Η σύνοδος κορυφής Ευρωπαϊκής Ένωσης–Δυτικών Βαλκανίων (Αλβανία, Βοσνία και Ερζεγοβίνη, Κόσοβο, Μαυροβούνιο, Βόρεια Μακεδονία, Σερβία) που πραγματοποιείται σήμερα στο Τίβατ του Μαυροβουνίου θεωρείται μία από τις σημαντικότερες των τελευταίων ετών για το μέλλον της ευρωπαϊκής διεύρυνσης. Σε μια περίοδο κατά την οποία ο πόλεμος στην Ουκρανία έχει επαναφέρει τη διεύρυνση στην κορυφή της ευρωπαϊκής ατζέντας, οι Βρυξέλλες αναζητούν τρόπους να δώσουν νέα δυναμική στην ενταξιακή διαδικασία των χωρών της περιοχής, έπειτα από χρόνια στασιμότητας, με τη Γερμανία και τη Γαλλία να προωθούν σχέδιο σταδιακής ενσωμάτωσης.
Η συνάντηση πραγματοποιείται μόλις έξι μήνες μετά την προηγούμενη σύνοδο ΕΕ–Δυτικών Βαλκανίων στις Βρυξέλλες και έχει ως κεντρικό θέμα την «Κοινή ευημερία και σταθερότητα της Ευρωπαϊκής Ένωσης και των Δυτικών Βαλκανίων». Ωστόσο, πίσω από τις επίσημες διατυπώσεις, η λέξη που κυριαρχεί στις συζητήσεις είναι η «σταδιακή ένταξη».
Δεν είναι τυχαίο ότι, σύμφωνα με την επίσημη ατζέντα του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, οι ηγέτες αναμένεται να εξετάσουν «την πρόοδο που έχει σημειωθεί στη σταδιακή ενσωμάτωση των Δυτικών Βαλκανίων στην Ευρωπαϊκή Ένωση και τον τρόπο περαιτέρω προώθησής της», με βασικό εργαλείο το Σχέδιο Ανάπτυξης για τα Δυτικά Βαλκάνια. Η διατύπωση αυτή αποτυπώνει μια ευρύτερη αλλαγή φιλοσοφίας στις Βρυξέλλες: αντί της λογικής «όλα ή τίποτα», οι υποψήφιες χώρες θα μπορούν να αποκτούν σταδιακά ορισμένα από τα οφέλη της ευρωπαϊκής συμμετοχής πριν από την πλήρη ένταξή τους.
«Γρήγορα ναι, πρόχειρα όχι»
Η Αθήνα εμφανίζεται θετική στην επιτάχυνση της διεύρυνσης, απορρίπτει όμως τη λογική του «γρήγορα και πρόχειρα». Κυβερνητικές πηγές επισημαίνουν ότι η ταχύτητα δεν μπορεί να οδηγήσει σε εκπτώσεις ως προς τα κριτήρια ένταξης, τον σεβασμό των σχέσεων καλής γειτονίας, των θεμελιωδών δικαιωμάτων και των δεσμευτικών διεθνών συμφωνιών που συνοδεύουν την ενταξιακή διαδικασία.
Η θέση αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία ενόψει της ελληνικής Προεδρίας του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης το δεύτερο εξάμηνο του 2027, όταν η Αθήνα αναμένεται να βρεθεί στο επίκεντρο κρίσιμων συζητήσεων για το μέλλον της διεύρυνσης και την ευρωπαϊκή πορεία των χωρών των Δυτικών Βαλκανίων.
Το γαλλογερμανικό σχέδιο και η νέα φιλοσοφία της διεύρυνσης
Τη νέα αυτή προσέγγιση ενισχύει και το κοινό γαλλογερμανικό non-paper που κυκλοφόρησε παραμονές της συνόδου και το οποίο επιχειρεί να δώσει συγκεκριμένο περιεχόμενο στη λογική της «σταδιακής ένταξης».
Όπως αναφέρεται στο κείμενο, η Ευρωπαϊκή Ένωση πρέπει να προσφέρει «πρόσθετα κίνητρα στο πλαίσιο μιας αξιοκρατικής και σταδιακής διαδικασίας ενσωμάτωσης» και ταυτόχρονα να καταστήσει την ενταξιακή διαδικασία πιο αποτελεσματική, επιτρέποντας ταχύτερη και βαθύτερη ενσωμάτωση των υποψηφίων χωρών.
