Υπάρχουν ονόματα γραμμένα στις προσόψεις κτιρίων, σε σχολές, νοσοκομεία και ιδρύματα. Πίσω όμως από τα ονόματα υπάρχουν άνθρωποι που έβγαλαν τεράστιες περιουσίες μακριά από την Ελλάδα και αποφάσισαν να επιστρέψουν ένα σημαντικό μέρος τους στην πατρίδα.
Η 30ή Σεπτεμβρίου έχει καθιερωθεί ως Ημέρα Μνήμης των Εθνικών μας Ευεργετών, με το Προεδρικό Διάταγμα 1/2007 της κυβέρνησης του Κώστα Καραμανλή. Οι εκδηλώσεις περιλαμβάνουν δοξολογίες, καταθέσεις στεφάνων και ομιλίες για την προσφορά ανθρώπων που συνέβαλαν με τις δωρεές και τα κληροδοτήματά τους στην εκπαίδευση, την υγεία, τον πολιτισμό, την οικονομία και ακόμη και την εθνική άμυνα.
Γεώργιος Αβέρωφ: Από το Καλλιμάρμαρο στο θωρηκτό που έγραψε Ιστορία
Ο Γεώργιος Αβέρωφ αποτελεί ίσως το πιο αναγνωρίσιμο όνομα της ελληνικής ευεργεσίας. Γεννήθηκε στο Μέτσοβο και δημιούργησε μεγάλη περιουσία στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου.
Με τις δωρεές του συνδέθηκε με την αποπεράτωση του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου, τη Σχολή Ευελπίδων και κυρίως με την αναμαρμάρωση του Παναθηναϊκού Σταδίου ενόψει των πρώτων σύγχρονων Ολυμπιακών Αγώνων του 1896.
Το όνομά του πέρασε με ακόμη πιο εντυπωσιακό τρόπο στην ελληνική Ιστορία μέσω της κληρονομιάς του, μέρος της οποίας χρησιμοποιήθηκε για την αγορά του θωρακισμένου καταδρομικού «Γ. Αβέρωφ». Η ναυαρχίδα του ελληνικού στόλου διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο στους Βαλκανικούς Πολέμους και στις ελληνικές επιχειρήσεις στο Αιγαίο.
Ευάγγελος και Κωνσταντίνος Ζάππας: Το Ζάππειο και η αναβίωση των Ολυμπιακών Αγώνων
Οι Ευάγγελος και Κωνσταντίνος Ζάππας άφησαν στην Αθήνα ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα κτίριά της: το Ζάππειο Μέγαρο.
Ο Ευάγγελος Ζάππας χρηματοδότησε τα «Ολύμπια», τις διοργανώσεις που προηγήθηκαν των σύγχρονων Ολυμπιακών Αγώνων, και διέθεσε μεγάλα ποσά για το Παναθηναϊκό Στάδιο. Ο Κωνσταντίνος συνέχισε το έργο του, χρηματοδοτώντας την ανέγερση του Ζαππείου αλλά και εκπαιδευτικά ιδρύματα.
Τοσίτσας και Στουρνάρης: Οι άνθρωποι πίσω από το Μετσόβιο Πολυτεχνείο
Ο Μιχαήλ Τοσίτσας και ο Νικόλαος Στουρνάρης, επίσης Μετσοβίτες, διέθεσαν σημαντικά τμήματα της περιουσίας τους για την εκπαίδευση και την ανάπτυξη του νεοσύστατου ελληνικού κράτους.
Οι δωρεές των Στουρνάρη, Τοσίτσα και αργότερα Αβέρωφ συνδέθηκαν καθοριστικά με την ανέγερση και ολοκλήρωση του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου. Η Ελένη Τοσίτσα συνέχισε επίσης την ευεργετική παράδοση της οικογένειας, προσφέροντας για εκπαιδευτικούς και κοινωνικούς σκοπούς.
