«Μια μεγάλη, τολμηρή, όμορφη ιδέα» (A big, bold, beautiful idea.”). Με αυτή τη φράση υπερασπίστηκε σήμερα η Ευρωπαϊκή Επιτροπή την πρόταση της Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν να ανοίξει η πόρτα ώστε ο Καναδάς να γίνει το πρώτο «συνδεδεμένο μέλος» της ΕΕ. Λίγα λεπτά αργότερα, όμως, ο ίδιος εκπρόσωπος έδωσε ίσως την ακριβέστερη περιγραφή για το στάδιο στο οποίο βρίσκεται σήμερα το σχέδιο.
«Αυτή τη στιγμή έχουμε μια ιδέα».
Ο Καναδάς κυριάρχησε στις ερωτήσεις των δημοσιογράφων, με το τι ακριβώς σημαίνει «associate member», αν χρειάζεται αλλαγή των Συνθηκών, αν η νέα σχέση μπορεί να φτάσει μέχρι τις τέσσερις ελευθερίες της Ενιαίας Αγοράς και αν δημιουργείται ένα μοντέλο που θα μπορούσε αργότερα να επεκταθεί και σε άλλες χώρες. Στα περισσότερα από αυτά συγκεκριμένες απαντήσεις ακόμη δεν υπάρχουν.
Ο αναπληρωτής επικεφαλής εκπρόσωπος της Επιτροπής Όλοφ Γκιλ υπενθύμισε τη δέσμευση της φον ντερ Λάιεν να φέρει τη σχέση με τον Καναδά «στο υψηλότερο δυνατό επίπεδο» και τη μετάβαση «από τη CETA σε μια Συμμαχία για το Μέλλον, ώστε να δημιουργήσουμε έναν κοινό χώρο ευημερίας και οικονομικής ασφάλειας». «Υπάρχουν στιγμές στην Ιστορία όπου πράγματα που προηγουμένως δεν ήταν δυνατά γίνονται δυνατά. Αλλά για να προχωρήσουμε με τέτοια φιλοδοξία χρειάζονται τολμηρές ιδέες», είπε, χαρακτηρίζοντας την πρόταση «μεγάλη, τολμηρή, όμορφη ιδέα».
Η συνέχεια της ίδιας απάντησης έδειξε όμως ότι η ιδέα δεν έχει ακόμη συγκεκριμένο θεσμικό περιεχόμενο. Το πρώτο ουσιαστικό πολιτικό ορόσημο μετατίθεται για τη σύνοδο ΕΕ–Καναδά στα τέλη Οκτωβρίου. «Αυτή θα είναι η πρώτη ουσιαστική ευκαιρία να έχουμε πραγματικές πολιτικές συζητήσεις, δίνοντας σάρκα και οστά σε αυτή τη μεγάλη, τολμηρή, όμορφη ιδέα», ανέφερε ο Γκιλ, για να καταλήξει στη φράση που αποτυπώνει καλύτερα το σημείο εκκίνησης. «Αυτή τη στιγμή έχουμε μια ιδέα. Αυτή τη στιγμή έχουμε μια κοινή δέσμευση μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης και του Καναδά ότι θέλουμε να ενισχύσουμε τις σχέσεις μας».
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον είχε η πίεση για το εάν η φον ντερ Λάιεν είχε προηγουμένως συνεννοηθεί με τα κράτη-μέλη και με τον πρόεδρο του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Αντόνιο Κόστα. Η Αριάνα Ποντέστα υποστήριξε ότι «η ιδέα είχε παρουσιαστεί στα κράτη-μέλη και είχε συζητηθεί μαζί τους σε διάφορες περιστάσεις», με συνεχείς ανταλλαγές και με την καναδική πλευρά. Η απάντηση όμως δεν διευκρίνισε αν είχε τεθεί εκ των προτέρων στις πρωτεύουσες ο συγκεκριμένος όρος «associate member». Αντίθετα, διπλωματικές πηγές έχουν περιγράψει αιφνιδιασμό από την εξαγγελία, ενώ ο όρος δεν περιλαμβανόταν καν στο κείμενο της ομιλίας που είχε διανεμηθεί πριν από την εκφώνησή της.
Ο Γκιλ υπογράμμισε πάντως ότι η συνέχεια δεν μπορεί να δοθεί χωρίς τα κράτη-μέλη. «Οι μεγάλες, πραγματικά μεγάλες αλλαγές στην Ευρωπαϊκή Ένωση γίνονται μόνο με τη συγκατάθεση των κρατών-μελών μας. Και αυτό θα ισχύει πάντα», είπε, περιγράφοντας ένα εγχείρημα που θα απαιτήσει «whole-of-government approach», δηλαδή μια συνολική προσέγγιση σε επίπεδο Κομισιόν.
Στο ερώτημα αν δημιουργείται ένα γενικό πλαίσιο που θα μπορούσε να εφαρμοστεί και σε άλλες χώρες ή αν πρόκειται για ειδική σχέση μόνο με τον Καναδά, ο Γκιλ απέφυγε να προσδιορίσει το μοντέλο. «Επικεντρωνόμαστε στο να δώσουμε σάρκα και οστά σε αυτή την ιδέα», απάντησε, λέγοντας ότι πρώτα πρέπει να φανεί «πόσο μακριά μπορούμε να πάμε». Ούτε στο ερώτημα αν απαιτείται αλλαγή των Συνθηκών υπήρξε καθαρή απάντηση. «Ας μην προτρέχουμε τόσο πολύ», απάντησε η Ποντέστα, προσθέτοντας ότι «δεν είμαστε ακόμη στο στάδιο να μπούμε στις λεπτομέρειες».