Η πρόταση προβλέπει τη δυνατότητα συμμετοχής των υποψηφίων χωρών σε ευρωπαϊκά προγράμματα ανταλλαγής φοιτητών και έρευνας, καθώς και τη σταδιακή ένταξή τους σε τομείς όπως η ενέργεια, η βιομηχανία και το ευρωπαϊκό Σύστημα Εμπορίας Δικαιωμάτων Εκπομπών, υπό την προϋπόθεση ότι θα πληρούν τα σχετικά ευρωπαϊκά πρότυπα και κριτήρια.
Παράλληλα, το γαλλογερμανικό σχέδιο ανοίγει για πρώτη φορά τη συζήτηση για τη συμμετοχή εκπροσώπων των χωρών των Δυτικών Βαλκανίων και της Μολδαβίας σε ορισμένες συνεδριάσεις υπουργών και συνόδους κορυφής της Ευρωπαϊκής Ένωσης, χωρίς όμως δικαίωμα ψήφου. Στόχος είναι οι υποψήφιες χώρες να εξοικειώνονται σταδιακά με τη λειτουργία των ευρωπαϊκών θεσμών και να αποκτούν πιο ενεργό ρόλο πριν από την πλήρη ένταξή τους.
Δεν το θέλουν όλοι
Η συζήτηση δεν είναι καινούργια στις Βρυξέλλες και συνδέεται άμεσα με την επιστροφή της διεύρυνσης στην κορυφή της ευρωπαϊκής ατζέντας μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, αλλά και με τη διαπίστωση ότι η παραδοσιακή διαδικασία ένταξης παραμένει εξαιρετικά αργή και χρονοβόρα. Η πρόταση του Γερμανού καγκελάριου Φρίντριχ Μερτς για ένα ενδιάμεσο καθεστώς «συνδεδεμένου μέλους» για την Ουκρανία ενίσχυσε τη συζήτηση, προκαλώντας παράλληλα προβληματισμό σε χώρες των Δυτικών Βαλκανίων που βρίσκονται εδώ και χρόνια στην ενταξιακή διαδικασία.
Το γαλλογερμανικό σχέδιο επιχειρεί να απαντήσει σε αυτές τις ανησυχίες επεκτείνοντας τη λογική της σταδιακής ενσωμάτωσης σε όλες τις υποψήφιες χώρες. Ωστόσο, η ιδέα συμμετοχής εκπροσώπων τους σε ευρωπαϊκές συνόδους δεν βρίσκει όλους σύμφωνους.
Σύμφωνα με διπλωματικές πηγές, ακόμη και χωρίς δικαίωμα ψήφου, η παρουσία υποψήφιων χωρών στις συζητήσεις θα μπορούσε να επηρεάσει τη δυναμική των διαβουλεύσεων και τις ισορροπίες μεταξύ των κρατών μελών, γεγονός που εξηγεί γιατί η πρόταση αντιμετωπίζεται με επιφυλάξεις σε αρκετές ευρωπαϊκές πρωτεύουσες.
Από τη θεωρία στην πράξη: τέλος στις χρεώσεις roaming
Η λογική της σταδιακής ενσωμάτωσης έχει ήδη αρχίσει να περνά από τη θεωρία στην πράξη. Μία ημέρα πριν από τη σύνοδο, το Συμβούλιο της ΕΕ άναψε το πράσινο φως για την έναρξη διαπραγματεύσεων με τις έξι χώρες των Δυτικών Βαλκανίων για την ένταξή τους στον ευρωπαϊκό χώρο «Roam Like at Home».
Εφόσον ολοκληρωθεί η διαδικασία, οι πολίτες τους θα μπορούν να χρησιμοποιούν κινητή τηλεφωνία και δεδομένα εντός της ΕΕ χωρίς πρόσθετες χρεώσεις, σε ένα πρώτο απτό δείγμα των οφελών που επιδιώκουν να προσφέρουν οι Βρυξέλλες πριν από την πλήρη ένταξη.
