Η Παγκόσμια Ημέρα Κατοικίας, που καθιερώθηκε από τον ΟΗΕ και γιορτάζεται κάθε χρόνο την πρώτη Δευτέρα του Οκτωβρίου, δεν αφορά απλώς τέσσερις τοίχους και μία στέγη. Αφορά το δικαίωμα κάθε ανθρώπου να διαθέτει ασφαλή, αξιοπρεπή και οικονομικά προσιτή κατοικία.
Το 2026 η παγκόσμια διοργάνωση πραγματοποιείται στις 5 Οκτωβρίου με θέμα «Adequate Housing for All» – «Αξιοπρεπής κατοικία για όλους». Σύμφωνα με το UN-Habitat, περίπου 2,8 δισεκατομμύρια άνθρωποι παγκοσμίως αντιμετωπίζουν κάποια μορφή στεγαστικής ανεπάρκειας, ενώ σχεδόν 1,1 δισ. ζουν σε παραγκουπόλεις ή άτυπους οικισμούς.
Η Ελλάδα των 6,6 εκατομμυρίων κατοικιών
Η Ελλάδα διαθέτει μεγάλο οικιστικό απόθεμα σε σχέση με τον πληθυσμό της. Τα στοιχεία της Απογραφής Κατοικιών του 2021 ανεβάζουν τις κανονικές κατοικίες σε περίπου 6,6 εκατομμύρια, από 6,37 εκατ. το 2011.
Περίπου 2,3 εκατομμύρια κατοικίες καταγράφονται ως κενές ή μη χρησιμοποιούμενες ως κύρια κατοικία, κατηγορία στην οποία περιλαμβάνονται εξοχικές, δευτερεύουσες κατοικίες και ακίνητα που παραμένουν εκτός αγοράς. Αυτό δείχνει ότι το ελληνικό στεγαστικό πρόβλημα δεν είναι απλώς ζήτημα αριθμού κτιρίων, αλλά και διαθεσιμότητας, κατάστασης και κόστους.
Επτά στους δέκα μένουν σε ιδιόκτητη κατοικία
Η Ελλάδα παραμένει χώρα με υψηλό ποσοστό ιδιοκατοίκησης. Σύμφωνα με στοιχεία της Eurostat για το 2024, περίπου 69,7% του πληθυσμού κατοικεί σε ιδιόκτητη κατοικία και περίπου 30,3% σε ενοικιαζόμενη ή άλλης μορφής κατοικία.
Η εικόνα, ωστόσο, αλλάζει. Οι υψηλές τιμές αγοράς, τα επιτόκια, το κόστος κατασκευής και η σχέση τιμών κατοικίας προς διαθέσιμο εισόδημα δυσκολεύουν ιδιαίτερα τα νεότερα νοικοκυριά να αποκτήσουν δικό τους σπίτι.
Η Ελλάδα πρωταθλήτρια στο βάρος της στέγης
Το σημαντικότερο ίσως στοιχείο δεν είναι μόνο πόσοι έχουν σπίτι, αλλά πόσο τους κοστίζει να το διατηρούν.
Σύμφωνα με τη Eurostat, το 2024 τα ελληνικά νοικοκυριά διέθεταν κατά μέσο όρο περίπου 36% του διαθέσιμου εισοδήματός τους για τη στέγαση, το υψηλότερο ποσοστό στην Ευρωπαϊκή Ένωση, όταν ο ευρωπαϊκός μέσος όρος ήταν περίπου 19%.
Ιδιαίτερα υψηλός είναι και ο δείκτης υπερβολικής στεγαστικής επιβάρυνσης, δηλαδή το ποσοστό όσων διαθέτουν τουλάχιστον το 40% του διαθέσιμου εισοδήματός τους για στέγη. Στην Ελλάδα έφθανε το 28,9%.
Η έκρηξη των βραχυχρόνιων μισθώσεων
Στην εξίσωση μπήκαν δυναμικά την τελευταία δεκαετία οι πλατφόρμες βραχυχρόνιας μίσθωσης. Για το 2025 δηλώθηκαν έσοδα από βραχυχρόνια μίσθωση για 117.604 ακίνητα σε ολόκληρη τη χώρα. Βραχυχρόνιες μισθώσεις εμφανίζονται πλέον στη συντριπτική πλειονότητα των ελληνικών δήμων.
