Υπάρχουν ημέρες που άλλαξαν την Ιστορία. Και υπάρχουν και ημέρες που… δεν υπήρξαν ποτέ.
Αν κάποιος αναζητήσει την 5η Οκτωβρίου 1582 στην Ιταλία, στην Ισπανία, στην Πορτογαλία και σε άλλες περιοχές που εφάρμοσαν αμέσως τη μεγάλη ημερολογιακή μεταρρύθμιση, θα βρεθεί μπροστά σε ένα παράδοξο: η ημερομηνία αυτή δεν υπήρξε.
Ούτε η 6η. Ούτε η 7η. Και ούτω καθεξής μέχρι και τη 14η Οκτωβρίου.
Οι άνθρωποι πήγαν για ύπνο την Πέμπτη 4 Οκτωβρίου 1582 και η επόμενη ημέρα ονομάστηκε Παρασκευή 15 Οκτωβρίου 1582.
Κανείς φυσικά δεν έχασε δέκα πραγματικές ημέρες από τη ζωή του. Αυτό που εξαφανίστηκε ήταν δέκα ημερομηνίες από το ημερολόγιο.
Το λάθος που συσσωρευόταν επί αιώνες
Η αιτία βρισκόταν στο Ιουλιανό ημερολόγιο, που είχε θεσπιστεί από τον Ιούλιο Καίσαρα το 46 π.Χ. και άρχισε να εφαρμόζεται από το 45 π.Χ.
Το σύστημα θεωρούσε ότι το έτος διαρκεί 365 ημέρες και έξι ώρες και γι’ αυτό πρόσθετε μία επιπλέον ημέρα κάθε τέσσερα χρόνια.
Ήταν μια εξαιρετική για την εποχή προσέγγιση, αλλά όχι απολύτως ακριβής.
Το πραγματικό τροπικό έτος είναι περίπου 365 ημέρες, 5 ώρες, 48 λεπτά και 46 δευτερόλεπτα. Η μικρή αυτή διαφορά, περίπου 11 λεπτά τον χρόνο, φαίνεται ασήμαντη. Μέσα στους αιώνες, όμως, συσσωρεύτηκε.
Τον 16ο αιώνα το ημερολόγιο είχε πλέον μετακινηθεί περίπου δέκα ημέρες σε σχέση με τις εποχές και την εαρινή ισημερία.
Ο Πάπας Γρηγόριος ΙΓ΄ αλλάζει το ημερολόγιο
Τη λύση έδωσε ο Πάπας Γρηγόριος ΙΓ΄, από τον οποίο πήρε το όνομά του το Γρηγοριανό ημερολόγιο.
Με την παπική βούλα Inter gravissimas, που εκδόθηκε τον Φεβρουάριο του 1582, αποφασίστηκε η μεγάλη διόρθωση.
Για να επανέλθει η εαρινή ισημερία περίπου στη θέση που είχε κατά την εποχή της Α΄ Οικουμενικής Συνόδου της Νίκαιας, έπρεπε να αφαιρεθούν δέκα ημερομηνίες.
Και αυτό ακριβώς έγινε.
Από τις 4 Οκτωβρίου κατευθείαν στις 15
Η εφαρμογή ήταν εντυπωσιακά απλή.
Μετά την 4η Οκτωβρίου 1582 δεν ακολούθησε η 5η. Ακολούθησε η 15η Οκτωβρίου.
Έτσι, οι ημερομηνίες από 5 έως και 14 Οκτωβρίου 1582 δεν εμφανίστηκαν ποτέ στα ημερολόγια των χωρών που εφάρμοσαν τότε τη μεταρρύθμιση.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι οι συγκεκριμένες ημερομηνίες «δεν υπήρξαν» σε ολόκληρο τον κόσμο. Η αλλαγή δεν εφαρμόστηκε ταυτόχρονα παντού.
Η Ευρώπη χωρίστηκε ακόμη και… στον χρόνο
Οι καθολικές χώρες ήταν οι πρώτες που υιοθέτησαν το νέο ημερολόγιο. Η Ισπανία, η Πορτογαλία και μεγάλο μέρος της Ιταλίας ήταν μεταξύ εκείνων που πέρασαν αμέσως στο νέο σύστημα.
Οι προτεσταντικές και ορθόδοξες χώρες ήταν πολύ πιο επιφυλακτικές, επειδή η μεταρρύθμιση προερχόταν από τον Πάπα.
Έτσι δημιουργήθηκε για αιώνες ένα παράξενο φαινόμενο: διαφορετικές ευρωπαϊκές χώρες μπορούσαν την ίδια πραγματική ημέρα να γράφουν διαφορετική ημερομηνία.
