Η κεντρική πλατεία της Κοζάνης έχει όλα όσα θα περίμενε κανείς από μια μικρή ελληνική πόλη: μια ορθόδοξη εκκλησία, το δημαρχείο και δεκάδες καφέ και ταβέρνες. Ελάχιστα, ωστόσο, μαρτυρούν ότι η περιοχή βρίσκεται στο επίκεντρο μιας μεγάλης οικονομικής και ενεργειακής μετάβασης, από την οποία εξαρτώνται πολλά για το μέλλον της Δυτικής Μακεδονίας.
Εκεί όπου μέχρι πρόσφατα συγκεντρώνονταν τεράστιες ποσότητες λιγνίτη για την τροφοδοσία των μονάδων ηλεκτροπαραγωγής, η ΔΕΗ σχεδιάζει πλέον τη δημιουργία ενός από τα μεγαλύτερα data centers στην Ευρώπη. Πρόκειται για μέρος ενός επενδυτικού προγράμματος ύψους 5,8 δισ. ευρώ, με στόχο τη μετατροπή της πρώην λιγνιτικής περιοχής σε κόμβο τεχνολογίας και καθαρής ενέργειας.
Το εγχείρημα αποκτά ιδιαίτερη σημασία, καθώς τα μεγάλα data centers που αναπτύσσονται διεθνώς έχουν προκαλέσει αντιδράσεις σε περιοχές από την Καλιφόρνια έως τη Σκωτία, κυρίως λόγω των απαιτήσεών τους σε ηλεκτρική ενέργεια, νερό και γη. Στην Κοζάνη, αντίθετα, η επένδυση αντιμετωπίζεται από αρκετούς ως μια πιθανή διέξοδος για μια περιοχή που βρίσκεται αντιμέτωπη με τις συνέπειες της απολιγνιτοποίησης.
Παράλληλα, το σχέδιο αποτελεί ένα σημαντικό τεστ για το κατά πόσο η Ευρώπη μπορεί να αναπτύξει τις υποδομές που απαιτούνται για την έκρηξη της τεχνητής νοημοσύνης, αλλά και για το κατά πόσο η Δυτική Μακεδονία μπορεί να προσελκύσει νέες οικονομικές δραστηριότητες μετά το τέλος της εποχής του λιγνίτη.
Από τον λιγνίτη στην τεχνολογία
Η κυβέρνηση του Κυριάκου Μητσοτάκη έχει επενδύσει πολιτικά και οικονομικά στο σχέδιο αναγέννησης της Δυτικής Μακεδονίας. Για την περιοχή, η οποία συγκαταλέγεται στις οικονομικά ασθενέστερες της Ελλάδας, η μετάβαση αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα.
Η ΔΕΗ, που έχει το Ελληνικό Δημόσιο ως μεγαλύτερο μέτοχό της, αντιπροσωπεύει περίπου το 40% της οικονομικής δραστηριότητας στη Δυτική Μακεδονία. Το μεγάλο στοίχημα είναι η οικονομική δραστηριότητα που συνδεόταν επί δεκαετίες με την εξόρυξη και την καύση λιγνίτη να αντικατασταθεί από νέες επενδύσεις και θέσεις εργασίας.
«Το σημαντικότερο είναι να δώσουμε στην περιοχή προοπτική», αναφέρει ο Θεόδωρος Πιλαλίδης, συνταξιούχος κάτοικος της Κοζάνης, ο οποίος εργάστηκε επί 33 χρόνια στα λιγνιτωρυχεία της ΔΕΗ. Όπως σημειώνει, μέχρι σήμερα αυτή η προοπτική δεν έχει γίνει ακόμη ορατή στην καθημερινότητα των κατοίκων.
Η σταδιακή απόσυρση των λιγνιτικών μονάδων έχει ήδη αλλάξει δραστικά την εικόνα της περιοχής. Η μονάδα του Αγίου Δημητρίου, περίπου 18 χιλιόμετρα από την Κοζάνη, έχει πλέον σταματήσει να λειτουργεί, έπειτα από μια σταδιακή διαδικασία παροπλισμού. Στις εγκαταστάσεις παραμένουν σήμερα περίπου 58 εργαζόμενοι, έναντι 420 στην αρχή του έτους.
Παράλληλα, η εξόρυξη λιγνίτη έχει σχεδόν ολοκληρωθεί. Οι περιορισμένες ποσότητες που εξακολουθούν να εξορύσσονται κατευθύνονται στη μεγάλη μονάδα της Πτολεμαΐδας V, η οποία αναμένεται να σταματήσει να χρησιμοποιεί λιγνίτη μέχρι το τέλος του έτους.
