Με την προειδοποίηση ότι η Ευρώπη βρίσκεται πλέον αντιμέτωπη με έναν «ανοιχτά εχθρικό κόσμο», η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν χρησιμοποίησε την 75 λεπτών ομιλία της για την Κατάσταση της Ένωσης 2026 προκειμένου να περιγράψει κάτι περισσότερο από μια σειρά πρωτοβουλιών. Το σχέδιό της περιέγραφε μια «ισχυρότερη, ανεξάρτητη Ευρώπη», ικανή να υπερασπίζεται καλύτερα την επικράτειά της, να ελέγχει τα σύνορά της, να μειώνει τις εξαρτήσεις της και να αντιδρά ταχύτερα σε έναν κόσμο όπου οι παλιές βεβαιότητες καταρρέουν.
«Η μοίρα της Ευρώπης πρέπει να παραμείνει στα χέρια των Ευρωπαίων», ήταν μία από τις φράσεις που συμπύκνωσαν το μήνυμά της.
Στο κάδρο έβαλε ρητά και τη Ρωσία, τον πόλεμο στην Ουκρανία, την παραπληροφόρηση και τις υβριδικές απειλές στην Ευρώπη. Ταυτόχρονα, έβαλε στο τραπέζι προτάσεις που αγγίζουν ακόμη και την αρχιτεκτονική της Ένωσης κάνοντας λόγο για ένα Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Ασφαλείας, ένα «ευρωπαϊκό Άρθρο 4» στα πρότυπα του ΝΑΤΟ, ένα νέο «Συνέδριο της Ευρώπης» για τα 70 χρόνια από τη Συνθήκη της Ρώμης και την πρωτοφανή πρόταση να γίνει ο Καναδάς το πρώτο «συνδεδεμένο μέλος» της ΕΕ. Στην αίθουσα βρισκόταν άλλωστε και ο Καναδός πρωθυπουργός Μαρκ Κάρνεϊ του οποίου η ομιλία στο Ευρωκοινοβούλιο αναμένεται την Πέμπτη.
Πίσω από το εντυπωσιακό «άνοιγμα» στον Καναδά, πάντως, υπάρχει ακόμη ένα μεγάλο θεσμικό ερωτηματικό. Καθεστώς «associate member» δεν προβλέπεται σήμερα στις Συνθήκες της ΕΕ και η φον ντερ Λάιεν ουσιαστικά άνοιξε τη συζήτηση για μια νέα μορφή σύνδεσης, χωρίς να παρουσιάσει ακόμη συγκεκριμένο νομικό μοντέλο. Ο Κάρνεϊ από την πλευρά του δεν ζητά πλήρη ένταξη, αλλά μια «μοναδική συμμαχία» με την Ευρώπη.
Η κατεύθυνση, ωστόσο, είναι σαφής και προδιαγράφει μια πολύ βαθύτερη οικονομική και στρατηγική διασύνδεση, από τη βιομηχανία, την τεχνητή νοημοσύνη, την ενέργεια και τις κρίσιμες πρώτες ύλες έως την άμυνα και την Αρκτική. Είναι ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτού που η φον ντερ Λάιεν περιέγραψε ως ανάγκη να «επανασχεδιαστούν» επειγόντως οι ευρωπαϊκές εταιρικές σχέσεις σε έναν όλο και πιο εχθρικό κόσμο.
Η πρόεδρος της Κομισιόν δανειζόμενη τον Ντίκενς ανέφερε: «ήταν οι καλύτεροι καιροί, ήταν οι χειρότεροι καιροί» και σε αυτή τη βάση η φον ντερ Λάιεν έστησε την ομιλία σε ένα διπλό μοτίβο: «Η κατάσταση της Ένωσής μας είναι η ισχυρότερη που υπήρξε ποτέ. Μπορεί επίσης να μοιάζει πιο επισφαλής από ποτέ». Και κατέληξε ότι «στην ψυχρή ευθραυστότητα του σημερινού κόσμου, μόνο η Ευρώπη μπορεί να προσφέρει πραγματική κυριαρχία στους Ευρωπαίους».
