Οι τελευταίες μέρες του Σεπτεμβρίου 1818 καταγράφονται ως ορόσημο της ιατρικής ιστορίας. Ο Βρετανός μαιευτήρας Τζέιμς Μπλάντελ επιχείρησε στο Λονδίνο μία από τις πρώτες τεκμηριωμένες μεταγγίσεις ανθρώπινου αίματος σε άνθρωπο. Ο ασθενής, με σοβαρή νόσο, παρουσίασε πρόσκαιρη βελτίωση αλλά πέθανε περίπου 56 ώρες αργότερα. Δεν ήταν οριστική θεραπευτική επιτυχία. Ήταν η αρχή μιας νέας ιατρικής δυνατότητας.
Ο μαιευτήρας που ήθελε να αντιμετωπίσει τη θανατηφόρα αιμορραγία
Ο Τζέιμς Μπλάντελ (1790–1878), συνδεδεμένος με το Guy’s Hospital, έβλεπε γυναίκες να πεθαίνουν από αιμορραγία στον τοκετό. Με πειράματα κατέληξε ότι το αίμα άλλων ζωικών ειδών δεν ήταν κατάλληλο για τον άνθρωπο. Μεταγγίσεις από ζώα είχαν δοκιμαστεί ήδη τον 17ο αιώνα, μεταξύ άλλων από τον Ζαν-Μπατίστ Ντενί, με επικίνδυνες αντιδράσεις. Υπάρχει αναφορά σε ανθρώπινη μετάγγιση από τον Φίλιπ Σινγκ Φίσικ το 1795, χωρίς δημοσίευση των αποτελεσμάτων. Ο Μπλάντελ συνδέεται με την ευρέως τεκμηριωμένη πρωτοπορία.
Η ανακάλυψη των ομάδων αίματος
Το 1900–1901 ο Καρλ Λαντστάινερ ανακάλυψε το σύστημα ΑΒΟ, εξηγώντας γιατί ορισμένες μεταγγίσεις προκαλούσαν συγκόλληση και καταστροφή ερυθρών αιμοσφαιρίων. Το 1930 τιμήθηκε με Νόμπελ. Η γνώση του παράγοντα Rhesus και άλλων αντιγόνων επέτρεψε ασφαλέστερη επιλογή αίματος. Οι οκτώ βασικοί συνδυασμοί ΑΒΟ και RhD δεν εξαντλούν όλα τα συστήματα ομάδων αίματος.
Ποιος μπορεί να λάβει αίμα από ποιον;
Για συμπυκνωμένα ερυθρά αιμοσφαίρια, οι βασικοί συνδυασμοί συμβατότητας είναι οι εξής:
Ο− ← Ο−
Ο+ ← Ο−, Ο+
Α− ← Α−, Ο−
Α+ ← Α−, Α+, Ο−, Ο+
Β− ← Β−, Ο−
Β+ ← Β−, Β+, Ο−, Ο+
ΑΒ− ← ΑΒ−, Α−, Β−, Ο−
ΑΒ+ ← όλες οι οκτώ ομάδες
Ο− χαρακτηρίζεται καθολικός δότης ερυθρών ως προς ΑΒΟ/RhD και ΑΒ+ καθολικός λήπτης. Αυτό ΔΕΝ καταργεί τη διασταύρωση και τον έλεγχο αντισωμάτων, ούτε ισχύει αυτούσιο για το πλάσμα: ως προς ΑΒΟ, το πλάσμα ΑΒ μπορεί να δοθεί σε όλες τις ομάδες. Ασύμβατη μετάγγιση μπορεί να προκαλέσει αιμόλυση, υπόταση, νεφρική ανεπάρκεια ή θάνατο.
Πόσο αίμα έχουμε και τι προσφέρει μία αιμοδοσία;
Ένας μέσος ενήλικος έχει περίπου 4,5–5 λίτρα αίματος, με διαφοροποιήσεις ανάλογα με σωματικό μέγεθος και φυσιολογία. Σε τυπική αιμοδοσία συλλέγονται περίπου 450 ml. Το αίμα διαχωρίζεται σε ερυθρά αιμοσφαίρια, αιμοπετάλια και πλάσμα, ώστε μία μονάδα να μπορεί να βοηθήσει περισσότερους από έναν ασθενείς. Τα ερυθρά μπορούν, ανάλογα με το προϊόν, να συντηρηθούν έως 42 ημέρες· τα αιμοπετάλια έχουν πολύ μικρότερη διάρκεια.
Οι ασθενείς που εξαρτώνται από τις μεταγγίσεις
Μεταγγίσεις χρειάζονται σε βαριές αιμορραγίες, τροχαία, χειρουργεία, μεταμοσχεύσεις, αιματολογικές κακοήθειες και επιπλοκές τοκετού. Άνθρωποι με μεσογειακή αναιμία μπορεί να χρειάζονται επαναλαμβανόμενες μεταγγίσεις σε όλη τους τη ζωή. Το αίμα δεν μπορεί να παραχθεί κατά παραγγελία: η προσφορά του ανθρώπου παραμένει αναντικατάστατη.
Ελλάδα: αποθέματα και εισαγωγές από την Ελβετία
Σύμφωνα με δημοσιευμένα στοιχεία του ΕΚΕΑ για το 2024, συγκεντρώθηκαν 527.835 μονάδες αίματος από 426.336 αιμοδότες, ενώ εισήχθησαν 18.000 μονάδες από την Ελβετία. Οι εισαγωγές συνδέονται ιδιαίτερα με την κάλυψη αναγκών πολυμεταγγιζόμενων ασθενών. Η ανάγκη δεν είναι μόνο για έκτακτες εκκλήσεις, αλλά για σταθερή εθελοντική αιμοδοσία όλο τον χρόνο, ιδίως όταν η προσέλευση μειώνεται στις διακοπές.
Ποιος μπορεί να γίνει αιμοδότης;
Το βασικό ηλικιακό πλαίσιο στην Ελλάδα είναι 18–65 ετών. Στα 17 μπορεί να επιτραπεί αιμοδοσία με τις προβλεπόμενες προϋποθέσεις και συγκατάθεση γονέα ή κηδεμόνα. Πρώτη αιμοδοσία μετά τα 60 ή συνέχιση μετά τα 65 απαιτούν ειδική ιατρική κρίση. Συνήθως απαιτείται βάρος τουλάχιστον 50 κιλών, κατάλληλο ιστορικό και έλεγχος αιμοσφαιρίνης. Την τελική απόφαση καταλληλότητας παίρνει η υπηρεσία αιμοδοσίας.
Η προσφορά που δεν πρέπει να περιμένει το επείγον
Συχνά κινητοποιούμαστε μόλις χρειαστεί αίμα ένας συγγενής ή φίλος. Όμως ο ασθενής στο χειρουργείο και το παιδί με μεσογειακή αναιμία δεν μπορούν να περιμένουν. Από τον Μπλάντελ έως τις σύγχρονες τράπεζες αίματος, η επιστήμη άλλαξε τα πάντα εκτός από ένα: το αίμα που σώζει έναν άνθρωπο πρέπει πρώτα να το προσφέρει ένας άλλος άνθρωπος.
Πηγές και χρήσιμοι σύνδεσμοι
Εθνικό Κέντρο Αιμοδοσίας https://ekea.gr/
American Society of Hematology – Blood basics https://www.hematology.org/education/patients/blood-basics
Australian Red Cross Lifeblood https://www.lifeblood.com.au/
