Η 20ή Νοεμβρίου έχει καθιερωθεί από τον ΟΗΕ ως Παγκόσμια Ημέρα Εκβιομηχάνισης της Αφρικής. Μια επέτειος που, κατά τη γνώμη μου, αναδεικνύει ένα από τα μεγαλύτερα αίσχη της σύγχρονης παγκόσμιας οικονομίας. Την εκμετάλλευση μιας ολόκληρης ηπείρου, η οποία διαθέτει τεράστιο φυσικό πλούτο, αλλά εξακολουθεί να στερείται τη βιομηχανική ανάπτυξη που θα μπορούσε να αλλάξει τη μοίρα εκατοντάδων εκατομμυρίων ανθρώπων.
Και έχω κάθε δικαίωμα να το υποστηρίζω. Όχι μόνο διαβάζοντας οικονομικές εκθέσεις και στατιστικές, αλλά επειδή έζησα από κοντά τον τρόπο με τον οποίο οι μεγάλες δυνάμεις αντιμετωπίζουν την Αφρική.
Αμπιτζάν 2017: Όσα έζησα και δεν ξεχνώ
Στις 29 και 30 Νοεμβρίου 2017 πραγματοποιήθηκε στο Αμπιτζάν της Ακτής Ελεφαντοστού η πέμπτη Σύνοδος Κορυφής Ευρωπαϊκής Ένωσης και Αφρικανικής Ένωσης.
Βρέθηκα εκεί ως εκπρόσωπος της Ελλάδας, Υφυπουργός Εξωτερικών και έζησα από κοντά τις διαδικασίες και τη διαχείριση αυτής της μεγάλης διεθνούς συνάντησης.
Στα επίσημα κείμενα κυριαρχούσαν οι ωραίες διατυπώσεις: οικονομική ανάπτυξη, επενδύσεις, δημιουργία θέσεων εργασίας, ευκαιρίες για τη νεολαία και αντιμετώπιση των αιτίων που οδηγούν εκατομμύρια Αφρικανούς στην αναζήτηση καλύτερης ζωής.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση παρουσίαζε τότε ένα εξωτερικό επενδυτικό σχέδιο με φιλοδοξία να κινητοποιήσει επενδύσεις ύψους 44 δισεκατομμυρίων ευρώ έως το 2020.
Ακούγονταν εντυπωσιακά.
Η δική μου εμπειρία, όμως, από όσα διαδραματίζονταν εκεί ήταν διαφορετική.
Είδα μια διεθνή οικονομική και πολιτική πραγματικότητα στην οποία οι εμπορικές ευκαιρίες, οι χρηματοδοτήσεις, οι συμβάσεις και τα επιχειρηματικά συμφέροντα είχαν καθοριστικό βάρος.
Αντί για μια μεγάλη, αποφασιστική προσπάθεια να αποκτήσει η Αφρική δική της ισχυρή βιομηχανική βάση, η συζήτηση περιστρεφόταν σε μεγάλο βαθμό γύρω από επενδυτικά προγράμματα και χρηματοδοτικά εργαλεία.
Και αυτό είναι το κρίσιμο ερώτημα: Πόσες από αυτές τις επενδύσεις δημιουργούν πραγματικά αφρικανική παραγωγή, αφρικανική τεχνογνωσία και μόνιμες, καλά αμειβόμενες θέσεις εργασίας;
Οι αριθμοί αποκαλύπτουν την αποτυχία
Σχεδόν εννέα χρόνια μετά τη Σύνοδο του Αμπιτζάν, τα στοιχεία δεν επιτρέπουν πανηγυρισμούς.
Η Αφρική εξακολουθεί να αντιπροσωπεύει ένα εξαιρετικά μικρό ποσοστό της παγκόσμιας μεταποιητικής παραγωγής, παρά το γεγονός ότι διαθέτει περισσότερους από 1,5 δισεκατομμύριο κατοίκους.
Σύμφωνα με τα στοιχεία του Οργανισμού Βιομηχανικής Ανάπτυξης των Ηνωμένων Εθνών, UNIDO, το 2024 η μεταποίηση αντιπροσώπευε περίπου το 9,6% του ΑΕΠ της υποσαχάριας Αφρικής, έναντι 16,5% σε παγκόσμιο επίπεδο.
Ακόμη πιο αποκαλυπτική είναι η μεταποιητική προστιθέμενη αξία ανά κάτοικο. Στην υποσαχάρια Αφρική υπολογιζόταν περίπου στα 161 δολάρια, έναντι 1.937 δολαρίων παγκοσμίως, σε σταθερές τιμές του 2015.