Η δύσκολη εσωτερική ισορροπία
Πίσω από τον καταιγισμό εξαγγελιών υπήρχε και μια σαφής άσκηση πολιτικής ισορροπίας. Η φον ντερ Λάιεν έδωσε μεγάλο βάρος σε ζητήματα που το Ευρωπαϊκό Λαϊκό Κόμμα είχε θέσει ψηλά: ανταγωνιστικότητα, οικονομική ασφάλεια, θέσεις εργασίας, ισχυρότερη άμυνα, έλεγχο των εξωτερικών συνόρων, περιορισμό της παράτυπης μετανάστευσης και στήριξη της Ουκρανίας.
Δεν εγκατέλειψε όμως ζητήματα που είχαν αναδείξει οι Σοσιαλιστές και οι Πράσινοι. Οι S&D ζητούσαν στροφή από την απορρύθμιση προς προσιτή στέγαση, ενέργεια και τρόφιμα, ποιοτικές θέσεις εργασίας και ισχυρότερη κλιματική δράση, ενώ οι Πράσινοι απαιτούσαν συγκεκριμένη απάντηση μετά το καλοκαίρι των καυσώνων, των πυρκαγιών και της ξηρασίας.
Η απάντηση της φον ντερ Λάιεν ήταν Πράξη για Ποιοτικές Θέσεις Εργασίας, Ευρωπαϊκή Συμφωνία για τη Φροντίδα, επιμονή στους κλιματικούς στόχους και η θέση ότι «η στέγαση δεν είναι προνόμιο» αλλά δικαίωμα. Η προσπάθειά της ήταν να χωρέσει αυτές τις διαφορετικές πολιτικές απαιτήσεις κάτω από μία έννοια: ευρωπαϊκή ανεξαρτησία.
Η μεγάλη κίνηση προς τον Καναδά
Απευθυνόμενη προσωπικά στον Κάρνεϊ, η φον ντερ Λάιεν είπε ότι θέλει να εργαστούν μαζί ώστε «να ανοίξει η πόρτα για να γίνει ο Καναδάς το πρώτο συνδεδεμένο μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης» – ένα καθεστώς χωρίς προηγούμενο, το ακριβές περιεχόμενο του οποίου δεν προσδιορίστηκε.
Η πρόταση εντάσσεται σε μια νέα «Συμμαχία για το Μέλλον», πέρα από τη CETA, με συνεργασία στην οικονομική ασφάλεια, την τεχνολογία, την αμυντική βιομηχανία, την Αρκτική, την ενέργεια, τις κρίσιμες πρώτες ύλες, την Τεχνητή Νοημοσύνη και την κυβερνοασφάλεια.
Η φον ντερ Λάιεν απευθυνόμενη στον Κάρνεϊ είπε χαρακτηριστικά: «Θα ήθελα να εργαστούμε μαζί για να ανοίξουμε την πόρτα ώστε ο Καναδάς να γίνει το πρώτο συνδεδεμένο μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης».
Το ακριβές θεσμικό περιεχόμενο ενός τέτοιου καθεστώτος δεν παρουσιάστηκε, όμως η πρόταση αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε μια περίοδο έντασης στις σχέσεις Καναδά–ΗΠΑ. Η ίδια πάντως υπογράμμισε ότι η νέα εταιρική σχέση «δεν στρέφεται εναντίον κάποιου άλλου», αλλά αποσκοπεί στην ενίσχυση της κοινής ισχύος.
Οι εξαγγελίες: πρώτο «συνδεδεμένο μέλος» και «Συμμαχία για το Μέλλον»· κοινός χώρος οικονομικής ασφάλειας· στενότερη σύνδεση των αμυντικών βιομηχανιών· επενδύσεις στον Μεσαίο Διάδρομο που συνδέει Νότιο Καύκασο και Κεντρική Ασία με την Ευρώπη.
Οικονομία, Κίνα και ενέργεια
Στην οικονομία, η φον ντερ Λάιεν χαρακτήρισε «πρώτη προτεραιότητα» την επανεκκίνηση της ευρωπαϊκής οικονομίας και δεσμεύτηκε για ολοκλήρωση της αναμόρφωσης της Ενιαίας Αγοράς έως το τέλος του επόμενου έτους. Ζήτησε επίσης «σύμφωνο κατά του gold-plating» — της πρακτικής κατά την οποία τα κράτη προσθέτουν επιπλέον εθνικούς κανόνες και γραφειοκρατικά βάρη κατά την εφαρμογή της ευρωπαϊκής νομοθεσίας.
