Με ένα πολιτικά ευαίσθητο ερωτηματολόγιο προς όλους τους συμμάχους ήδη στα χέρια των κυβερνήσεων, ο υφυπουργός Άμυνας των ΗΠΑ για θέματα Πολιτικής, Έλμπριτζ Κόλμπι, βρέθηκε την Πέμπτη στις Βρυξέλλες, όπου συναντήθηκε με τον γενικό γραμματέα του ΝΑΤΟ Μαρκ Ρούτε και απευθύνθηκε στους πρεσβευτές των κρατών-μελών στο Βορειοατλαντικό Συμβούλιο.
Η επίσκεψη πραγματοποιήθηκε ενώ βρίσκεται σε πλήρη εξέλιξη η εξάμηνη επανεξέταση της αμερικανικής στρατιωτικής παρουσίας στην Ευρώπη, η οποία μπορεί να επηρεάσει τον αριθμό και τη διάταξη στρατευμάτων και οπλικών συστημάτων στην ήπειρο. Σύμφωνα με έγγραφο που επικαλείται το Reuters, η διαδικασία θα παραγάγει τουλάχιστον τέσσερις δέσμες επιλογών για τον υπουργό Άμυνας Πιτ Χέγκσεθ έως τις 6 Νοεμβρίου, πριν από την ολοκλήρωσή της τον Δεκέμβριο.
Ο Ρούτε έδειξε εξαρχής ότι στηρίζει τη βασική κατεύθυνση της αλλαγής, περιγράφοντας το «ΝΑΤΟ 3.0» ως «μια ισχυρότερη Ευρώπη και έναν ισχυρότερο Καναδά μέσα σε ένα ισχυρότερο ΝΑΤΟ».
«Οι Ευρωπαίοι να είναι εταίροι, όχι εξαρτώμενοι»
Στην ομιλία του προς τους πρεσβευτές, που δημοσίευσε το Πεντάγωνο, ο Κόλμπι υπερασπίστηκε την ανάγκη ριζικής αλλαγής. «Για να επιβιώσει και πράγματι να ευημερήσει, το ΝΑΤΟ πρέπει να αλλάξει», δήλωσε, υποστηρίζοντας ότι το προηγούμενο μοντέλο, το «ΝΑΤΟ 2.0», «δεν είναι πλέον κατάλληλο για την εποχή μας».
Ξεκαθάρισε ότι η αναθεώρηση δεν περιορίζεται στο εάν θα κλείσουν βάσεις. «Δεν πρόκειται για μια περιορισμένη επανεξέταση που αφορά μόνο τοποθεσίες και βάσεις, παρότι φυσικά και αυτά είναι σημαντικά. Πρόκειται για την ευρύτερη στρατηγική μας παρουσία», είπε.
Η διαδικασία, πρόσθεσε, θα οδηγήσει προς «μια πιο ανθεκτική και ισχυρή συμβατική άμυνα της ηπείρου υπό ευρωπαϊκή ηγεσία». Και συμπύκνωσε τον στόχο: «Οι Ευρωπαίοι να είναι εταίροι, όχι εξαρτώμενοι, όχι μόνο για το δικό μας καλό, αλλά και για το δικό σας».
Το πλέον αποκαλυπτικό σημείο αφορά τις στρατηγικές αφετηρίες της αναθεώρησης. Ο Κόλμπι δήλωσε ότι οι προτεραιότητες των ΗΠΑ βρίσκονται «στο Δυτικό Ημισφαίριο και στην Πρώτη Νησιωτική Αλυσίδα» στον Ειρηνικό, «ακόμη κι αν η Ευρώπη παραμένει κρίσιμη περιοχή». Παραδέχθηκε επίσης ότι «σημαντικό μέρος της αμερικανικής παρουσίας στην Ευρώπη προέρχεται από την εποχή του Ψυχρού Πολέμου», χαρακτηρίζοντας παράλληλα την ήπειρο «κρίσιμο κόμβο για την προβολή αμερικανικής στρατιωτικής ισχύος».
Στο υπόβαθρο βρίσκεται το λεγόμενο «πρόβλημα της ταυτοχρονίας», δηλαδή το ενδεχόμενο οι ΗΠΑ να αντιμετωπίσουν σοβαρές κρίσεις σε περισσότερα μέτωπα ταυτόχρονα. Γι’ αυτό, τόνισε, η αλλαγή «δεν είναι μια παροδική αντίληψη, αλλά μια δομική και στρατηγική αναγκαιότητα».
Το ερωτηματολόγιο
Στο επίκεντρο βρίσκεται το αναλυτικό ερωτηματολόγιο που απέστειλε η Ουάσιγκτον νωρίτερα τον Αύγουστο. Σύμφωνα με όσα έχουν γίνει γνωστά, καλύπτει ζητήματα από τις αμυντικές δαπάνες και τη στρατηγική έως τις προμήθειες και τη στήριξη των αμερικανικών προτεραιοτήτων εξωτερικής πολιτικής. Οι σύμμαχοι ερωτώνται επίσης για περιορισμούς στη χρήση βάσεων ή του εναέριου χώρου από τις ΗΠΑ και για αγορές αμερικανικών οπλικών συστημάτων.
