ότι μαζί με την Ύπατη Εκπρόσωπο της ΕΕ θα προτείνει μια νέα Ευρωπαϊκή Στρατηγική Ασφάλειας.
Η ίδια έθεσε μάλιστα ζήτημα προσαρμογής όχι μόνο των εργαλείων, αλλά και του τρόπου με τον οποίο η Ευρώπη λαμβάνει αποφάσεις.
«Το δόγμα μας, οι θεσμοί μας και οι διαδικασίες λήψης αποφάσεων δεν έχουν συμβαδίσει με τη νέα πραγματικότητα», είπε.
«Τα συστήματά μας δημιουργήθηκαν για έναν διαφορετικό κόσμο. Καθοδηγούνται από καλοπροαίρετες προσπάθειες συναίνεσης και συμβιβασμού. Πρέπει όμως να εξετάσουμε εάν εξακολουθούν να είναι κατάλληλα για τον σκοπό τους».
Κοινό ευρωπαϊκό «playbook» κατά των υβριδικών επιθέσεων
Πρώτο πρακτικό σκέλος είναι αυτό που η φον ντερ Λάιεν αποκάλεσε «counter–hybrid playbook»: ένα κοινό και προκαθορισμένο ευρωπαϊκό πλαίσιο για την αντιμετώπιση υβριδικών επιθέσεων.
Η λογική είναι ότι τα κράτη-μέλη πρέπει να έχουν συμφωνήσει εκ των προτέρων πώς αντιδρά η Ευρώπη σε περιστατικά που δεν φτάνουν στο επίπεδο της ανοιχτής ένοπλης επίθεσης, αλλά απειλούν σαφώς την εθνική ασφάλεια.
Σε αυτή τη «γκρίζα ζώνη» μπορεί να βρίσκονται επιχειρήσεις δολιοφθοράς, κυβερνοεπιθέσεις, εμπρησμοί ή εισβολές drones.
«Χρειαζόμαστε επειγόντως συναίνεση για το πώς θα απαντάμε σε συγκεκριμένα περιστατικά», είπε η φον ντερ Λάιεν.
Το «ευρωπαϊκό Άρθρο 4»
Το επόμενο βήμα είναι ένα νέο Πρωτόκολλο Έκτακτης Ανάγκης για την Ασφάλεια (Emergency Security Protocol), το οποίο η ίδια περιέγραψε ευθέως ως ένα «ευρωπαϊκό Άρθρο 4».
«Πιστεύω ότι ήρθε η ώρα για το δικό μας ευρωπαϊκό Άρθρο 4 – ή ένα Πρωτόκολλο Έκτακτης Ανάγκης για την Ασφάλεια».
Σύμφωνα με την πρόταση, ένα κράτος-μέλος θα μπορεί να ενεργοποιεί τον μηχανισμό, προκαλώντας τη σύγκληση όλων των κρατών της ΕΕ προκειμένου:
- να συντονιστεί μια ευρωπαϊκή απάντηση,
- να αποτραπεί περαιτέρω κλιμάκωση,
- να περιοριστούν οι συνέπειες της κρίσης.
Η ονομασία παραπέμπει ευθέως στο Άρθρο 4 του ΝΑΤΟ, το οποίο επιτρέπει σε οποιονδήποτε σύμμαχο να ζητήσει διαβουλεύσεις όταν θεωρεί ότι απειλείται η εδαφική ακεραιότητα, η πολιτική ανεξαρτησία ή η ασφάλεια ενός μέλους της Συμμαχίας. Δεν πρόκειται για τη ρήτρα συλλογικής άμυνας του Άρθρου 5, αλλά για μηχανισμό πολιτικής διαβούλευσης που μπορεί να οδηγήσει σε κοινές αποφάσεις ή δράσεις.
Η ίδια η φον ντερ Λάιεν είπε ότι ο νέος ευρωπαϊκός μηχανισμός θα πλαισιώνει το Άρθρο 4 του ΝΑΤΟ, όχι ότι θα το αντικαθιστά.
Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Ασφαλείας
Η τρίτη μεγάλη ανακοίνωση ήταν η πρόθεση να δημιουργηθεί ένα Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Ασφαλείας.