Δηλαδή, ο παγκόσμιος μέσος όρος ήταν περίπου δώδεκα φορές μεγαλύτερος.
Αυτή είναι η πραγματική εικόνα πίσω από τις μεγαλόστομες διακηρύξεις.
Δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχει πρόοδος. Υπάρχουν χώρες όπως το Μαρόκο, η Αίγυπτος, η Νότια Αφρική και η Αιθιοπία που έχουν αναπτύξει σημαντικές βιομηχανικές δραστηριότητες.
Όμως η συνολική παραγωγική βάση της ηπείρου παραμένει δυσανάλογα μικρή σε σχέση με τον πληθυσμό και τον φυσικό της πλούτο.
Πρώτες ύλες για τους άλλους, βιομηχανίες για τους άλλους
Η Αφρική διαθέτει πετρέλαιο, φυσικό αέριο, χαλκό, κοβάλτιο, χρυσό, διαμάντια, ουράνιο και πολλά ακόμη στρατηγικά ορυκτά.
Ιδιαίτερα σήμερα, με την παγκόσμια στροφή στην ηλεκτροκίνηση, στις μπαταρίες και στις τεχνολογίες της ενεργειακής μετάβασης, οι αφρικανικές πρώτες ύλες αποκτούν ακόμη μεγαλύτερη σημασία.
Όμως το μεγάλο οικονομικό κέρδος δεν βρίσκεται μόνο στην εξόρυξη.
Βρίσκεται στην επεξεργασία, στη μεταποίηση, στην κατασκευή τελικών προϊόντων, στην τεχνολογία και στην εμπορική αξιοποίησή τους.
Και εκεί ακριβώς βρίσκεται το πρόβλημα.
Όταν μια αφρικανική χώρα εξάγει ορυκτά για να κατασκευαστούν αλλού μπαταρίες, ηλεκτρικά αυτοκίνητα και ηλεκτρονικά συστήματα, χάνει ένα σημαντικό μέρος της προστιθέμενης αξίας που θα μπορούσε να παραμείνει στην οικονομία της.
Το ίδιο συμβαίνει με πολλές αγροτικές πρώτες ύλες.
Η Αφρική παράγει κακάο, καφέ, βαμβάκι και πλήθος άλλων προϊόντων. Όμως μεγάλο μέρος της τελικής επεξεργασίας και της εμπορικής υπεραξίας πραγματοποιείται εκτός της ηπείρου.
Αυτό το μοντέλο δεν είναι τυχαίο. Έχει βαθιές ρίζες στην αποικιοκρατική οικονομία, όταν οι αφρικανικές περιοχές αντιμετωπίζονταν πρωτίστως ως πηγές πρώτων υλών και αγορές για τα προϊόντα των ευρωπαϊκών μητροπόλεων.
Ευρώπη και Αμερική: Επενδύσεις ή καινούργιες αγορές;
Στη Σύνοδο του Αμπιτζάν συμμετείχαν κορυφαίοι Ευρωπαίοι ηγέτες, μεταξύ των οποίων η Άνγκελα Μέρκελ και ο Εμανουέλ Μακρόν, καθώς και εκπρόσωποι διεθνών χρηματοπιστωτικών οργανισμών.
Δεν υποστηρίζω ότι δεν έγιναν επενδύσεις ή ότι δεν δημιουργήθηκαν υποδομές.
Η Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων παρουσίαζε χρηματοδοτήσεις για μικρές επιχειρήσεις, ύδρευση, μεταφορές, ηλεκτροδότηση και εμπορικές δραστηριότητες.
Αυτά είναι πραγματικά έργα και δεν πρέπει να αποσιωπώνται.
Αλλά άλλο πράγμα η κατασκευή ενός δρόμου, η παροχή ενός δανείου ή η πώληση βιομηχανικού εξοπλισμού και άλλο η δημιουργία μιας αυτάρκους, ανταγωνιστικής αφρικανικής βιομηχανίας.
Οι ευρωπαϊκές και αμερικανικές επιχειρήσεις έχουν κάθε δικαίωμα να επιδιώκουν κέρδη.
Το ερώτημα είναι εάν οι κυβερνήσεις και οι διεθνείς χρηματοπιστωτικοί οργανισμοί διαμορφώνουν ένα μοντέλο που επιτρέπει και στις αφρικανικές κοινωνίες να κερδίζουν ουσιαστικά.
Διότι η Αφρική δεν μπορεί να παραμένει επ’ αόριστον ένας τεράστιος πελάτης ξένων κατασκευαστικών εταιρειών, ένας προμηθευτής φθηνών πρώτων υλών και ένας τόπος όπου οι μεγάλες δυνάμεις ανταγωνίζονται για συμβάσεις και επιρροή.