Το σκληρότερο μήνυμα πήγε στο Πεκίνο. Το εμπορικό έλλειμμα με την Κίνα έχει φτάσει περίπου στο 1 δισ. ευρώ την ημέρα, ενώ ο «δεύτερος κινεζικός κλονισμός» είναι, όπως είπε, «ήδη εδώ». «Θα χρησιμοποιήσουμε όλα τα εργαλεία που έχουμε στη διάθεσή μας. Τα λόγια είναι καλά. Αλλά οι πράξεις είναι καλύτερες».
Στην ενέργεια, το σύνθημα ήταν «πρέπει να εξηλεκτρίσουμε την Ευρώπη», με στόχο τον διπλασιασμό του μεριδίου του ηλεκτρισμού έως το 2040 και δυνητική μείωση κατά 260 δισ. ευρώ ετησίως του κόστους εισαγωγής ορυκτών καυσίμων.
Οι εξαγγελίες: ολοκλήρωση της Ενιαίας Αγοράς· νέα Ευρωπαϊκή Εταιρεία Κρίσιμων Πρώτων Υλών· νέο τραπεζικό πακέτο· επιτάχυνση του εξηλεκτρισμού.
Κλίμα και ο φόρος τιμής στον Rune Kyndal που έχασε τη ζωή του στην Ελλάδα
Η φον ντερ Λάιεν προειδοποίησε ότι όσα έζησε η Ευρώπη ήταν «μόνο μια πρόγευση»: 660.000 καμένα εκτάρια, 12 εκατ. τόνοι χαμένων καλλιεργειών και πάνω από 35.000 επιπλέον θάνατοι από τους καύσωνες. Η Ευρώπη, επέμεινε, «μπορεί, πρέπει και θα παραμείνει στην πορεία» των κλιματικών της στόχων.
Με μόλις το 25% των οικονομικών ζημιών από κλιματικές καταστροφές στην ΕΕ να καλύπτεται από ιδιωτική ασφάλιση, η φον ντερ Λάιεν ανακοίνωσε τη δημιουργία «Συμμαχίας Κλιματικής Ασφάλισης». «Πολύ συχνά, οι εθνικοί προϋπολογισμοί καταλήγουν να είναι ο ασφαλιστής έσχατης ανάγκης. Πρέπει να δράσουμε για να κλείσουμε αυτό το κενό», είπ
Ιδιαίτερη ήταν η αναφορά στον Δανό πιλότο Rune Kyndal, ο οποίος είχε πραγματοποιήσει αποστολές πυρόσβεσης στην Ελλάδα και επέλεξε να παραμείνει αντί να αναχωρήσει για ανάπαυση. Λίγες ημέρες αργότερα σκοτώθηκε σε δυστύχημα. Με τη μητέρα και τα αδέλφια του παρόντα στην αίθουσα, η φον ντερ Λάιεν είπε: «Ο Rune έδωσε τη ζωή του για να σώσει άλλους. Σήμερα, ολόκληρη η Ευρώπη τού οφείλει». Η πρόεδρος της Κομισιόν ωστόσο δεν αναφέρθηκε ονομαστικά στον Έλληνα Αριστοτέλη Δαμίγο, που έχασε τη ζωή του στο ίδιο δυστύχημα στην Ψάθα.
Οι εξαγγελίες: Πλαίσιο Κλιματικής Ανθεκτικότητας με τις 100 πιο ευάλωτες περιοχές· Συμμαχία Κλιματικής Ασφάλισης· Ευρωπαϊκό Σχέδιο για τους Καύσωνες· Πρωτοβουλία για το Νερό· μελλοντικός Ευρωπαϊκός Στόλος Πυρόσβεσης.
Ασφάλεια και Ουκρανία: το «ευρωπαϊκό Άρθρο 4»
Στην ασφάλεια, η φον ντερ Λάιεν περιέγραψε μια Ευρώπη που πρέπει να μάθει να αντιδρά στη «γκρίζα ζώνη» ανάμεσα στην ειρήνη και την ανοιχτή σύγκρουση: κυβερνοεπιθέσεις, σαμποτάζ, εμπρησμούς και εισβολές drones.