Η αγωνία για τις θέσεις εργασίας
Για την Κοζάνη, η μετάβαση δεν είναι απλώς μια αλλαγή του ενεργειακού μοντέλου. Είναι μια βαθιά οικονομική και κοινωνική αλλαγή.
Ο δήμαρχος Κοζάνης, Γιάννης Κοκκαλιάρης, έχει εκφράσει την υποστήριξή του στα σχέδια για το data center και τις νέες ενεργειακές επενδύσεις, θέτει όμως το ερώτημα αν αυτές θα μπορέσουν να καλύψουν τις απώλειες θέσεων εργασίας που προκαλεί η απολιγνιτοποίηση.
Η Κοζάνη έχει χαρακτηριστικά «company town», καθώς για δεκαετίες η οικονομία της περιοχής περιστρεφόταν γύρω από τη ΔΕΗ. Στο αποκορύφωμα της δραστηριότητάς της, το 2010, η επιχείρηση απασχολούσε περίπου 5.500 εργαζομένους στη Δυτική Μακεδονία.
«Είμαστε έτοιμοι για το επόμενο βήμα», λέει η Παρασκευή Γεωργίου, εργαζόμενη στην Πτολεμαΐδα V. Ο πατέρας της εργαζόταν επίσης στη ΔΕΗ, ενώ η ίδια εντάχθηκε στην επιχείρηση το 2010. Όπως σημειώνει, μέχρι σήμερα η ΔΕΗ δεν έχει δείξει ότι εγκαταλείπει την περιοχή ή ότι την αφήνει μόνη απέναντι σε ένα αβέβαιο μέλλον.
Την ίδια στιγμή, οι αλλαγές στην τοπική οικονομία είναι εμφανείς και στο εμπορικό κέντρο. Σύμφωνα με τον Αθανάσιο Δραγατσικά, πρόεδρο του Εμπορικού Συλλόγου Κοζάνης και ιδιοκτήτη πολυκαταστήματος στο κέντρο της πόλης, περίπου 650 από τα συνολικά 1.500 καταστήματα έχουν πλέον κλείσει, ενώ πολλοί νέοι εγκαταλείπουν την περιοχή αναζητώντας ευκαιρίες στην Αθήνα, τη Θεσσαλονίκη ή στο εξωτερικό.
Data center 300 MW με προοπτική για 1 GW
Η ΔΕΗ και η κυβέρνηση εκτιμούν ότι η ανάπτυξη των νέων υποδομών μπορεί να αλλάξει αυτή την εικόνα. Στο επίκεντρο βρίσκεται το data center που σχεδιάζεται στην Κοζάνη, με ισχύ 300 MW και ορίζοντα ολοκλήρωσης έως το τέλος του 2028.
Ο σχεδιασμός προβλέπει, παράλληλα, τη δυνατότητα επέκτασης της εγκατάστασης έως το 1 GW μέχρι το 2031, καθώς η ζήτηση για υποδομές που υποστηρίζουν εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης αυξάνεται διεθνώς.
Η ΔΕΗ βρίσκεται ήδη σε συζητήσεις με τους λεγόμενους hyperscalers, δηλαδή τους μεγάλους διεθνείς παρόχους υποδομών cloud και ψηφιακών υπηρεσιών, προκειμένου να βρεθεί η εταιρεία που θα μισθώσει το data center.
Ένα από τα βασικά πλεονεκτήματα που προβάλλονται είναι η δυνατότητα τροφοδοσίας της εγκατάστασης μέσω του περιφερειακού ενεργειακού δικτύου της ΔΕΗ, στο πλαίσιο μακροχρόνιας συμφωνίας αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας, χωρίς να επιβαρύνεται αντίστοιχα το εθνικό ηλεκτρικό δίκτυο.
Παράλληλα, η κατανάλωση νερού αναμένεται να είναι ιδιαίτερα χαμηλή σε σύγκριση με την προηγούμενη λιγνιτική δραστηριότητα. Σύμφωνα με τη ΔΕΗ, το data center θα χρειάζεται περίπου το 0,6% του νερού που απαιτούνταν για τις λιγνιτικές δραστηριότητες.
