Το Τουρκολιβυκό Μνημόνιο, που η Άγκυρα παρουσίασε από το 2019 ως τη μεγάλη γεωπολιτική της «μαγκιά» στην Ανατολική Μεσόγειο, αρχίζει να βρίσκει μπροστά του όχι μόνο την Ελλάδα, αλλά ένα ευρύτερο μεσογειακό τείχος. Η Λιβύη, με τις μονομερείς διεκδικήσεις της για ΑΟΖ, δεν προκαλεί πλέον μόνο την Αθήνα και το Κάιρο. Βρίσκει απέναντί της και την Ιταλία και την Τυνησία, δύο χώρες που έχουν δικά τους άμεσα θαλάσσια δικαιώματα και συμφέροντα.
Υψηλόβαθμος παράγοντας του ελληνικού υπουργείου Εξωτερικών, μιλώντας στη HuffPost, δίνει το στίγμα της ελληνικής ανάγνωσης: «Η Τουρκία χάνει το παιχνίδι με τη Λιβύη, καθώς προχωρούν οι διαβουλεύσεις με την Ελλάδα. Η Άγκυρα θα βρεθεί προ εκπλήξεων». Είναι μία φράση που συμπυκνώνει τη νέα εικόνα. Η Τουρκία πίστεψε ότι, αξιοποιώντας τη διεθνώς εύθραυστη Τρίπολη, θα μπορούσε να χαράξει θαλάσσιες ζώνες σαν να μην υπάρχει η Κρήτη, σαν να μην υπάρχουν ελληνικά νησιά, σαν να μπορεί να καταργηθεί η γεωγραφία με μία υπογραφή.
Το πρόβλημα επιστρέφει στη Λιβύη
Η υπόθεση δεν είναι απλή ελληνοτουρκική αντιδικία. Αυτό είναι το σημαντικό νέο στοιχείο. Οι αντιδράσεις της Ιταλίας και της Τυνησίας δείχνουν ότι η ρηματική διακοίνωση της Λιβύης στον ΟΗΕ δεν δημιουργεί πρόβλημα μόνο στην Ελλάδα, αλλά ανοίγει μέτωπα με γειτονικές χώρες που δεν είναι διατεθειμένες να δεχθούν αυθαίρετες χαράξεις.
Η Ρώμη εμφανίζεται να απορρίπτει λιβυκές διεκδικήσεις που επηρεάζουν ιταλικά δικαιώματα και συμφέροντα, ενώ η Τύνιδα επικαλείται και τη νομολογία του Διεθνούς Δικαστηρίου της Χάγης για την παλαιά υπόθεση Τυνησίας – Λιβύης. Αυτό δίνει στην Αθήνα ένα πολύτιμο διπλωματικό επιχείρημα: η Λιβύη δεν μπορεί να παρουσιάζει ως «ελληνοτουρκικό πρόβλημα» μία νομικά διάτρητη προσέγγιση που προκαλεί και άλλους γείτονές της.
Οι κινήσεις Γεραπετρίτη και το χαρτί Χαφτάρ
Η ελληνική διπλωματία, αργά αλλά σταθερά, επιχειρεί να ξαναχτίσει δίαυλους με όλα τα κέντρα εξουσίας στη Λιβύη. Ο Γιώργος Γεραπετρίτης έχει κινηθεί και προς την Τρίπολη και προς την Ανατολική Λιβύη, ενώ η πρόσφατη παρουσία στην Αθήνα του Σαντάμ Χαφτάρ, γιου του στρατάρχη Χαλίφα Χαφτάρ και δεύτερου στην ιεραρχία του Λιβυκού Εθνικού Στρατού, δεν ήταν μία απλή εθιμοτυπική επίσκεψη.
Ήταν μήνυμα. Η Ελλάδα δεν αποδέχεται ότι η Τουρκία μπορεί να μονοπωλεί τη λιβυκή σκακιέρα. Δεν αποδέχεται επίσης ότι οι θαλάσσιες ζώνες της Ανατολικής Μεσογείου μπορούν να καθοριστούν από μία κυβέρνηση της Τρίπολης υπό συνθήκες εσωτερικής διάσπασης, εξωτερικών επιρροών και τουρκικής πίεσης. Η ελληνική θέση παραμένει καθαρή: οριοθέτηση ΑΟΖ με τη Λιβύη, ως γνήσια γειτονική χώρα με αντικείμενες ακτές, με βάση το Δίκαιο της Θάλασσας.
