Θετικά ως προς την ουσία αλλά με σαφή επιφύλαξη ως προς τον τρόπο και τη χρονική στιγμή βλέπουν ελληνικές διπλωματικές πηγές την πρόταση της Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν να γίνει ο Καναδάς το πρώτο «συνδεδεμένο μέλος» της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Η ελληνική πλευρά αντιλαμβάνεται την ενίσχυση των σχέσεων με τον Καναδά ως κίνηση προς το συμφέρον τόσο της Ελλάδας όσο και της Ευρώπης. Στην Οτάβα βλέπει έναν εταίρο με τον οποίο υπάρχει ταυτότητα αξιών, προσήλωση στην πολυμέρεια και σε μια διεθνή τάξη βασισμένη σε κανόνες. Η επιφύλαξη αφορά τον τρόπο, καθώς η πρόεδρος της Επιτροπής επέλεξε να ανακοινώσει ένα νέο καθεστώς στη μεγαλύτερη ετήσια ομιλία της χωρίς να έχει συμφωνηθεί το περιεχόμενό του και χωρίς να προηγηθεί συνεννόηση με τα κράτη-μέλη.
Ενόψει μάλιστα της ελληνικής Προεδρίας του δεύτερου εξαμήνου του 2027, η Αθήνα τοποθετεί τον εαυτό της σε ρόλο γέφυρας ανάμεσα στην Επιτροπή και σε ένα Συμβούλιο που δείχνει επιφυλακτικό.
Ενδεικτικό του αιφνιδιασμού είναι, σύμφωνα με τις ίδιες πηγές, ότι ούτε η Αθήνα είχε ενημερωθεί εκ των προτέρων, όπως φαίνεται να ισχύει για το σύνολο σχεδόν των πρωτευουσών. Ακόμη και το κείμενο της ομιλίας που δόθηκε στους δημοσιογράφους πέντε λεπτά πριν αρχίσει η εκφώνηση δεν περιλάμβανε τον όρο «συνδεδεμένο μέλος», ο οποίος προστέθηκε αιφνιδιαστικά κατά τη διάρκεια της ομιλίας. Το βασικό σχόλιο από ελληνικής πλευράς είναι ότι η πρόεδρος της Επιτροπής έδωσε όνομα σε μια σχέση χωρίς να ξέρει κανείς ακόμη τι είδους συνεργασία περιγράφει. «Το βάφτισε», όπως λέγεται χαρακτηριστικά.
Η εικόνα αυτή δεν περιορίζεται στην Αθήνα. Τον αιφνιδιασμό έχουν περιγράψει σε διεθνή μέσα διπλωμάτες από σειρά κρατών-μελών καταθέτοντας τις επιφυλάξεις τους για ένα καθεστώς που δεν έχει προηγούμενο στο ευρωπαϊκό δίκαιο και δεν είχε συζητηθεί προηγουμένως με τις πρωτεύουσες.
Μάλιστα η ομιλία της φον ντερ Λάιεν περιγράφεται στη HuffPost ως ένα μείγμα εξαγγελιών. Περιλάμβανε πρώτο «συνδεδεμένο» εταίρο τον Καναδά, ένα Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Ασφαλείας στο οποίο θα μπορούν να συμμετέχουν τρίτες χώρες και μια «Συμμαχία για το Μέλλον». Οι διπλωματικές πηγές στέκονται ιδιαίτερα στη λέξη «πρώτο». Τη διαβάζουν ως ένδειξη ότι δεν πρόκειται απλώς για μια μεμονωμένη χειρονομία προς την Οτάβα, αλλά για απόπειρα δημιουργίας μιας νέας κατηγορίας σχέσης που θα μπορούσε αύριο να ανοίξει και σε άλλους εταίρους.
Η συζήτηση έχει ήδη ξεφύγει από τον Καναδά. Η πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου Ρομπέρτα Μέτσολα ανέφερε την Αυστραλία και τη Νέα Ζηλανδία ως χώρες που θα μπορούσαν μελλοντικά να εξετάσουν αντίστοιχα στενότερη σχέση.
Τον Μάιο ο Φρίντριχ Μερτς είχε προτείνει αντίστοιχο ενδιάμεσο καθεστώς για την Ουκρανία, χωρίς δικαίωμα ψήφου, και ο Βολοντίμιρ Ζελένσκι το χαρακτήρισε «άδικο», λέγοντας ότι η Ουκρανία δεν μπορεί να βρίσκεται στην ΕΕ αλλά να παραμένει χωρίς φωνή.
Αυτό δημιουργεί αναπόφευκτα ευαισθησία και στις υπόλοιπες υποψήφιες χώρες. Κράτη που βρίσκονται χρόνια στην ενταξιακή διαδικασία, περνούν μεταρρυθμίσεις και ευθυγραμμίζονται με το ευρωπαϊκό κεκτημένο παρακολουθούν πώς μια χώρα εκτός Ευρώπης μπορεί να αποκτήσει ένα νέο προνομιακό καθεστώς. Μια τέτοια ειδική σχέση με τον Καναδά θα μπορούσε να προκαλέσει τριβές ακριβώς για αυτόν τον λόγο.