Συνολικά μέσα στο 2025 υποβλήθηκαν στην ΑΑΔΕ περίπου 2,47 εκατομμύρια δηλώσεις βραχυχρόνιας διαμονής, με δηλωθέντα μισθώματα σχεδόν 974 εκατ. ευρώ. Χρειάζεται πάντως προσοχή: ο αριθμός των εγγεγραμμένων Αριθμών Μητρώου Ακινήτου δεν ταυτίζεται υποχρεωτικά με τον αριθμό των ακινήτων που πράγματι μισθώθηκαν.
27.631 κατοικίες βγήκαν σε πλειστηριασμό μέσα σε έναν χρόνο
Υπάρχει και η δραματικότερη πλευρά του στεγαστικού προβλήματος: τα σπίτια που κινδυνεύουν να χαθούν λόγω χρεών.
Σύμφωνα με δημοσιευμένα στοιχεία, το 2025 βγήκαν σε πλειστηριασμό συνολικά 27.631 κατοικίες σε ολόκληρη τη χώρα. Από αυτές βρήκαν τελικά αγοραστή 4.445 κατοικίες. Ο αριθμός των 27.631 αφορά κατοικίες που τέθηκαν σε πλειστηριασμό και όχι αποκλειστικά πρώτες κατοικίες — μια κρίσιμη διάκριση για την πραγματική εικόνα του προβλήματος.
Τι ισχύει σήμερα για την πρώτη κατοικία
Η παλαιά γενική προστασία της πρώτης κατοικίας, όπως είχε συνδεθεί επί χρόνια με τον λεγόμενο «νόμο Κατσέλη», δεν λειτουργεί σήμερα ως οριζόντια απαγόρευση κάθε πλειστηριασμού κύριας κατοικίας.
Το βασικό πλαίσιο αντιμετώπισης του ιδιωτικού χρέους είναι πλέον ο Εξωδικαστικός Μηχανισμός και ο νόμος 4738/2020, με ειδικές προβλέψεις για ευάλωτους οφειλέτες. Η προστασία εξαρτάται από το οικονομικό προφίλ του οφειλέτη, το είδος και ύψος των χρεών, την περιουσία του και την ένταξή του στα διαθέσιμα εργαλεία ρύθμισης.
Για τους ευάλωτους οφειλέτες προβλέπονται ειδικά εργαλεία κρατικής συνεισφοράς και το πλαίσιο του Φορέα Απόκτησης και Επαναμίσθωσης, με στόχο, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, να αποτραπεί η άμεση απώλεια της στέγης.
Αξιοπρεπής κατοικία δεν σημαίνει απλώς μία στέγη
Η έννοια της αξιοπρεπούς κατοικίας είναι ευρύτερη. Ένα σπίτι πρέπει να είναι ασφαλές, να διαθέτει νερό, ηλεκτρισμό, θέρμανση και βασικές υποδομές, να μην είναι υπερβολικά μικρό ή ακατάλληλο και, κυρίως, το κόστος του να μην απορροφά τόσο μεγάλο μέρος του οικογενειακού εισοδήματος ώστε να μην περισσεύουν χρήματα για τροφή, υγεία, εκπαίδευση και άλλες βασικές ανάγκες.
Και εδώ βρίσκεται η μεγάλη ελληνική αντίφαση: η χώρα διαθέτει περίπου 6,6 εκατομμύρια κατοικίες για πληθυσμό λίγο πάνω από 10 εκατομμύρια ανθρώπους, εκατομμύρια σπίτια δεν χρησιμοποιούνται ως κύρια κατοικία, ενώ ταυτόχρονα η Ελλάδα εμφανίζει τη μεγαλύτερη στεγαστική επιβάρυνση στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
Η Παγκόσμια Ημέρα Κατοικίας θυμίζει κάτι που για χιλιάδες ελληνικές οικογένειες δεν είναι θεωρία: το δικαίωμα στη στέγη δεν εξασφαλίζεται επειδή απλώς υπάρχουν σπίτια. Εξασφαλίζεται όταν υπάρχουν κατοικίες διαθέσιμες, ασφαλείς και οικονομικά προσιτές — χωρίς ο μισθός μιας οικογένειας να εξαντλείται για να κρατήσει μια στέγη πάνω από το κεφάλι της.
Πηγές
UN-Habitat – World Habitat Day
Υπουργείο Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών – Εξωδικαστικός Μηχανισμός
