Υπάρχουν στιγμές στην Ιστορία κατά τις οποίες η επιστήμη συγκρούεται όχι απλώς με μια διαφορετική θεωρία, αλλά με ολόκληρο το σύστημα εξουσίας και αντιλήψεων μιας εποχής. Μία από τις πιο εμβληματικές είναι η περιπέτεια του Γκαλιλέο Γκαλιλέι, του ανθρώπου που συνέδεσε το όνομά του με την υπεράσπιση του ηλιοκεντρικού συστήματος και βρέθηκε, το 1633, ενώπιον της Ρωμαϊκής Ιεράς Εξέτασης.
Η δίωξη και η καταδίκη του έγιναν διαχρονικό σύμβολο της σύγκρουσης ανάμεσα στην ελεύθερη επιστημονική έρευνα και στη δογματική εξουσία.
Ο Κοπέρνικος και η «επικίνδυνη» ιδέα
Η ιδέα ότι η Γη δεν βρίσκεται ακίνητη στο κέντρο του κόσμου δεν γεννήθηκε με τον Γαλιλαίο. Ο Νικόλαος Κοπέρνικος είχε ήδη διατυπώσει τον 16ο αιώνα το ηλιοκεντρικό μοντέλο, σύμφωνα με το οποίο η Γη και οι άλλοι πλανήτες κινούνται γύρω από τον Ήλιο.
Ο Γαλιλαίος, όμως, είχε ένα πανίσχυρο για την εποχή του όπλο: το τηλεσκόπιο και την παρατήρηση.
Με τις αστρονομικές παρατηρήσεις του είδε βουνά και κρατήρες στη Σελήνη, ανακάλυψε τέσσερις μεγάλους δορυφόρους του Δία και παρατήρησε τις φάσεις της Αφροδίτης. Τα ευρήματα αυτά υπονόμευαν την παραδοσιακή αριστοτελική εικόνα ενός τέλειου και αμετάβλητου ουρανού και ενίσχυαν την επιχειρηματολογία υπέρ του νέου κοσμολογικού μοντέλου.
Η πρώτη προειδοποίηση
Η σύγκρουση είχε αρχίσει χρόνια πριν από τη μεγάλη δίκη. Το 1616 η Καθολική Εκκλησία έκρινε ότι η κοπερνίκεια θέση για την κίνηση της Γης ήταν αντίθετη προς την τότε αποδεκτή ερμηνεία της Αγίας Γραφής και ο Γαλιλαίος προειδοποιήθηκε να μην την υποστηρίζει ως φυσική πραγματικότητα.
Για ένα διάστημα κινήθηκε προσεκτικά.
Το 1632, όμως, δημοσίευσε τον περίφημο «Διάλογο περί των δύο μεγίστων συστημάτων του κόσμου», στον οποίο παρουσίαζε τις αντίπαλες απόψεις για το γεωκεντρικό και το ηλιοκεντρικό σύστημα.
Το βιβλίο προκάλεσε την αντίδραση της Ρώμης. Ο σχεδόν 70χρονος και ήδη καταπονημένος επιστήμονας διατάχθηκε να παρουσιαστεί ενώπιον της Ιεράς Εξέτασης.
Γονατιστός μπροστά στην Ιερά Εξέταση
Η διαδικασία κορυφώθηκε στις 22 Ιουνίου 1633 στη Ρώμη.
Το δικαστήριο τον έκρινε «σφόδρα ύποπτο για αίρεση», επειδή είχε υποστηρίξει ότι η Γη κινείται και ότι ο Ήλιος βρίσκεται ακίνητος στο κέντρο του τότε θεωρούμενου κόσμου. Του επιβλήθηκε να αποκηρύξει τις απόψεις αυτές. Γονατιστός, ο μεγάλος επιστήμονας διάβασε και υπέγραψε την αποκήρυξή του. (Μουσείο Γαλιλαίου)
Το βιβλίο του απαγορεύτηκε και ο ίδιος καταδικάστηκε σε φυλάκιση κατά τη βούληση της Ιεράς Εξέτασης. Η ποινή μετατράπηκε πολύ γρήγορα σε κατ’ οίκον περιορισμό και τελικά εγκαταστάθηκε στη βίλα του στο Αρτσέτρι, κοντά στη Φλωρεντία, όπου έζησε μέχρι τον θάνατό του. (Stanford Encyclopedia of Philosophy)
«Κι όμως κινείται»
Εδώ γεννήθηκε ένας από τους διασημότερους θρύλους στην ιστορία της επιστήμης.