Στο θεσμικό σκέλος, «associate member» δεν υπάρχει στις ευρωπαϊκές Συνθήκες και δεν έχουν ακόμη οριστεί ούτε τα δικαιώματα ούτε οι υποχρεώσεις του. Η ΕΕ μπορεί, βάσει του άρθρου 217, να συνάπτει συμφωνίες σύνδεσης με τρίτες χώρες, όμως ένα τέτοιο σχήμα δεν ισοδυναμεί από μόνο του με «συνδεδεμένη ιδιότητα μέλους». Το Συμβούλιο είναι εκείνο που εξουσιοδοτεί και ολοκληρώνει τη διαδικασία των διεθνών συμφωνιών.
Οι πρακτικές δυσκολίες υπάρχουν ήδη. Βαθύτερη πρόσβαση στην Ενιαία Αγορά θα έφερνε ζήτημα ευθυγράμμισης με ευρωπαϊκούς κανόνες, ενώ στον Καναδά σημαντικές αρμοδιότητες ανήκουν και στις επαρχίες. Και υπάρχει το προηγούμενο της CETA, η οποία σχεδόν μία δεκαετία μετά την υπογραφή της εξακολουθεί να μην έχει κυρωθεί από όλα τα κράτη-μέλη.
Ο ίδιος ο Μαρκ Κάρνεϊ κράτησε εμφανή απόσταση από το θεσμικό περίβλημα της πρότασης. Δεν υιοθέτησε στην ομιλία του τον όρο «associate member». Χαιρέτισε τη «φιλοδοξία» της φον ντερ Λάιεν και περιέγραψε μια πολύ βαθύτερη συνεργασία από την άμυνα και τις κρίσιμες πρώτες ύλες έως την ενέργεια, την τεχνολογία και την κινητικότητα των νέων.
Η αποτίμηση για τον Κάρνεϊ από ελληνικής πλευράς είναι θετική. Η ομιλία του θεωρείται καλά επεξεργασμένη και η αίσθηση που μεταφέρεται είναι ότι «ξέρει τι λέει και ξέρει τι κάνει». «Είπε τι θα ήθελε να υπάρχει στο μενού», είναι η χαρακτηριστική παρατήρηση, με την άμεση υπενθύμιση όμως ότι «δεν υπάρχει συμφωνία».
Ο πρώτος προβληματισμός της Αθήνας είναι γεωπολιτικός. «Να μη φανεί ότι κάνουμε κάτι το οποίο στρέφεται κατά τρίτου», είναι η χαρακτηριστική διατύπωση διπλωματικής πηγής, με την αναφορά στις Ηνωμένες Πολιτείες να είναι σαφής από τα συμφραζόμενα.
Ο δεύτερος είναι να μη στηθούν βιαστικά νέοι θεσμοί και μηχανισμοί γύρω από τη σημερινή πολιτική συγκυρία και τις προσωπικότητες που βρίσκονται αυτή τη στιγμή στην εξουσία. Ως παράδειγμα αναφέρεται το Trade and Technology Council ΕΕ–ΗΠΑ, στο οποίο επί Μπάιντεν επενδύθηκαν ατέλειωτες ώρες και πολιτική ενέργεια, ενώ σήμερα έχει ουσιαστικά χάσει τη δυναμική του. Ο φόβος είναι μια «Συμμαχία για το Μέλλον» να αποδειχθεί αύριο συμμαχία για ένα παρελθόν που δεν υπάρχει πια.
Ενόψει της ελληνικής Προεδρίας, όπως αναφέρουν πηγές, μέρος της δουλειάς της Αθήνας θα είναι να μπορεί να λέει στην Επιτροπή «ξαναδές το λίγο» όταν μια πρόταση συναντά σοβαρές επιφυλάξεις στο Συμβούλιο.
Στην ίδια εξίσωση μπαίνει αναπόφευκτα και η σχέση με τις ΗΠΑ. Ο Κάρνεϊ φρόντισε να πει ότι δεν προτείνει «ένα τρίτο μπλοκ» που θα επιχειρούσε να μετατραπεί σε αντίπαλη μεγάλη δύναμη. Απαντώντας αργότερα στην κριτική του Ντόναλντ Τραμπ, δήλωσε ότι ο Καναδάς θα αποφασίζει μόνος του με ποιους συνάπτει συμφωνίες.
Το επόμενο τεστ έρχεται σχετικά γρήγορα. Δεν είναι βέβαιο πόσο εκτενώς θα συζητηθούν οι προτάσεις της φον ντερ Λάιεν στη επερχόμενη Σύνοδο των κρατών μελών στις Βρυξέλλες τον Οκτώβριο, όμως αμέσως μετά ΕΕ και Καναδάς συναντώνται σε σύνοδο κορυφής στο Μόντρεαλ (29 και 30 Οκτωβρίου). Εκεί θα αρχίσει να φαίνεται αν το «associate member» θα αποκτήσει πραγματικό περιεχόμενο, αν θα αλλάξει ονομασία ή αν τελικά το βάρος θα πέσει στις επιμέρους συμφωνίες για άμυνα, ενέργεια, τεχνολογία, κρίσιμες πρώτες ύλες και εμπόριο.
Μέχρι τότε η εικόνα παραμένει η ίδια. Η πολιτική βούληση για στενότερη σχέση υπάρχει, όχι όμως και το θεσμικό σχήμα. Και για την Αθήνα το επόμενο βήμα δεν είναι να βρεθεί ακόμη ένα όνομα, αλλά να συμφωνήσουν πρώτα τα κράτη-μέλη τι ακριβώς θέλουν να δημιουργήσουν.
