Οι άνθρωποι σε όλο τον κόσμο χρησιμοποιούν ουσίες που επηρεάζουν το μυαλό, από διεγερτικά και ναρκωτικά έως παραισθησιογόνες ουσίες. Ωστόσο, παραδόξως λίγα γνωρίζουμε για το πώς ανακαλύφθηκαν για πρώτη φορά ορισμένες ψυχοδραστικές ουσίες και πώς εντάχθηκαν στην καθημερινή ζωή.
Σε νέα μελέτη που δημοσιεύεται σήμερα, αποκαλύπτουμε τις προϊστορικές ρίζες της μάσησης του καρπού του μπετέλ. Η διαδεδομένη αυτή συνήθεια έχει μακρά και βαθιά ιστορία στην περιοχή Ασίας-Ειρηνικού.
Ο καρπός του μπετέλ είναι ένα εθιστικό διεγερτικό που προκαλεί ήπια ευφορία και αυξημένη εγρήγορση, μεταξύ άλλων επιδράσεων, ενώ η συστηματική χρήση του συνδέεται με υψηλά ποσοστά καρκίνου του στόματος. Μετά το αλκοόλ, την καφεΐνη και τη νικοτίνη, το μπετέλ αποτελεί την τέταρτη πιο διαδεδομένη ψυχοδραστική ουσία στον κόσμο.
Γραπτές αναφορές στη μάσηση μπετέλ στην Ινδία και την Κίνα χρονολογούνται τουλάχιστον 2.000 χρόνια πίσω. Τα αρχαιότερα αρχαιολογικά ευρήματα χρονολογούνται περίπου 3.500 χρόνια πριν και αφορούν χημικές ενώσεις του καρπού του μπετέλ που εντοπίστηκαν στα δόντια ενός ανθρώπου ο οποίος έζησε στην Ταϊλάνδη.
Η νέα μας μελέτη, που δημοσιεύεται στο περιοδικό Science Advances, δείχνει ότι η χρήση του μπετέλ πιθανότατα ξεκίνησε πολύ νωρίτερα από ό,τι πιστεύαμε μέχρι σήμερα, ίσως ακόμη και πριν από 25.000 χρόνια. Παράλληλα, εντοπίσαμε στοιχεία που δείχνουν ότι η σύγχρονη πρακτική της μάσησης αυτών των σπόρων φοίνικα εξελίχθηκε από μια παλαιότερη και απλούστερη μορφή χρήσης της ουσίας, η οποία επίσης είχε επιπτώσεις στην υγεία.
Κατά τη διάρκεια αρχαιολογικών ανασκαφών στο Νότιο Σουλαουέζι της Ινδονησίας, ανακαλύψαμε τα σκελετικά κατάλοιπα δύο ενήλικων κυνηγών-τροφοσυλλεκτών. Ο ένας χρονολογήθηκε μεταξύ 25.000 και 16.000 ετών πριν, ενώ ο δεύτερος μεταξύ 7.600 και 6.300 ετών πριν.
Παρότι έζησαν με διαφορά τουλάχιστον 10.000 ετών, οι δύο άνθρωποι είχαν ένα κοινό χαρακτηριστικό: βαθιές, στρογγυλεμένες αυλακώσεις σε ορισμένα από τα δόντια τους. Αρχικά, το εύρημα αυτό μας προκάλεσε μεγάλη απορία.
Οι αυλακώσεις δεν έμοιαζαν με καμία άλλη μορφή προϊστορικής φθοράς των δοντιών που είχαμε καταγράψει στο παρελθόν. Υποδείκνυαν μια ασυνήθιστη δραστηριότητα, η οποία επαναλαμβανόταν για μεγάλο χρονικό διάστημα.
Τελικά καταλήξαμε στο συμπέρασμα ότι οι κυνηγοί-τροφοσυλλέκτες κρατούσαν συστηματικά ανάμεσα στα δόντια τους ένα σκληρό, περίπου σφαιρικό αντικείμενο, ενώ το πιπίλιζαν για παρατεταμένα χρονικά διαστήματα. Με την πάροδο του χρόνου, η τριβή που προκαλούσε αυτή η δραστηριότητα δημιούργησε βαθιές αυλακώσεις στα δόντια τους.