Η φον ντερ Λάιεν σημείωσε ότι εδώ και καιρό συζητείται ένα σχήμα ηγετών που θα επικεντρώνεται στην ασφάλεια ολόκληρης της ευρωπαϊκής ηπείρου και στο οποίο θα μπορούν να εμπλέκονται, πέρα από τα κράτη της ΕΕ, στενοί εταίροι όπως ο Καναδάς, η Νορβηγία, η Ουκρανία και το Ηνωμένο Βασίλειο.
«Αυτό είναι ακόμη πιο επείγον τώρα, δεδομένης της φύσης και της κλίμακας των κινδύνων που αντιμετωπίζουμε. Γι’ αυτό θα παρουσιάσουμε τις ιδέες μας ώστε ένα Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Ασφαλείας να γίνει πραγματικότητα».
Η ακριβής σύνθεση, οι αρμοδιότητες και η σχέση του νέου σχήματος με τα σημερινά όργανα της ΕΕ δεν προσδιορίστηκαν στην ομιλία.
Τι είπε για το ΝΑΤΟ
Η πρόεδρος της Κομισιόν φρόντισε επανειλημμένα να καταστήσει σαφές ότι η ενίσχυση της ευρωπαϊκής αυτονομίας στον τομέα της ασφάλειας δεν παρουσιάζεται ως ανταγωνιστική προς το ΝΑΤΟ.
«Έχουμε ήδη πολλά εργαλεία. Και ενισχύουμε τη συνεργασία μας με το ΝΑΤΟ», είπε πριν παρουσιάσει το «ευρωπαϊκό Άρθρο 4».
Στο καθαρά αμυντικό πεδίο ανακοίνωσε επίσης ένα νέο Ευρωπαϊκό Μέσο για Στρατηγικούς Παράγοντες Υποστήριξης (European Instrument for Strategic Enablers), το οποίο χαρακτήρισε «πλήρως ευθυγραμμισμένο με το ΝΑΤΟ».
Το νέο εργαλείο θα αφορά κρίσιμες δυνατότητες από την αντιαεροπορική και αντιπυραυλική άμυνα έως τις στρατηγικές μεταφορές και τον εναέριο ανεφοδιασμό και από το διάστημα έως τον κυβερνοχώρο.
«Μόνο μαζί διαθέτει η Ευρώπη την κλίμακα για να τα εξασφαλίσει», είπε, κλείνοντας με τη φράση:
«Δεν υπάρχει περιθώριο αμφιβολίας: η Ευρώπη θα υπερασπιστεί κάθε τετραγωνικό μέτρο της επικράτειάς της».
Ο Καναδάς στο νέο ευρωπαϊκό σχέδιο
Μέσα σε αυτή τη νέα αρχιτεκτονική ασφάλειας, η φον ντερ Λάιεν έδωσε ιδιαίτερο βάρος στον Καναδά, με τον Μαρκ Κάρνεϊ να παρακολουθεί την ομιλία από την αίθουσα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου.
Λίγο πριν περάσει στο κεφάλαιο της ασφάλειας, η πρόεδρος της Κομισιόν περιέγραψε ένα διεθνές σύστημα που αλλάζει ριζικά.
«Η Ευρώπη θα ηγείται πάντα στην υπεράσπιση του διεθνούς συστήματος που βασίζεται σε κανόνες. Αλλά δεν μπορούμε πλέον να βασιζόμαστε σε αυτό ως τον μοναδικό τρόπο για να διασφαλίσουμε τα συμφέροντά μας», είπε.
Και πρόσθεσε:
«Σε αυτόν τον νέο κόσμο πρέπει επειγόντως να επαναπροσδιορίσουμε τις εταιρικές μας σχέσεις και να οικοδομήσουμε παγκόσμιους συνασπισμούς για την ανθεκτικότητα και τις δημοκρατίες μας».
Από τη CETA στη «Συμμαχία για το Μέλλον»
Απευθυνόμενη προσωπικά στον Κάρνεϊ, η φον ντερ Λάιεν υπενθύμισε ότι χάρη στη Συνολική Οικονομική και Εμπορική Συμφωνία ΕΕ–Καναδά (CETA), το εμπόριο αγαθών μεταξύ των δύο πλευρών έχει αυξηθεί κατά 75% σε λιγότερο από μία δεκαετία.