Η Βρετανία και οι αποικίες της, για παράδειγμα, υιοθέτησαν το Γρηγοριανό ημερολόγιο μόλις το 1752. Τότε η διαφορά είχε φθάσει πλέον τις 11 ημέρες: μετά τις 2 Σεπτεμβρίου ακολούθησε η 14η Σεπτεμβρίου.
Η Ρωσία έκανε τη μετάβαση μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση. Το 1918, μετά την 31η Ιανουαρίου ακολούθησε η 14η Φεβρουαρίου.
Γι’ αυτό και η περίφημη Οκτωβριανή Επανάσταση του 1917 γιορταζόταν τον Νοέμβριο σύμφωνα με το Γρηγοριανό ημερολόγιο: η εξέγερση της 25ης Οκτωβρίου με το παλαιό ημερολόγιο αντιστοιχούσε στην 7η Νοεμβρίου με το νέο.
Το έξυπνο σύστημα των δίσεκτων ετών
Η μεταρρύθμιση δεν περιορίστηκε στην εξαφάνιση των δέκα ημερομηνιών. Έπρεπε να εξασφαλιστεί ότι το ίδιο λάθος δεν θα επαναλαμβανόταν.
Στο Γρηγοριανό ημερολόγιο ένα έτος που διαιρείται με το 4 είναι κατά κανόνα δίσεκτο. Τα έτη όμως που τελειώνουν σε «00» δεν είναι δίσεκτα, εκτός εάν διαιρούνται ακριβώς με το 400.
Έτσι το 1600 και το 2000 ήταν δίσεκτα, ενώ το 1700, το 1800 και το 1900 δεν ήταν. Για τον ίδιο λόγο, το 2100 δεν θα είναι δίσεκτο.
Με αυτή τη μικρή αλλά καθοριστική αλλαγή το ημερολόγιο έγινε πολύ ακριβέστερο.
Και η Ελλάδα;
Η Ελλάδα παρέμεινε για πολύ περισσότερο χρόνο στο Ιουλιανό ημερολόγιο.
Η πολιτική μετάβαση στο Γρηγοριανό ημερολόγιο πραγματοποιήθηκε το 1923. Μετά την 15η Φεβρουαρίου 1923 ακολούθησε η 1η Μαρτίου 1923, καθώς η διαφορά των δύο ημερολογίων είχε πλέον φτάσει τις 13 ημέρες.
Το ημερολογιακό ζήτημα είχε και έντονη εκκλησιαστική διάσταση. Η Εκκλησία της Ελλάδος υιοθέτησε αργότερα το αναθεωρημένο Ιουλιανό ημερολόγιο για τις ακίνητες εορτές, ενώ ο υπολογισμός του Πάσχα εξακολούθησε να ακολουθεί την ορθόδοξη πασχάλια.
Μπορεί κάποιος να έχει γεννηθεί στις 10 Οκτωβρίου 1582;
Η απάντηση είναι το πιο ενδιαφέρον σημείο της ιστορίας: εξαρτάται από το πού βρισκόταν.
Στη Ρώμη ή στη Μαδρίτη, μια ληξιαρχική πράξη με ημερομηνία 10 Οκτωβρίου 1582 δεν θα μπορούσε κανονικά να υπάρχει με το νέο ημερολόγιο, επειδή η συγκεκριμένη ημερομηνία είχε παραλειφθεί.
Σε μια χώρα όμως που εξακολουθούσε να χρησιμοποιεί το Ιουλιανό ημερολόγιο, η 10η Οκτωβρίου υπήρξε κανονικά.
Γι’ αυτό οι ιστορικοί πρέπει να είναι ιδιαίτερα προσεκτικοί με τις ημερομηνίες παλαιών εγγράφων: η ίδια ημερομηνία μπορεί να σημαίνει διαφορετική πραγματική ημέρα ανάλογα με τη χώρα και το ημερολόγιο που χρησιμοποιούσε.
Ο χρόνος δεν σταμάτησε, άλλαξε το όνομά του
Οι δέκα ημέρες του Οκτωβρίου του 1582 αποτελούν ένα από τα ωραιότερα παράδοξα της Ιστορίας.
Ο χρόνος φυσικά συνέχισε να κυλά κανονικά. Ο Ήλιος ανέτειλε και έδυσε. Οι άνθρωποι εργάστηκαν, κοιμήθηκαν, γεννήθηκαν και πέθαναν.
Αλλά στο χαρτί συνέβη κάτι μοναδικό.
Η 4η Οκτωβρίου έγινε 15η Οκτωβρίου μέσα σε ένα βράδυ.
Και δέκα ημερομηνίες εξαφανίστηκαν από το ημερολόγιο, αφήνοντας πίσω τους την εκπληκτική ιστορία των ημερών που, για ένα μέρος του κόσμου, ουδέποτε υπήρξαν.
