Λιγότερο από δέκα ημέρες μετά τον διορισμό του ως Ειδικού Εκπροσώπου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την Κύπρο, ο Ραφαέλε Φίτο συναντά σήμερα στις Βρυξέλλες την προσωπική απεσταλμένη του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ, Μαρία Άνχελα Ολγκίν Κουεγιάρ. Είναι η πρώτη ουσιαστική κίνηση του Ιταλού Εκτελεστικού Αντιπροέδρου στον νέο του ρόλο και προηγείται των επαφών της Ολγκίν στην Άγκυρα και της επίσκεψης του Αντόνιο Γκουτέρες στην Κύπρο.
Είχε προηγηθεί, χθες, τηλεφωνική επικοινωνία της Μαρίας Άνχελα Ολγκίν με την Ύπατη Εκπρόσωπο της ΕΕ για θέματα Εξωτερικής Πολιτικής και Ασφάλειας, Κάγια Κάλας. Σε ανάρτησή της στην πλατφόρμα Χ, η Κάλας ανέφερε ότι «η Ευρωπαϊκή Ένωση παραμένει σταθερά προσηλωμένη στη στήριξη των προσπαθειών που διεξάγονται υπό την αιγίδα των Ηνωμένων Εθνών για την Κύπρο».
«Είχα σήμερα μια καλή τηλεφωνική συνομιλία με την προσωπική απεσταλμένη του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ, Μαρία Άνχελα Ολγκίν, ενόψει της επίσκεψής της στις Βρυξέλλες και της επικείμενης επίσκεψης του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ στην Κύπρο», σημείωσε.
Όπως πρόσθεσε, συζήτησαν τις πρόσφατες εξελίξεις στο Κυπριακό και τη σημασία να διατηρηθεί η δυναμική προς την κατεύθυνση μιας συνολικής διευθέτησης. Οι δύο πλευρές συμφώνησαν να συνεχίσουν τις επαφές τους στο περιθώριο της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ, τον Σεπτέμβριο.
Ανησυχίες
Η ενεργότερη παρουσία της Κομισιόν αντιμετωπίζεται στη Λευκωσία ως ευκαιρία, συνοδεύεται όμως από έναν σοβαρό φόβο. Μια κακή συμφωνία θα μπορούσε να μεταφέρει τον έλεγχο που ασκεί σήμερα η Τουρκία στα κατεχόμενα μέσα στους θεσμούς της επανενωμένης Κύπρου. Αν η νέα κρατική δομή επέτρεπε διαρκή βέτο ή εξάρτηση κρίσιμων αποφάσεων από την τουρκοκυπριακή συνιστώσα, η Άγκυρα θα αποκτούσε επιρροή στην εξωτερική πολιτική, στην άμυνα και στις θέσεις που θα διατύπωνε η Κύπρος ως κράτος-μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Αυτό το ενδεχόμενο αποκτά μεγαλύτερη σημασία τώρα που οι Βρυξέλλες αναζητούν στενότερη συνεργασία με την Τουρκία στην ασφάλεια και στην άμυνα. Η ευρωπαϊκή ηγεσία αποκαλεί πλέον την ΕΕ και την Τουρκία «στρατηγικούς εταίρους» και επιδιώκει πρακτικά βήματα σε πεδία κοινού ενδιαφέροντος. Την ίδια ώρα, η Λευκωσία και η Αθήνα αντιτίθενται στην πρόσβαση της Τουρκίας σε ευρωπαϊκά αμυντικά εργαλεία όπως το SAFE όσο παραμένουν τα τουρκικά στρατεύματα στο νησί και η Άγκυρα δεν αναγνωρίζει την Κυπριακή Δημοκρατία.
Η σημερινή συνάντηση έχει, επομένως, ευρύτερο περιεχόμενο από έναν απλό συντονισμό δύο απεσταλμένων. Για την Ελλάδα και την Κύπρο έχει σημασία εάν το ευρωπαϊκό βάρος θα χρησιμοποιηθεί για να κινηθεί η Τουρκία προς μια βιώσιμη λύση ή εάν η ανάγκη αμυντικής συνεργασίας με την Άγκυρα θα οδηγήσει σε πιέσεις για έναν γρήγορο συμβιβασμό.
Η πρώτη συνάντηση στις Βρυξέλλες
Η Κομισιόν όρισε τον Φίτο στις 13 Ιουλίου, αναθέτοντάς του να συμβάλει στη διαδικασία υπό τον ΟΗΕ και να συνεργαστεί στενά με την Ολγκίν για την προετοιμασία επανέναρξης των διαπραγματεύσεων. Η σημερινή επαφή τους περιλαμβάνεται στο επίσημο πρόγραμμα της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και αναμένεται να αφορά τον συντονισμό ανάμεσα στις Βρυξέλλες και στα Ηνωμένα Έθνη πριν από τον νέο γύρο διπλωματικών κινήσεων.
Η επιλογή ενός εν ενεργεία Εκτελεστικού Αντιπροέδρου αναβαθμίζει αισθητά την παρουσία των Βρυξελλών. Ο Φίτο συμμετέχει στον στενό πυρήνα του Κολεγίου των Επιτρόπων και έχει άμεση πρόσβαση στην πρόεδρο Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν. Μπορεί επίσης να συνδέσει τον κυπριακό φάκελο με τις συζητήσεις για τις ευρωτουρκικές σχέσεις, χωρίς να υποκαταστήσει τον ΟΗΕ, ο οποίος διατηρεί την ευθύνη της διαπραγματευτικής διαδικασίας.