ΦΩΤΟ ΜΕ ΞΕΝΟΥΣ ΠΟΛΙΤΙΚΟΥΣ
Το μεταναστευτικό και η μεγάλη υποκρισία
Στο Αμπιτζάν ένα από τα κεντρικά ζητήματα ήταν η μετανάστευση.
Η Ευρώπη αναζητούσε τρόπους να περιορίσει τις παράτυπες μεταναστευτικές ροές, ενώ παράλληλα διακήρυσσε ότι έπρεπε να αντιμετωπιστούν οι βαθύτερες αιτίες τους.
Αλλά πώς θα αντιμετωπιστούν αυτές οι αιτίες όταν εκατομμύρια νέοι άνθρωποι δεν βρίσκουν παραγωγικές δουλειές στις πατρίδες τους;
Πώς θα δημιουργηθεί προοπτική όταν οι αφρικανικές οικονομίες εξαρτώνται από τις διακυμάνσεις των διεθνών τιμών των πρώτων υλών;
Και πώς θα σταματήσει η αναζήτηση μιας καλύτερης ζωής όταν δεν δημιουργούνται επαρκείς ευκαιρίες για αξιοπρεπή εργασία;
Ασφαλώς η μετανάστευση έχει πολλές αιτίες. Πολέμους, πολιτικές διώξεις, δημογραφικές πιέσεις, κλιματικές μεταβολές και οικογενειακούς δεσμούς. Η ανάπτυξη από μόνη της δεν εγγυάται άμεση μείωση των μεταναστευτικών ροών.
Όμως χωρίς παραγωγικές επενδύσεις και πραγματικές οικονομικές προοπτικές, καμία μακροπρόθεσμη στρατηγική δεν μπορεί να θεωρείται ολοκληρωμένη.
Η ευθύνη δεν είναι μόνο των ξένων
Θα ήταν άδικο να αποδώσουμε όλα τα προβλήματα αποκλειστικά στην Ευρώπη και στις Ηνωμένες Πολιτείες.
Υπάρχουν αφρικανικές κυβερνήσεις που ευθύνονται για διαφθορά, κακοδιαχείριση, έλλειψη θεσμών και αποτυχία αξιοποίησης του εθνικού τους πλούτου.
Υπάρχουν επίσης αφρικανικές χώρες που έχουν σημειώσει σημαντική πρόοδο στη βιομηχανία και στην προσέλκυση παραγωγικών επενδύσεων.
Αλλά αυτές οι εξαιρέσεις δεν αλλάζουν τη συνολική εικόνα.
Η διεθνής οικονομική συνεργασία πρέπει να αξιολογείται από το αποτέλεσμα και όχι από τις εξαγγελίες.
Η Αφρική δεν χρειάζεται άλλες υποσχέσεις
Από το Αμπιτζάν του 2017 μέχρι σήμερα πέρασαν σχεδόν εννέα χρόνια.
Η Αφρική εξακολουθεί να έχει τεράστιες δυνατότητες. Διαθέτει ανθρώπινο δυναμικό, φυσικούς πόρους, αναπτυσσόμενες αγορές και μια νέα γενιά που διεκδικεί καλύτερο μέλλον.
Αυτό που χρειάζεται είναι περισσότερη παραγωγή μέσα στην ίδια την ήπειρο. Εργοστάσια, μεταφορά τεχνογνωσίας, επεξεργασία πρώτων υλών, αξιόπιστη ενέργεια, επαγγελματική εκπαίδευση και ουσιαστική συμμετοχή αφρικανικών επιχειρήσεων στις διεθνείς αλυσίδες αξίας.
Η 20ή Νοεμβρίου δεν πρέπει να είναι ακόμη μία επέτειος γεμάτη ευχές και μεγαλόστομες ανακοινώσεις.
Πρέπει να είναι ημέρα λογοδοσίας.
Για τις κυβερνήσεις της Αφρικής, αλλά και για εκείνους που επί δεκαετίες εμφανίζονται ως σωτήρες της, ενώ συχνά αντιμετωπίζουν την ήπειρο ως πεδίο επιχειρηματικών ευκαιριών.
Γιατί το πραγματικό αίσχος δεν είναι ότι η Αφρική είναι φτωχή.
Είναι ότι μια ήπειρος με τόσο μεγάλο πλούτο εξακολουθεί να μην απολαμβάνει το μερίδιο της ευημερίας που δικαιούνται οι λαοί της.