Η κεντρική της πρόταση ήταν ένα «ευρωπαϊκό Άρθρο 4» στα πρότυπα του ΝΑΤΟ:
«Πιστεύω ότι ήρθε η ώρα για το δικό μας ευρωπαϊκό Άρθρο 4 – ή ένα Πρωτόκολλο Έκτακτης Ανάγκης για την Ασφάλεια. Όταν ενεργοποιείται από ένα κράτος-μέλος, όλα τα κράτη-μέλη θα συγκαλούνται. Για να συντονίσουν μια ευρωπαϊκή αντίδραση. Για να αποτρέψουν περαιτέρω κλιμάκωση. Και για να περιορίσουν τις συνέπειες».
Η διάκριση είναι κρίσιμη: δεν πρόκειται για ρήτρα συλλογικής άμυνας όπως το Άρθρο 5. Θα αφορά περιστατικά που δεν φτάνουν στο επίπεδο ένοπλης επίθεσης αλλά απειλούν σαφώς την εθνική ασφάλεια και θα λειτουργεί συμπληρωματικά προς το Άρθρο 4 του ΝΑΤΟ.
Σύμφωνα με την πρόταση, ένα κράτος-μέλος θα μπορεί να ενεργοποιεί τον μηχανισμό, προκαλώντας τη σύγκληση όλων των κρατών της ΕΕ προκειμένου:
- να συντονιστεί μια ευρωπαϊκή απάντηση,
- να αποτραπεί περαιτέρω κλιμάκωση,
- να περιοριστούν οι συνέπειες της κρίσης.
Η ονομασία παραπέμπει ευθέως στο Άρθρο 4 του ΝΑΤΟ, το οποίο επιτρέπει σε οποιονδήποτε σύμμαχο να ζητήσει διαβουλεύσεις όταν θεωρεί ότι απειλείται η εδαφική ακεραιότητα, η πολιτική ανεξαρτησία ή η ασφάλεια ενός μέλους της Συμμαχίας. Δεν πρόκειται για τη ρήτρα συλλογικής άμυνας του Άρθρου 5, αλλά για μηχανισμό πολιτικής διαβούλευσης που μπορεί να οδηγήσει σε κοινές αποφάσεις ή δράσεις.
Η ίδια η φον ντερ Λάιεν είπε ότι ο νέος ευρωπαϊκός μηχανισμός θα πλαισιώνει το Άρθρο 4 του ΝΑΤΟ, όχι ότι θα το αντικαθιστά.
Άλλωστε, η ίδια η Ευρωπαϊκή Ένωση διαθέτει τη δική της ρήτρα αμοιβαίας αμυντικής συνδρομής, το Άρθρο 42 παράγραφος 7 της Συνθήκης για την ΕΕ. Προβλέπει ότι εάν ένα κράτος-μέλος δεχθεί ένοπλη επίθεση στο έδαφός του, τα υπόλοιπα κράτη-μέλη οφείλουν να του παράσχουν βοήθεια και συνδρομή «με όλα τα μέσα που έχουν στη διάθεσή τους». Η ρήτρα αυτή είναι συμβατή με τις δεσμεύσεις των χωρών που ανήκουν στο ΝΑΤΟ, το οποίο η ίδια η Συνθήκη αναγνωρίζει ως θεμέλιο της συλλογικής άμυνας για τα κράτη-μέλη του
Παράλληλα πρότεινε Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Ασφαλείας με στενούς εταίρους όπως Καναδάς, Νορβηγία, Βρετανία και Ουκρανία. Για το Κίεβο ανακοίνωσε ενίσχυση της αεράμυνας, το κοινό αντιπυραυλικό πρόγραμμα Freya, έργα με ουκρανικές εταιρείες μέσω του SAFE και αυστηρότερη εφαρμογή των κυρώσεων κατά της Ρωσίας.
Μετανάστευση: «Η Θέουτα είναι Ευρώπη»
Με αναφορές από τα ανατολικά σύνορα έως τις ακτές της Κρήτης και τη Θέουτα, ανακοίνωσε νέο Ευρωπαϊκό Πλαίσιο Αντιμετώπισης Εκτάκτων Αναγκών για μαζικές και εργαλειοποιημένες μετακινήσεις.