Ο Κόλμπι παρουσίασε πάντως το ερωτηματολόγιο ως μέρος μιας ευρύτερης διαδικασίας διαβούλευσης με τους συμμάχους. Όπως είπε, σκοπός της επίσκεψής του ήταν «τόσο να σας μιλήσω όσο και να σας ακούσω», ενώ πριν από τις επαφές του στο ΝΑΤΟ είχε επισκεφθεί την Ευρωπαϊκή Διοίκηση των ΗΠΑ (EUCOM), «όπου πραγματοποιείται μεγάλο μέρος της ανάλυσης», και το Ανώτατο Στρατηγείο των Συμμαχικών Δυνάμεων στην Ευρώπη (SHAPE), όπου είχε συνομιλίες με τον στρατηγό Αλέξους Γκρίνκεβιτς και το επιτελείο του.
«Οι διαβουλεύσεις και η συμμετοχή των συμμάχων αποτελούν ζωτικό μέρος αυτής της επανεξέτασης», τόνισε. «Δεν προσπαθούμε να κρύψουμε αυτό που κάνουμε. Προφανώς δεν μπορούμε να μπούμε σε κάθε λεπτομέρεια, αλλά είμαστε σαφείς, ειλικρινείς και συνεπείς ως προς τη στρατηγική μας προσέγγιση. Θέλουμε να σας ακούσουμε». Πρόσθεσε ότι ο ίδιος και οι συνεργάτες του έχουν ήδη συναντήσεις με πολιτικούς και στρατιωτικούς αξιωματούχους των Ευρωπαίων συμμάχων, τόσο στην Ευρώπη όσο και στην Ουάσιγκτον.
Το ερωτηματολόγιο, σύμφωνα με τον ίδιο, έρχεται να συμπληρώσει αυτές τις επαφές με επίσημες γραπτές τοποθετήσεις. «Δεν βασιζόμαστε αποκλειστικά σε αποσπασματικές πληροφορίες και συνομιλίες. Γι’ αυτό στείλαμε σε όλους σας ένα λεπτομερές ερωτηματολόγιο», είπε. «Θέλαμε να ακούσουμε απευθείας από τους συμμάχους, γραπτώς», ξεκαθαρίζοντας ότι «όλες οι απαντήσεις θα ενσωματωθούν στη δουλειά μας».
Παράλληλα, όπως αναφέρουν οι Financial Times, μιλώντας σε δημοσιογράφους απέρριψε την εικόνα μιας αμερικανικής υπαγόρευσης: «Δεν ερχόμαστε εδώ για να υπαγορεύσουμε. Λέμε: “Τι είστε έτοιμοι να προσφέρετε;”».
Η σύνδεση αυτή προκαλεί προβληματισμό σε ευρωπαϊκές πρωτεύουσες: η αξιολόγηση δεν αφορά μόνο το αν ένας σύμμαχος δαπανά αρκετά ή διαθέτει τις απαιτούμενες στρατιωτικές δυνατότητες, αλλά αγγίζει και ζητήματα πολιτικής ευθυγράμμισης με την Ουάσιγκτον, πρόσβασης των αμερικανικών δυνάμεων και αγοράς αμερικανικών οπλικών συστημάτων, την ώρα που το Πεντάγωνο αποφασίζει για τη μελλοντική διάταξη των δυνάμεών του στην Ευρώπη.
Βάσεις και υπερπτήσεις – Η σκιά του Ιράν
Ιδιαίτερη βαρύτητα έχει η δυνατότητα των ΗΠΑ να χρησιμοποιούν ευρωπαϊκές βάσεις και εναέριο χώρο. Στην επίσημη ομιλία του, ο Κόλμπι υπενθύμισε την εντολή Χέγκσεθ να διασφαλιστεί ότι «η πρόσβαση, η χρήση βάσεων και οι υπερπτήσεις είναι σαφώς οριοθετημένες και διασφαλισμένες».
Στις δημόσιες δηλώσεις του στο ΝΑΤΟ είπε επίσης ότι υπάρχουν ζητήματα ως προς την πρόσβαση, τις βάσεις και τις υπερπτήσεις που «πρέπει να διευθετήσουμε».
Αργότερα, μιλώντας σε δημοσιογράφους, δήλωσε, σύμφωνα με τους Financial Times: «Δεν ζητάμε σε κάθε περίπτωση πλήρη ελευθερία κινήσεων, αλλά πρέπει να μπορούμε να επιχειρούμε αποτελεσματικά. Χρειαζόμαστε προβλεψιμότητα».