Σίνας, Βαρβάκης, Αρσάκης, Ριζάρηδες – Μια Ελλάδα χτισμένη και με δωρεές
Ο κατάλογος είναι πολύ μεγαλύτερος. Η οικογένεια Σίνα συνδέθηκε με το Εθνικό Αστεροσκοπείο και την Ακαδημία Αθηνών. Ο Ιωάννης Βαρβάκης άφησε την περιουσία του για κοινωφελείς και εκπαιδευτικούς σκοπούς και το όνομά του έμεινε στο Βαρβάκειο.
Ο Απόστολος Αρσάκης ταυτίστηκε με την ανάπτυξη της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας και τα Αρσάκεια σχολεία, ενώ οι αδελφοί Μάνθος και Γεώργιος Ριζάρης χρηματοδότησαν τον Αγώνα της Ανεξαρτησίας και άφησαν την περιουσία τους για τη δημιουργία της Ριζαρείου Εκκλησιαστικής Σχολής.
Οι αδελφοί Ζωσιμάδες χρηματοδότησαν την παιδεία, τις εκδόσεις και την πνευματική ζωή του Ελληνισμού, ενώ ο Ανδρέας Συγγρός άφησε επίσης το όνομά του σε κοινωφελή έργα και ιδρύματα. Ζάππειο, Καλλιμάρμαρο, Ακαδημία Αθηνών, Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, Βαρβάκειο, Μαράσλειο, Σιβιτανίδειος Σχολή και Σισμανόγλειο είναι μερικά μόνο από τα έργα που συνδέθηκαν με τη μεγάλη παράδοση της ελληνικής ευεργεσίας.
Η εξαιρετικά οξεία αντίδραση του ΚΚΕ
Η καθιέρωση της Ημέρας Μνήμης δεν έγινε δεκτή από όλους με τον ίδιο τρόπο. Στις 26 Σεπτεμβρίου 2008, ο «Ριζοσπάστης», όργανο της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΕ, δημοσίευσε άρθρο με τον χαρακτηριστικό τίτλο «Τιμούν τους δυνάστες του λαού».
Η θέση που εξέφραζε το δημοσίευμα ήταν στον αντίποδα της επίσημης κρατικής τιμής προς τους ευεργέτες. Υποστήριζε ότι πίσω από τη φιλανθρωπία μεγάλων οικονομικών παραγόντων βρισκόταν πλούτος που είχε παραχθεί από την εργασία και την εκμετάλλευση εργαζομένων.
Πρόκειται για μια βαθιά ιδεολογική διαφωνία: από τη μία βρίσκεται η επίσημη κρατική αναγνώριση της μεγάλης υλικής προσφοράς των ευεργετών και από την άλλη η μαρξιστική προσέγγιση του ΚΚΕ για την προέλευση του πλούτου και τις κοινωνικές σχέσεις μέσα στις οποίες αυτός δημιουργήθηκε.
Τα έργα, πάντως, παραμένουν
Δύο αιώνες μετά τους πρώτους μεγάλους ευεργέτες, ένα γεγονός δεν αλλάζει: ένα σημαντικό κομμάτι της νεότερης Ελλάδας φέρει ακόμη τα ονόματά τους.
Το Ζάππειο στέκεται στην καρδιά της Αθήνας. Το Καλλιμάρμαρο παραμένει παγκόσμιο σύμβολο των Ολυμπιακών Αγώνων. Το Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο εξακολουθεί να εκπαιδεύει νέες γενιές επιστημόνων. Η Ακαδημία Αθηνών αποτελεί ένα από τα εμβληματικότερα κτίρια της πρωτεύουσας. Το θωρηκτό «Αβέρωφ» παραμένει ζωντανό μνημείο της ελληνικής ναυτικής ιστορίας.
Και ίσως αυτό είναι το ισχυρότερο αποτύπωμα της μεγάλης εποχής της ελληνικής ευεργεσίας: περιουσίες που μετατράπηκαν σε κτίρια, σχολεία, νοσοκομεία, ιδρύματα και εθνικά έργα τα οποία επέζησαν των ανθρώπων που τα χρηματοδότησαν και εξακολουθούν να υπηρετούν την Ελλάδα.