«Εμείς, οι Ευρωπαίοι, αποφασίζουμε ποιος έρχεται στην Ένωσή μας και υπό ποιες συνθήκες», είπε, προαναγγέλλοντας ισχυρότερη Frontex και ταχύτερες επιστροφές, επιμένοντας όμως στον σεβασμό των θεμελιωδών δικαιωμάτων και στις νόμιμες οδούς μετανάστευσης. Προς την Ισπανία ήταν κατηγορηματική: «Η Θέουτα είναι Ισπανία. Η Θέουτα είναι Ευρώπη».
Παιδιά, Τεχνητή Νοημοσύνη και κοινωνικό σκέλος
Για την Τεχνητή Νοημοσύνη ζήτησε μια Ευρώπη που θα παραμείνει στην τεχνολογική κούρσα, αλλά με «Τεχνητή Νοημοσύνη με ανθρώπινη αυτενέργεια» και αυστηρότερο έλεγχο των ισχυρότερων μοντέλων.
Για τα παιδιά μίλησε για μια «μεγάλη αιχμαλωσία των παιδιών μας» και αναφέρθηκε στην 14χρονη Ολέα από το Βέλγιο, που έβαλε τέλος στη ζωή της έχοντας υπάρξει θύμα διαδικτυακού εκφοβισμού. Ανακοίνωσε την Πράξη της ΕΕ για τα Παιδιά (EU KIDS Act): κανένα social media κάτω των 13, κανένας προσωπικός λογαριασμός πριν από τα 15, γονικά ελεγχόμενοι λογαριασμοί από 13 έως 15 και ασφαλής σχεδιασμός για όλους τους ανηλίκους.
Διεύρυνση και το πρόβλημα της Σερβίας
Η φον ντερ Λάιεν αναφέρθηκε επίσης στη Γάζα και τη Δυτική Όχθη, χαρακτηρίζοντας «απαράδεκτο» το ισραηλινό σχέδιο εποικισμού E1 και επαναλαμβάνοντας τη στήριξη της ΕΕ στη λύση των δύο κρατών.
Στο μέτωπο της διεύρυνσης, έστειλε μήνυμα και προς τα Δυτικά Βαλκάνια, προαναγγέλλοντας οδικούς χάρτες για τις υποψήφιες χώρες που έχουν προχωρήσει περισσότερο και τονίζοντας ότι η διαδικασία θα παραμείνει αξιοκρατική και ότι «ο σεβασμός στις αξίες μας είναι αδιαπραγμάτευτος».
Ιδιαίτερα αιχμηρή ήταν η αναφορά της στη Σερβία, με αφορμή την κηδεία του Ράτκο Μλάντιτς στο Βελιγράδι. «Σοκαρίστηκα από τις εικόνες», είπε, προσθέτοντας ότι ο Μλάντιτς «διέπραξε τα πιο αποτρόπαια εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας» και ότι «η εξύμνηση εγκληματιών πολέμου δεν έχει καμία θέση στην Ευρωπαϊκή Ένωση».
Στο τέλος επέστρεψε στο μέλλον της ίδιας της Ένωσης, ανακοινώνοντας για το 2027 ένα νέο «Συνέδριο της Ευρώπης», 70 χρόνια μετά τη Συνθήκη της Ρώμης.
Πίσω από όλες τις εξαγγελίες παραμένουν δύο ερωτήματα. Το πρώτο, αν η φιλοδοξία της «ανεξάρτητης Ευρώπης» θα περάσει από τα σχέδια στην εφαρμογή. Το δεύτερο, πολιτικό αφορά στο εαν η φον ντερ Λάιεν θα κρατήσει μαζί μια πλειοψηφία στην οποία η Κεντροδεξιά πιέζει για ανταγωνιστικότητα, σύνορα και άμυνα, ενώ Σοσιαλιστές και Πράσινοι ζητούν να μην θυσιαστεί η κοινωνική και κλιματική ατζέντα. Αυτό είναι ίσως το πραγματικό στοίχημα. Να αποδειχθεί ότι η «ευρωπαϊκή ανεξαρτησία» μπορεί να γίνει κάτι περισσότερο από κοινός παρονομαστής διαφορετικών απαιτήσεων και να μετατραπεί σε πολιτική που πράγματι εφαρμόζεται.