Σε έναν από τους δύο ανθρώπους, η φθορά ήταν τόσο έντονη ώστε ο πολφικός θάλαμος, δηλαδή ο «ζωντανός πυρήνας» του δοντιού, είχε αποκαλυφθεί πλήρως σε αρκετά σημεία. Κάτι τέτοιο θα ήταν εξαιρετικά επώδυνο.
Ποιο ήταν όμως το μυστηριώδες αντικείμενο που πιπίλιζαν αυτοί οι άνθρωποι;
Οι αυλακώσεις μάς θύμισαν τα λεγόμενα «αποτυπώματα πίπας από πηλό» που έχουν εντοπιστεί σε ανθρώπους της αποικιακής περιόδου. Πρόκειται για στρογγυλεμένες εγκοπές που δημιουργούνταν στα δόντια ανθρώπων οι οποίοι κάπνιζαν συστηματικά και κρατούσαν ανάμεσα στα δόντια τους τα τραχιά στελέχη από πήλινες πίπες.
Αυτό μας οδήγησε να εξετάσουμε το ενδεχόμενο του καρπού του μπετέλ. Οι σκληροί, στρογγυλοί σπόροι του φοίνικα Areca catechu ταιριάζουν γενικά σε μέγεθος και σχήμα με τις αυλακώσεις, ενώ η συστηματική χρήση του μπετέλ θα μπορούσε να εξηγήσει γιατί οι συγκεκριμένοι άνθρωποι επέμεναν σε μια τόσο επιβαρυντική για τα δόντια πρακτική.
Όπως και τα σημάδια από τις πήλινες πίπες, αυτά τα χαρακτηριστικά ίχνη στα δόντια ενδέχεται να προκλήθηκαν από μια μακροχρόνια συνήθεια που σχετιζόταν με τη χρήση ψυχοδραστικής ουσίας.
Πώς ξεκίνησε η μάσηση του μπετέλ
Οι σύγχρονοι χρήστες καταναλώνουν το μπετέλ αναμειγνύοντας έναν σπόρο του φυτού άρεκα, τον λεγόμενο «καρπό του μπετέλ», με σβησμένο ασβέστη, ο οποίος συνήθως παρασκευάζεται από κονιορτοποιημένα καμένα όστρακα, ασβεστόλιθο ή κοράλλια. Το μείγμα αυτό σχηματίζει ένα «μάσημα» που μασιέται για τις ψυχοδραστικές του επιδράσεις.
Ανάλογα με τις τοπικές παραδόσεις, μπορεί να προστίθενται και άλλα συστατικά. Ο σβησμένος ασβέστης προκαλεί μια χημική αντίδραση που επιτρέπει στις ψυχοδραστικές ενώσεις του καρπού να απορροφώνται ταχύτερα στην κυκλοφορία του αίματος.
Ο ασβέστης μετατρέπει επίσης το σάλιο σε κόκκινο χρώμα. Το συχνό φτύσιμο αυτού του υγρού αποτελεί χαρακτηριστικό της μάσησης μπετέλ, ενώ τα δόντια των ανθρώπων που το χρησιμοποιούν για μεγάλο χρονικό διάστημα συχνά αποκτούν μόνιμους λεκέδες.
Ωστόσο, η μάσηση του καρπού του μπετέλ δεν προκαλεί αυτές τις χαρακτηριστικές αυλακώσεις στα δόντια, ενώ τα δόντια από το Σουλαουέζι δεν παρουσιάζουν αποχρωματισμό.
Έτσι, διατυπώσαμε την υπόθεση ότι, πριν από την εμφάνιση της μάσησης μπετέλ όπως τη γνωρίζουμε σήμερα, οι κυνηγοί-τροφοσυλλέκτες απλώς πιπίλιζαν ολόκληρους τους καρπούς του μπετέλ.
Θα είχε όμως αυτό την ίδια επίδραση; Μουλιάσαμε καρπούς μπετέλ σε τεχνητό σάλιο και στη συνέχεια εξετάσαμε τα εκχυλίσματα που προέκυψαν σε κύτταρα αυγών βατράχων, τα οποία είχαν τροποποιηθεί ώστε να παράγουν υποδοχείς του ανθρώπινου εγκεφάλου.