Και συνέδεσε ευθέως το ζήτημα με τις επιχειρήσεις κατά του Ιράν: «Αυτό δεν ήταν πάντοτε δεδομένο κατά την επιχείρηση “Epic Fury” και οδήγησε στη δικαιολογημένη δυσαρέσκεια του προέδρου».
«Όσο το τσιμέντο είναι ακόμη νωπό» – Δηλώσεις με νόημα για τη Γερμανία
Ο Κόλμπι μίλησε για μια «ιστορική ευκαιρία», σημειώνοντας ότι, ύστερα από «μια γενιά αφοπλισμού και ουσιαστικής αποστρατιωτικοποίησης», πολλές ευρωπαϊκές χώρες ξαναχτίζουν τη στρατιωτική τους ισχύ, ορισμένες φτάνοντας στο σημείο «να αλλάζουν τα συντάγματά τους και να αυξάνουν το όριο συνταξιοδότησης».
Στις δημόσιες δηλώσεις του με τον Μαρκ Ρούτε ξεχώρισε μάλιστα τις «εξαιρετικές επενδύσεις» της Πολωνίας, της Γερμανίας και της Ολλανδίας, εκφράζοντας την ελπίδα ότι «και άλλοι θα ακολουθήσουν».
Η αναφορά ειδικά στη Γερμανία έχει ιδιαίτερο ιστορικό βάρος. Στην πρώιμη περίοδο του ΝΑΤΟ, ο πρώτος γενικός γραμματέας της Συμμαχίας, Λόρδος Ίσμεϊ, είχε συμπυκνώσει τη λογική της μεταπολεμικής ασφάλειας στη διάσημη φράση ότι στόχος ήταν να κρατηθούν «οι Ρώσοι έξω, οι Αμερικανοί μέσα και οι Γερμανοί κάτω». Σήμερα η εικόνα έχει σε μεγάλο βαθμό αντιστραφεί: η Ουάσιγκτον ζητά από μια ισχυρότερη Γερμανία και συνολικά από την Ευρώπη να αναλάβουν μεγαλύτερο μέρος του βάρους της συμβατικής άμυνας.
«Αυτό είναι εξαιρετικό», είπε ο Κόλμπι για την επανενίσχυση των ευρωπαϊκών στρατιωτικών δυνατοτήτων, για να καταλήξει με μια χαρακτηριστική εικόνα: «Τώρα είναι η στιγμή, όσο το τσιμέντο είναι ακόμη νωπό, να χαράξουμε την πορεία για την επόμενη δεκαετία και πέρα από αυτήν».
Ρούτε: «Υπάρχουν ακόμη πολλά που πρέπει να γίνουν»
Ο Ρούτε θύμισε ότι ο Κόλμπι είχε χρησιμοποιήσει τον όρο «ΝΑΤΟ 3.0» ήδη από τον Φεβρουάριο και πρόσθεσε ότι πλέον «ουσιαστικά όλοι τον χρησιμοποιούμε». Επικαλέστηκε τα επιπλέον 139 δισ. δολάρια που, όπως είπε, δαπάνησαν Ευρωπαίοι και Καναδοί για την άμυνα το 2025: «Και συνεχίζεται. Υπάρχουν ακόμη πολλά περισσότερα που πρέπει να γίνουν. Θα φτάσουμε εκεί».
Παρά τον θετικό τόνο της συνάντησης, παραμένει ανοιχτό το βασικό ερώτημα για τις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες: πώς θα μεταφραστούν οι απαντήσεις στο ερωτηματολόγιο στις τελικές αποφάσεις της Ουάσιγκτον για στρατεύματα, βάσεις και στρατιωτικά μέσα στην Ευρώπη.
Επίσης, η συζήτηση αφήνει ανοιχτό ένα βαθύτερο ερώτημα για την ευρωπαϊκή ασφάλεια. Η μετατόπιση μεγαλύτερου μέρους του αμυντικού βάρους προς την Ευρώπη δεν σημαίνει αυτομάτως και μεγαλύτερη στρατηγική αυτονομία. Το Reuters σημειώνει ότι Ευρωπαίοι αξιωματούχοι διερωτώνται αν πρόκειται για ουσιαστική διαβούλευση ή για διαπραγματευτική τακτική, ενώ η νέα ισορροπία μπορεί να ενισχύσει το ειδικό βάρος κρατών με ισχυρές ένοπλες δυνάμεις, κρίσιμη γεωγραφική θέση και ιδιαίτερες περιφερειακές επιδιώξεις. Για την ΕΕ, το στοίχημα είναι να μειώσει την εξάρτησή της από τις ΗΠΑ χωρίς, στην προσπάθεια αυτή, να βρεθεί εκ νέου εγκλωβισμένη σε άλλες εξαρτήσεις και σε μια αρχιτεκτονική ασφαλείας που δεν ελέγχει πλήρως.