Η νέα φιλοδοξία όμως πηγαίνει πολύ πιο πέρα από το εμπόριο.
«Θα περάσουμε από τη CETA σε μια Συμμαχία για το Μέλλον, ώστε να δημιουργήσουμε έναν κοινό χώρο ευημερίας και οικονομικής ασφάλειας».
Η συνεργασία που περιέγραψε καλύπτει:
έξυπνη μεταποίηση, τεχνολογία, ενοποίηση των αμυντικών βιομηχανικών βάσεων, Αρκτική, ενέργεια, κρίσιμες πρώτες ύλες, μπαταρίες, Τεχνητή Νοημοσύνη, κβαντικές τεχνολογίες, κυβερνοασφάλεια και οικονομική ασφάλεια.
«Θέλουμε να φέρουμε τη σχέση με τον Καναδά στο υψηλότερο δυνατό επίπεδο», είπε.
«Να ανοίξει η πόρτα» για τον Καναδά ως πρώτο συνδεδεμένο μέλος της ΕΕ
Η πιο εντυπωσιακή ανακοίνωση ήρθε αμέσως μετά:
«Μαρκ, είπα ότι πρέπει επειγόντως να επαναπροσδιορίσουμε τις εταιρικές μας σχέσεις. Γι’ αυτό θα ήθελα να εργαστούμε μαζί για να ανοίξουμε την πόρτα ώστε ο Καναδάς να γίνει το πρώτο συνδεδεμένο μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης».
Και πρόσθεσε:
«Μοιραζόμαστε έναν ωκεανό, ένα σύνολο αξιών, έναν τρόπο να βλέπουμε τον κόσμο. Και τώρα θα οικοδομήσουμε μαζί και το κοινό μας μέλλον».
Το τι ακριβώς θα σημαίνει θεσμικά το associate membership δεν προσδιορίστηκε στην ομιλία. Η φον ντερ Λάιεν δεν παρουσίασε συγκεκριμένα δικαιώματα, υποχρεώσεις ή θεσμικό μοντέλο για ένα τέτοιο καθεστώς.
Μήνυμα ότι η νέα σχέση «δεν στρέφεται εναντίον κανενός»
Η πρόεδρος της Κομισιόν φρόντισε παράλληλα να βάλει ένα σαφές όριο στη γεωπολιτική ερμηνεία της νέας σχέσης ΕΕ–Καναδά:
«Αυτή είναι μια εταιρική σχέση όχι εναντίον κάποιου άλλου, αλλά για την κοινή μας ισχύ».
Η διατύπωση υπογραμμίζει ότι η εμβάθυνση των σχέσεων με τον Καναδά παρουσιάζεται από τη φον ντερ Λάιεν ως ενίσχυση της ευρωπαϊκής ισχύος και του δικτύου των εταίρων της και όχι ως δημιουργία ανταγωνιστικού μπλοκ απέναντι στις υφιστάμενες διατλαντικές συμμαχίες.
Η συνολική εικόνα που προκύπτει από την ομιλία είναι επομένως μιας Ευρώπης που επιχειρεί να αποκτήσει δικούς της μηχανισμούς άμεσης αντίδρασης, ισχυρότερες αμυντικές δυνατότητες και μια νέα δομή πολιτικού συντονισμού για την ασφάλεια, ενώ παράλληλα διευρύνει τον κύκλο των στενών εταίρων της.
Το «ευρωπαϊκό Άρθρο 4», το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Ασφαλείας και η πρόταση για τον Καναδά ως πρώτο συνδεδεμένο μέλος της ΕΕ αποτελούν διαφορετικές πλευρές της ίδιας στρατηγικής: μιας «ισχυρότερης, ανεξάρτητης Ευρώπης», η οποία επιδιώκει μεγαλύτερη ικανότητα δράσης, αλλά σε στενή συνεργασία με το ΝΑΤΟ και τους δημοκρατικούς εταίρους της.
Ρεπορτάζ σε εξέλιξη