Εδώ είναι Βαλκάνια
Ωστόσο, λίγες ώρες πριν από την έναρξη της συνόδου, μια νέα ένταση μεταξύ Σερβίας και Μαυροβουνίου ήρθε να υπενθυμίσει γιατί η περιοχή εξακολουθεί να αποτελεί μία από τις πιο σύνθετες γεωπολιτικές προκλήσεις για την Ευρωπαϊκή Ένωση.
Οι αρχές του Μαυροβουνίου απαγόρευσαν την είσοδο σε 87 Σέρβους πολίτες που έφτασαν με ναυλωμένη πτήση στο Τίβατ, κρίνοντας ότι αποτελούσαν κίνδυνο για την ασφάλεια της συνόδου. Σύμφωνα με πληροφορίες που επικαλούνται τοπικά μέσα ενημέρωσης, οι αρχές θεωρούσαν ότι υπήρχε κίνδυνος ενεργειών που θα μπορούσαν να αποσπάσουν την προσοχή από τη σύνοδο κορυφής.
Η σερβική υπηρεσία πληροφοριών προειδοποίησε στη συνέχεια τον πρόεδρο Αλεξάνταρ Βούτσιτς να μην ταξιδέψει στο Μαυροβούνιο, επικαλούμενη κινδύνους ασφαλείας, ενώ το Βελιγράδι προχώρησε σε αυστηρότερους συνοριακούς ελέγχους. Παρά τις προειδοποιήσεις, ο Σέρβος πρόεδρος αναμένεται να συμμετάσχει κανονικά στη σύνοδο.
«28 by 28»
Το επεισόδιο μεταξύ Σερβίας και Μαυροβουνίου υπενθυμίζει ότι η διεύρυνση παραμένει άρρηκτα συνδεδεμένη με ανοιχτά πολιτικά και γεωπολιτικά ζητήματα στην περιοχή. Η επιλογή του Μαυροβουνίου ως οικοδεσπότη της συνόδου δεν είναι τυχαία, καθώς θεωρείται η πιο προχωρημένη υποψήφια χώρα των Δυτικών Βαλκανίων και προβάλλει τον φιλόδοξο στόχο «28 by 28», δηλαδή την ένταξή του στην Ευρωπαϊκή Ένωση έως το 2028.
Την ίδια στιγμή, η ενταξιακή πορεία αρκετών χωρών εξακολουθεί να σκοντάφτει σε διμερείς διαφορές, ζητήματα κράτους δικαίου και εκκρεμότητες που συνδέονται με τα κριτήρια ένταξης. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η αντιπαράθεση μεταξύ Βουλγαρίας και Βόρειας Μακεδονίας, η οποία εξακολουθεί να επηρεάζει την ενταξιακή πορεία των Σκοπίων. Για την Αθήνα, η επιτάχυνση της διεύρυνσης δεν μπορεί να γίνει εις βάρος των προϋποθέσεων που θέτει η ίδια η Ένωση, μεταξύ των οποίων ο σεβασμός των σχέσεων καλής γειτονίας, η εφαρμογή διεθνών συμφωνιών, όπως η Συμφωνία των Πρεσπών, καθώς και ζητήματα που αφορούν τα δικαιώματα της ελληνικής εθνικής μειονότητας στην Αλβανία.
Πέρα από τη διεύρυνση, οι ηγέτες αναμένεται να συζητήσουν την ενίσχυση της συνεργασίας σε θέματα ασφάλειας και άμυνας, την αντιμετώπιση κυβερνοαπειλών και υβριδικών επιθέσεων, καθώς και την καταπολέμηση ξένων παρεμβάσεων και εκστρατειών παραπληροφόρησης.
Υπό αυτό το πρίσμα, η ένταση που προηγήθηκε της συνόδου λειτουργεί ως υπενθύμιση ότι η ευρωπαϊκή προοπτική των Δυτικών Βαλκανίων παραμένει άρρηκτα συνδεδεμένη με τη σταθερότητα και τον γεωπολιτικό προσανατολισμό της περιοχής.
Και μπορεί η Ευρωπαϊκή Ένωση να επαναλάβει την «πλήρη και αδιαμφισβήτητη δέσμευσή» της στην προοπτική ένταξης των χωρών των Δυτικών Βαλκανίων, όμως το ζητούμενο πλέον δεν είναι μόνο η ταχύτητα της διεύρυνσης, αλλά και η διατήρηση της αξιοπιστίας της διαδικασίας.