Η έκρηξη της τεχνητής νοημοσύνης δημιουργεί νέα ζήτηση
Η ανάγκη για data centers αυξάνεται στην Ευρώπη, καθώς η ταχεία ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης δημιουργεί τεράστιες ανάγκες σε υπολογιστική ισχύ και αποθηκευτική υποδομή. Ωστόσο, η διαθεσιμότητα ενέργειας και η επάρκεια των δικτύων αποτελούν ολοένα και μεγαλύτερους περιορισμούς για την ανάπτυξη νέων εγκαταστάσεων.
Στη Δυτική Μακεδονία, η ΔΕΗ επιχειρεί να αξιοποιήσει ακριβώς αυτό το συγκριτικό πλεονέκτημα: τις ενεργειακές υποδομές που έχουν απομείνει από την εποχή του λιγνίτη και τη δυνατότητα ανάπτυξης νέων μονάδων καθαρής ενέργειας.
Σύμφωνα με τον Αλέξανδρο Σουμελίδη, πρώην διευθυντή μονάδας ηλεκτροπαραγωγής στην περιοχή και σήμερα υπεύθυνο για τα αναπτυξιακά έργα της ΔΕΗ στη Δυτική Μακεδονία, τα οικονομικά οφέλη από τη δημιουργία ενός data center μπορούν να είναι σημαντικά και να λειτουργήσουν πολλαπλασιαστικά για την τοπική οικονομία.
Για τους κατοίκους, πάντως, το βασικό ζητούμενο παραμένει οι νέες επενδύσεις να μεταφραστούν σε πραγματικές θέσεις εργασίας και να περιοριστεί η φυγή του πληθυσμού.
«Καλωσορίζουμε κάθε επένδυση που έρχεται εδώ – είναι θέσεις εργασίας», σημειώνει ο Γιάννης Φασίδης, πρόεδρος του σωματείου εργαζομένων «Σπάρτακος» της ΔΕΗ. Ο ίδιος θέτει, ωστόσο, ως βασική προϋπόθεση τη συμμετοχή των εργαζομένων της επιχείρησης στα νέα έργα.
Από τους λιγνιτωρύχους στις startups
Σήμερα η ΔΕΗ απασχολεί περίπου 1.250 εργαζομένους στη Δυτική Μακεδονία. Κατά την κορύφωση της κατασκευαστικής δραστηριότητας των νέων έργων, εκτιμάται ότι θα απαιτηθούν περίπου 7.500 εργαζόμενοι.
Σε μόνιμη βάση, τα έργα αναμένεται να δημιουργήσουν τουλάχιστον 2.200 θέσεις εργασίας. Από αυτές, περίπου 1.500 θα αφορούν τη λειτουργία του data center όταν η εγκατάσταση φτάσει στην πλήρη ισχύ του 1 GW.
Η μετάβαση, ωστόσο, δεν περιορίζεται στις θέσεις εργασίας που θα δημιουργηθούν άμεσα. Στόχος είναι να αλλάξει σταδιακά και η ίδια η οικονομική φυσιογνωμία της περιοχής, με μεγαλύτερη έμφαση στις startups, την πληροφορική και τις νέες τεχνολογίες.
Στο πλαίσιο αυτό, η ΔΕΗ συνεργάζεται με το Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας στην Κοζάνη για τη δημιουργία εκπαιδευτικών προγραμμάτων που θα εξοπλίσουν τους φοιτητές με τις δεξιότητες που απαιτούν τα νέα έργα.
Όπως επισημαίνει ο πρύτανης του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας, Θεόδωρος Θεοδουλίδης, όπως στο παρελθόν δημιουργήθηκε γύρω από την εξόρυξη λιγνίτη και την ηλεκτροπαραγωγή μια ολόκληρη δορυφορική οικονομία, έτσι και τώρα επιχειρείται να δημιουργηθεί ένα νέο οικοσύστημα γύρω από το data center και τις επενδύσεις στις νέες τεχνολογίες.
Για τη Δυτική Μακεδονία, το μεγάλο στοίχημα είναι πλέον αν η μετάβαση από τον λιγνίτη στην καθαρή ενέργεια και την ψηφιακή οικονομία θα μπορέσει να δημιουργήσει ένα νέο παραγωγικό μοντέλο. Όπως σημειώνει ο πρύτανης, αυτό που λείπει από την περιοχή είναι μια μεγάλη επένδυση ικανή να αλλάξει την ψυχολογία και να δημιουργήσει ξανά προσδοκίες για το μέλλον.
Με πληροφορίες από Bloomberg