Διαπιστώσαμε ότι η παρατεταμένη έκθεση ολόκληρων καρπών μπετέλ στο σάλιο απελευθερώνει το βασικό ψυχοδραστικό αλκαλοειδές που περιέχουν οι σπόροι, την αρεκολίνη. Αυτό σημαίνει ότι και μόνο το πιπίλισμα αρκεί για την απελευθέρωση ενώσεων που επηρεάζουν τη λειτουργία του εγκεφάλου.
Η βιομοριακή ανάλυση αποκάλυψε επίσης την παρουσία αρεκολίνης στα δόντια των αρχαίων κυνηγών-τροφοσυλλεκτών, επιβεβαιώνοντας ότι είχαν καταναλώσει καρπό μπετέλ.
Τα αποτελέσματα, επομένως, ενισχύουν την υπόθεσή μας: οι πρώιμοι κυνηγοί-τροφοσυλλέκτες στο Σουλαουέζι συνήθιζαν να πιπιλίζουν ολόκληρους καρπούς μπετέλ.
Κακές συνήθειες
Η ψυχοδραστική «ευφορία» από το πιπίλισμα του καρπού του μπετέλ μπορεί να ήταν ηπιότερη από εκείνη που προκαλεί η σύγχρονη μάσηση μπετέλ, όμως η συνήθεια ήταν τόσο συχνή και παρατεταμένη ώστε να αλλάξει δραματικά το σχήμα των δοντιών όσων την ακολουθούσαν.
Ένας από τους λόγους για τη συνήθεια αυτή μπορεί να ήταν η ανακούφιση από τον πόνο. Και οι δύο άνθρωποι υπέφεραν από χρόνια οδοντικά προβλήματα, ενώ η αρεκολίνη διαθέτει αναλγητικές ιδιότητες.
Τα ευρήματά μας, ωστόσο, υποδεικνύουν μια σκληρή ειρωνεία. Όσο περισσότερο αυτοί οι άνθρωποι πιπίλιζαν καρπούς μπετέλ, τόσο μεγαλύτερη ζημιά προκαλούσαν στα δόντια τους. Την ίδια στιγμή, επειδή οι σπόροι της άρεκα μπορούν να μειώσουν την αίσθηση του πόνου, η επιδείνωση των οδοντικών προβλημάτων μπορεί να τους ωθούσε να συνεχίζουν τη συνήθεια.
Τα σημερινά μοντέλα δείχνουν ότι οι πρώτες παραδόσεις χρήσης ψυχοδραστικών ουσιών, συμπεριλαμβανομένης της παραγωγής αλκοολούχων ποτών μέσω ζύμωσης, όπως η μπύρα από κριθάρι, μπορούν να συνδεθούν με την εμφάνιση της γεωργίας κατά τη Νεολιθική περίοδο, περίπου 12.500 χρόνια πριν.
Η χρήση του μπετέλ, όμως, μπορεί πλέον να ανιχνευθεί μέχρι το Σουλαουέζι της εποχής των παγετώνων, με την πρακτική του πιπιλίσματος του καρπού να έχει εμφανιστεί πριν από τουλάχιστον 16.000 χρόνια και ίσως ακόμη και πριν από 25.000 χρόνια. Αυτό συνέβη πολύ πριν από την εμφάνιση της γεωργίας.
Κάποια στιγμή, η συνήθεια φαίνεται ότι εξελίχθηκε στην πολύ πιο ισχυρή μορφή μάσησης μπετέλ, η οποία παραμένει διαδεδομένη μέχρι σήμερα.
Η κατανάλωση ψυχοδραστικών φυτών δεν αποτελεί αποκλειστικό χαρακτηριστικό του ανθρώπου. Οι Νεάντερταλ και άλλα πρώιμα ανθρωποειδή ενδέχεται επίσης να χρησιμοποιούσαν φυτά για θεραπευτικούς σκοπούς.
Η μελέτη μας δείχνει, ωστόσο, ότι η συστηματική χρήση ορισμένων φυτικών ουσιών έχει βαθιές ρίζες στην ιστορία του είδους μας. Επιπλέον, οι πρώιμοι κυνηγοί-τροφοσυλλέκτες φαίνεται ότι βίωναν ήδη τις επιπτώσεις που μπορούσε να έχει στην υγεία η μακροχρόνια χρήση τους.
Πηγή: Theconversation.com