Ο Φίτο και η σχέση Ρώμης–Άγκυρας
Ο Ραφαέλε Φίτο είναι Ιταλός και πριν μετακινηθεί στις Βρυξέλλες υπηρέτησε ως υπουργός στην κυβέρνηση της Τζόρτζια Μελόνι. Ως Ευρωπαίος επίτροπος έχει θεσμική υποχρέωση να ενεργεί ανεξάρτητα από τις εθνικές κυβερνήσεις. Η πολιτική διαδρομή ενός επιτρόπου και οι στρατηγικές επιλογές της χώρας από την οποία προέρχεται, πάντως, δεν εξαφανίζονται πλήρως όταν αναλαμβάνει έναν τόσο ευαίσθητο φάκελο.
Η Ιταλία έχει αναπτύξει στενή αμυντική και βιομηχανική συνεργασία με την Τουρκία. Η ιταλική Λεονάρντο και η τουρκική Μπαϊκάρ δημιούργησαν κοινή εταιρεία με ίση συμμετοχή και έδρα στην Ιταλία για την ανάπτυξη και παραγωγή μη επανδρωμένων συστημάτων. Παράλληλα, συνεχίζονται οι τεχνικές συζητήσεις Ιταλίας, Γαλλίας και Τουρκίας για το σύστημα αεράμυνας SAMP/T.
Οι σχέσεις αυτές δεν προδικάζουν τη στάση του Φίτο. Αποτελούν, ωστόσο, μέρος του πολιτικού περιβάλλοντος μέσα στο οποίο θα κινηθεί και εξηγούν γιατί η Λευκωσία και η Αθήνα θα παρακολουθούν προσεκτικά τις πρωτοβουλίες του. Η αξιοπιστία της αποστολής του θα εξαρτηθεί και από την ικανότητά του να πείσει ότι η επανεκκίνηση των συνομιλιών δεν χρησιμοποιείται ως μέσο για να ξεμπλοκάρουν άλλες ευρωπαϊκές προτεραιότητες.
Η Τουρκία στο κέντρο της εξίσωσης
Η διαδικασία οργανώνεται θεσμικά ως διαπραγμάτευση μεταξύ της ελληνοκυπριακής και της τουρκοκυπριακής κοινότητας. Οι αποφάσεις, όμως, για τα τουρκικά στρατεύματα, τις εγγυήσεις, την ασφάλεια και τη συνολική στάση της τουρκοκυπριακής πλευράς δεν μπορούν να ληφθούν χωρίς την Άγκυρα. Η οικονομική, στρατιωτική και πολιτική εξάρτηση των κατεχομένων καθιστά την Τουρκία τον καθοριστικό συνομιλητή της Κυπριακής Δημοκρατίας.
Μια ομοσπονδιακή διευθέτηση θα χρειαστεί σαφείς κανόνες ώστε το κράτος να λειτουργεί, να ασκεί ενιαία εξωτερική πολιτική και να εκπροσωπείται στην ΕΕ χωρίς εξωτερική κηδεμονία. Διαφορετικά, η τουρκική επιρροή μπορεί να περάσει από το κατεχόμενο τμήμα στην κεντρική κυβέρνηση και να αποκτήσει πανκυπριακή, αλλά και ευρωπαϊκή, εμβέλεια.
Από τις Βρυξέλλες στην Άγκυρα
Μετά τη συνάντηση με τον Φίτο, η Ολγκίν αναμένεται να μεταβεί στην Άγκυρα. Κυπριακά δημοσιεύματα, επικαλούμενα το τουρκικό πρακτορείο ΑΝΚΑ, τοποθετούν τη συνάντησή της με τον υπουργό Εξωτερικών Χακάν Φιντάν στις 26 Ιουλίου, μία ημέρα πριν από την άφιξη του Γκουτέρες στην Κύπρο. Στόχος της είναι να διαπιστώσει εάν υπάρχει περιθώριο για νέα άτυπη συνάντηση «5+1», με τις δύο πλευρές, τις τρεις εγγυήτριες δυνάμεις και τον ΟΗΕ.
Ο Γκουτέρες θα βρίσκεται στο νησί από τις 27 έως τις 29 Ιουλίου και θα συναντηθεί χωριστά και από κοινού με τον Πρόεδρο Νίκο Χριστοδουλίδη και τον ηγέτη του ψευδοκράτους Τουφάν Έρχιουρμαν. Η επίσκεψη θα αποκτήσει ουσιαστικό αποτέλεσμα μόνο εάν καταλήξει σε συγκεκριμένο επόμενο βήμα.
Ωστόσο δεν μπορεί κανείς να παραβλέψει ότι η νέα κινητικότητα έχει και προσωπικό βάρος. Ο Αντόνιο Γκουτέρες ολοκληρώνει τη θητεία του στο τέλος του 2026 και μια πρόοδος στο Κυπριακό θα του έδινε μια σημαντική διπλωματική επιτυχία πριν από την αποχώρησή του. Παράλληλα, το όνομα της Μαρίας Άνχελα Ολγκίν ακούγεται στη συζήτηση για τη διαδοχή του, χωρίς να έχει ανακοινώσει υποψηφιότητα. Μια θετική εξέλιξη στην Κύπρο θα ενίσχυε αναμφίβολα το διεθνές προφίλ της.
Για τον Φίτο, η σημερινή συνάντηση ανοίγει έναν φάκελο όπου οι ευρωπαϊκές επιδιώξεις για στενότερη συνεργασία με την Τουρκία συναντούν τις απαιτήσεις ασφάλειας και κυριαρχίας ενός κράτους-μέλους. Η Λευκωσία και η Αθήνα θα περιμένουν να δουν εάν η νέα ευρωπαϊκή κινητικότητα θα περιορίσει την τουρκική επιρροή ή θα τη μεταφέρει στην καρδιά των θεσμών μιας επανενωμένης Κύπρου.