Σύμφωνα με την παράδοση, μόλις ο Γαλιλαίος αναγκάστηκε να δηλώσει ότι η Γη δεν κινείται, ψιθύρισε:
«Eppur si muove» – «Κι όμως κινείται».
Είναι μια φράση που συμπυκνώνει ιδανικά το νόημα της ιστορίας, αλλά πιθανότατα δεν ειπώθηκε ποτέ εκείνη τη στιγμή. Οι ιστορικές πηγές δεν καταγράφουν τη φράση στη δίκη και η σχετική παράδοση εμφανίζεται πολύ αργότερα. (Vatican Observatory)
Κι όμως, ο θρύλος επέζησε επειδή εξέφραζε μια αλήθεια μεγαλύτερη από την ίδια τη φράση: μια δικαστική απόφαση μπορούσε να υποχρεώσει έναν άνθρωπο να σωπάσει, όχι όμως να αλλάξει την κίνηση της Γης.
Δεν σταμάτησε να εργάζεται
Ο κατ’ οίκον περιορισμός δεν έβαλε τέλος στην επιστημονική δημιουργία του. Στα τελευταία χρόνια της ζωής του ο Γαλιλαίος ολοκλήρωσε το έργο «Δύο νέες επιστήμες», το οποίο εκδόθηκε το 1638 στην Ολλανδία και αποτέλεσε θεμελιώδες κείμενο για τη μετέπειτα ανάπτυξη της μηχανικής. (Stanford Encyclopedia of Philosophy)
Η υγεία του επιδεινωνόταν και έχασε την όρασή του. Πέθανε στις 8 Ιανουαρίου 1642, σε ηλικία 77 ετών.
Την ίδια χρονιά γεννήθηκε ο Ισαάκ Νεύτων, ο άνθρωπος που αργότερα θα έδινε στη νέα φυσική ένα μαθηματικό οικοδόμημα που θα άλλαζε οριστικά την επιστήμη.
Η δίκη που έμεινε στην Ιστορία
Η υπόθεση του Γαλιλαίου είναι πιο σύνθετη από την απλή εικόνα «επιστήμη εναντίον θρησκείας». Υπήρχαν θεολογικές αντιπαραθέσεις, προσωπικές συγκρούσεις, ζητήματα εκκλησιαστικής εξουσίας και διαφορετικές αντιλήψεις για το ποια στοιχεία αποτελούσαν τότε επαρκή επιστημονική απόδειξη.
Το αποτέλεσμα, ωστόσο, παραμένει ιστορικά αδιαμφισβήτητο: ένας κορυφαίος επιστήμονας οδηγήθηκε ενώπιον της Ιεράς Εξέτασης, καταδικάστηκε για την υπεράσπιση του ηλιοκεντρικού συστήματος, υποχρεώθηκε να αποκηρύξει τις θέσεις του και πέρασε το υπόλοιπο της ζωής του υπό περιορισμό. (Μουσείο Γαλιλαίου)
Και γι’ αυτό, σχεδόν τέσσερις αιώνες αργότερα, η ιστορία του εξακολουθεί να λειτουργεί ως προειδοποίηση για το τι συμβαίνει όταν η εξουσία επιχειρεί να επιβάλει όρια στην επιστημονική αναζήτηση.
Γιατί είτε ειπώθηκε είτε όχι εκείνο το περίφημο βράδυ του 1633, η φράση έμεινε:
«Κι όμως η Γη κινείται».