Η πιο σαφής νομική εξήγηση ήρθε όταν η Επιτροπή ρωτήθηκε αν αντίστοιχη πρόταση θα μπορούσε να γίνει και στο Ηνωμένο Βασίλειο. Ο Γκιλ παρέπεμψε στο άρθρο 49 της Συνθήκης, που ορίζει ότι «κάθε ευρωπαϊκό κράτος» μπορεί να υποβάλει αίτηση ένταξης. «Αυτό για το οποίο μιλάμε είναι κάτι που αφορά μια χώρα-εταίρο και όχι ένα ευρωπαϊκό κράτος», είπε. «Το πώς ευρωπαϊκά κράτη εκτός της Ένωσης επιλέγουν να οικοδομήσουν τη σχέση τους με την ΕΕ είναι δική τους απόφαση εσωτερικά και στη συνέχεια αντικείμενο διαπραγμάτευσης. Είναι δύο διαφορετικά πράγματα». Ο Καναδάς δηλαδή δεν αντιμετωπίζεται ως υποψήφιος για κανονική ένταξη, καθώς η οδός του άρθρου 49 αφορά ευρωπαϊκά κράτη, αλλά ως τρίτη χώρα-εταίρος, χωρίς ακόμη να έχει εξηγηθεί ποιο νομικό εργαλείο θα χρησιμοποιηθεί.
Ανοιχτό παραμένει και το πόσο βαθιά θα έφτανε η σχέση στην Ενιαία Αγορά. Στην ερώτηση αν η πρόταση Κάρνεϊ για μετακίνηση και εργασία νέων στις δύο πλευρές του Ατλαντικού σημαίνει ελεύθερη κυκλοφορία προσώπων, δεδομένης της πάγιας θέσης ότι οι τέσσερις ελευθερίες δεν επιλέγονται κατά περίπτωση, συγκεκριμένη απάντηση δεν δόθηκε. Το ίδιο και στην πρόταση για ολοκληρωμένη αγορά χρηματοπιστωτικών υπηρεσιών.
Η ίδια η CETA αποτέλεσε ίσως το πιο χειροπιαστό παράδειγμα της απόστασης ανάμεσα στη φιλοδοξία και στη θεσμική πραγματικότητα. Ρωτηθείς πώς σχεδιάζεται μια τόσο βαθιά νέα σχέση την ώρα που η υφιστάμενη συμφωνία δεν έχει τεθεί πλήρως σε ισχύ, ο Γκιλ είπε ότι «η πλήρης έναρξη ισχύος της CETA παραμένει προτεραιότητα» και επικαλέστηκε αριθμούς, ότι «εννέα χρόνια μετά την προσωρινή εφαρμογή της, το διμερές εμπόριο αγαθών έχει αυξηθεί κατά περισσότερο από 75% και το εμπόριο υπηρεσιών κατά 97%». Δέκα κράτη-μέλη πάντως δεν έχουν ακόμη κυρώσει τη συμφωνία, με άλλα δεκαεπτά να έχουν ολοκληρώσει τη διαδικασία.
Η Επιτροπή επιχείρησε παράλληλα να φρενάρει τη συζήτηση ότι το μοντέλο ανοίγει ήδη και για άλλες χώρες. Η πρόεδρος του Ευρωκοινοβουλίου Ρομπέρτα Μέτσολα είχε αναφέρει Αυστραλία και Νέα Ζηλανδία ως πιθανούς μελλοντικούς εταίρους. Όταν όμως η Κομισιόν ρωτήθηκε αν η επικείμενη συνάντηση της φον ντερ Λάιεν με τον Αυστραλό πρωθυπουργό Άντονι Αλμπανέζι στη Νέα Υόρκη θα περιλαμβάνει τέτοια συζήτηση, η Ποντέστα ήταν σαφής. «Όλα τα υπόλοιπα είναι καθαρή εικασία. Δεν θα κάνουμε εικασίες για άλλες χώρες».
Δύο ημέρες μετά την εξαγγελία, η Κομισιόν επιμένει λοιπόν στην πολιτική φιλοδοξία, αλλά αφήνει ανοιχτό σχεδόν ολόκληρο το θεσμικό περιεχόμενο. Δεν έχει απαντηθεί αν χρειάζεται αλλαγή των Συνθηκών, ποιο νομικό σχήμα θα χρησιμοποιηθεί, ποιες ελευθερίες της Ενιαίας Αγοράς θα μπορούσαν να περιληφθούν και ποια δικαιώματα θα έχει ένα «συνδεδεμένο μέλος». Η πιο σαφής γραμμή είναι ότι η ένταξη του άρθρου 49 αφορά ευρωπαϊκά κράτη και ότι ο Καναδάς συζητείται ως κάτι διαφορετικό. Το τι ακριβώς θα είναι αυτό το διαφορετικό μένει να συμφωνηθεί.
Μέχρι τότε, η ίδια η Επιτροπή έδωσε την πιο σύντομη περιγραφή του σχεδίου. «Αυτή τη στιγμή έχουμε μια ιδέα».