Η Χάγη ως τελική δοκιμασία
Το μεγάλο ερώτημα είναι αν η υπόθεση μπορεί να φτάσει στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης. Για την Αθήνα, η προοπτική συνυποσχετικού με τη Λιβύη παραμένει κρίσιμη. Αν η διαφορά οδηγηθεί εκεί, τότε δεν θα κριθεί μόνο μία τεχνική γραμμή στον χάρτη. Θα τεθεί, εκ των πραγμάτων, και η νομιμότητα του Τουρκολιβυκού Μνημονίου.
Και εκεί είναι που ο Ερντογάν μπορεί να σπάσει τα μούτρα του. Γιατί το μνημόνιο Άγκυρας – Τρίπολης στηρίζεται σε μία πολιτική αυθαιρεσία: αντιμετωπίζει την Κρήτη και τα άλλα ελληνικά νησιά ως σχεδόν ανύπαρκτα στη θαλάσσια οριοθέτηση. Αυτό μπορεί να είναι χρήσιμο στην τουρκική προπαγάνδα περί «Γαλάζιας Πατρίδας», αλλά δεν είναι καθόλου βέβαιο ότι αντέχει σε δικαστική κρίση.
Τα κοιτάσματα κάτω από την Κρήτη αλλάζουν το παιχνίδι
Πίσω από τους χάρτες υπάρχει και ο μεγάλος ενεργειακός παράγοντας. Η ζώνη από τη Λιβύη μέχρι νότια και νοτιοδυτικά της Κρήτης δεν είναι απλώς μία νομική διαφορά. Είναι περιοχή πιθανών κοιτασμάτων, στρατηγικών διαδρομών και μελλοντικής ενεργειακής ισχύος.
Η παρουσία μεγάλων αμερικανικών εταιρειών, όπως η Chevron, στα ελληνικά θαλάσσια οικόπεδα νότια της Κρήτης, δείχνει ότι το ενδιαφέρον δεν είναι θεωρητικό. Η Ανατολική Μεσόγειος έχει επανέλθει στο τραπέζι της αμερικανικής ενεργειακής στρατηγικής. Η γραμμή Τραμπ, με το γνωστό «drill, baby, drill» και την εμμονή στην ενεργειακή κυριαρχία, έδωσε από το 2025 ένα πολύ καθαρό μήνυμα στις μεγάλες πετρελαϊκές εταιρείες των ΗΠΑ: οι ενεργειακοί πόροι και οι διαδρομές τους είναι ζήτημα εθνικού συμφέροντος.
Σε αυτό το πλαίσιο πρέπει να διαβαστεί και το μεγάλο ενεργειακό συνέδριο P-TEC που έγινε στην Αθήνα τον Νοέμβριο του 2025, με αμερικανική πρωτοβουλία και συμμετοχή κυβερνήσεων, ενεργειακών κολοσσών και επενδυτών. Η Ελλάδα δεν εμφανίζεται πια μόνο ως χώρα που αντιδρά στην Τουρκία. Εμφανίζεται ως κόμβος μιας νέας ενεργειακής αρχιτεκτονικής στην Ανατολική Μεσόγειο.
Η Άγκυρα χάνει το μονοπώλιο της πίεσης
Ο Ερντογάν επιχείρησε να χρησιμοποιήσει τη Λιβύη ως μοχλό πίεσης κατά της Ελλάδας, της Κύπρου και συνολικά της ευρωπαϊκής ενεργειακής στρατηγικής στη Μεσόγειο. Όμως σήμερα η εικόνα αλλάζει. Η Ελλάδα συνομιλεί με Λίβυους παράγοντες, η Ιταλία και η Τυνησία αμφισβητούν τις λιβυκές αυθαιρεσίες, οι Αμερικανοί κοιτούν ενεργειακά την περιοχή, ενώ η προοπτική της Χάγης μεταφέρει τη σύγκρουση από το πεδίο των τετελεσμένων στο πεδίο του διεθνούς δικαίου.
Δεν σημαίνει ότι η μάχη τελείωσε. Η Λιβύη παραμένει διαιρεμένη. Η Τουρκία εξακολουθεί να έχει ισχυρή επιρροή στην Τρίπολη. Οι νομικές διαδικασίες θέλουν χρόνο και πολιτική βούληση. Όμως το βέβαιο είναι ότι η Άγκυρα δεν παίζει πια μόνη της.
Και αν η υπόθεση οδηγηθεί τελικά στη Χάγη, τότε το Τουρκολιβυκό Μνημόνιο μπορεί να βρεθεί μπροστά στη μεγαλύτερη δοκιμασία του. Εκεί όπου οι χάρτες της προπαγάνδας δεν αρκούν. Εκεί όπου μετρά η γεωγραφία, το Δίκαιο της Θάλασσας και τα πραγματικά δικαιώματα των κρατών.
