Ήταν ξημερώματα της 17ης Οκτωβρίου 1941. Στα Άνω και Κάτω Κερδύλια των Σερρών, δύο μικρά χωριά στους πρόποδες του Κερδυλλίου όρους, οι κάτοικοι ετοιμάζονταν να ξεκινήσουν ακόμη μία δύσκολη ημέρα κάτω από τη γερμανική κατοχή. Κανείς δεν μπορούσε να φανταστεί ότι μέσα σε λίγες ώρες τα χωριά τους θα μετατρέπονταν σε τόπο μαζικής εκτέλεσης και ότι εκατοντάδες οικογένειες θα βυθίζονταν στο πένθος.
Οι Ναζί περικύκλωσαν τους οικισμούς, συγκέντρωσαν τους άνδρες και τους εκτέλεσαν με πολυβόλα. Ακολούθησε η πυρπόληση των σπιτιών. Οι δύο κοινότητες ουσιαστικά έπαψαν να υπάρχουν.
Ο αριθμός των θυμάτων διαφέρει ανάλογα με την ιστορική καταγραφή. Το Ελληνικό Εθνικό Γραφείο Εγκλημάτων Πολέμου αναφέρει 222 νεκρούς, άλλες καταστάσεις περίπου 230, ενώ υπάρχουν αναφορές για έως 250. Νεότερο ρεπορτάζ της Deutsche Welle κάνει λόγο για 238 θύματα.
Τα αντίποινα και η επιχείρηση εξόντωσης
Η γερμανική διοίκηση επικαλέστηκε την αντιστασιακή δραστηριότητα στην περιοχή και επιθέσεις εναντίον των δυνάμεων κατοχής. Η λογική των αντιποίνων ήταν αμείλικτη: ολόκληροι πληθυσμοί έπρεπε να τιμωρηθούν για ενέργειες που αποδίδονταν σε αντάρτες.
Στην επιχείρηση συμμετείχαν δύο λόχοι του 220ού Τάγματος Σκαπανέων της Βέρμαχτ, συνολικής δύναμης περίπου 250 στρατιωτών, υπό τους λοχαγούς Βέντλερ και Σράινερ.
Οι Γερμανοί συγκέντρωσαν τους άνδρες, από εφήβους περίπου 16 ετών έως ανθρώπους 60 ετών, στις τοποθεσίες Αλώνια και Κούτρες. Οι γυναίκες και τα παιδιά απομονώθηκαν, ενώ οι ηλικιωμένοι που εξαιρέθηκαν από τις εκτελέσεις υποχρεώθηκαν στη συνέχεια να βοηθήσουν στην ταφή των νεκρών.
Ολόκληρες οικογένειες ξεκληρίστηκαν
Το μέγεθος της τραγωδίας αποτυπώνεται στους οικογενειακούς καταλόγους των θυμάτων.
Υπήρχαν οικογένειες που έχασαν τέσσερις, πέντε ή ακόμη και έξι άνδρες. Ανάμεσα στους εκτελεσμένους περιλαμβάνονταν ανήλικοι και νεαροί που δεν είχαν προλάβει να γνωρίσουν τη ζωή.
Σύμφωνα με ιστορικές καταγραφές, έξι από τα θύματα ήταν μόλις 16 ετών και έντεκα ήταν 18 ετών.
Δεν επρόκειτο για μάχη μεταξύ δύο στρατών. Ήταν η οργανωμένη εξόντωση αμάχων, χωρίς δίκη, χωρίς απολογία, χωρίς καμία δυνατότητα υπεράσπισης.
Οι γυναίκες και τα παιδιά έμειναν πίσω
Μετά τους πυροβολισμούς, οι επιζώντες αντίκρισαν την καταστροφή.
Σπίτια καμένα, οικογένειες χωρίς πατέρες, συζύγους και γιους, παιδιά που θα μεγάλωναν ορφανά. Οι γυναίκες αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τους οικισμούς και να αναζητήσουν καταφύγιο σε γειτονικά χωριά, όπως το Καστρί και η Ευκαρπία.
Οι αφηγήσεις των επιζώντων, που καταγράφηκαν δεκαετίες αργότερα, αποτελούν συγκλονιστικά ιστορικά τεκμήρια.
Το Αρχείο της ΕΡΤ διασώζει ντοκιμαντέρ του 1980, με μαρτυρίες ανθρώπων που έζησαν την καταστροφή. Οι γυναίκες θυμούνται τη συγκέντρωση των κατοίκων, τους πυροβολισμούς και τις στιγμές που αντιλήφθηκαν ότι οι δικοί τους άνθρωποι δεν θα επέστρεφαν ποτέ.
Ένα από τα πρώτα ολοκαυτώματα της Κατοχής
Η σφαγή των Κερδυλίων συγκαταλέγεται στα πρώτα μεγάλα εγκλήματα των ναζιστικών στρατευμάτων κατοχής εναντίον του άμαχου πληθυσμού στην Ελλάδα.
Είχε προηγηθεί η καταστροφή της Κανδάνου στην Κρήτη, τον Ιούνιο του 1941. Αργότερα θα ακολουθούσαν το Κομμένο της Άρτας, τα Καλάβρυτα, το Δίστομο και δεκάδες ακόμη μαρτυρικοί τόποι.
Τα Κερδύλια αποδεικνύουν ότι η πολιτική της συλλογικής τιμωρίας εφαρμόστηκε από τους πρώτους κιόλας μήνες της Κατοχής.
Η αναγνώριση και το χρέος της μνήμης
Το 1998, με προεδρικό διάταγμα, αναγνωρίστηκε επίσημα η μαρτυρική ιστορία των Κερδυλίων.
Σήμερα τα ερείπια των παλιών οικισμών και τα μνημεία των εκτελεσμένων υπενθυμίζουν το έγκλημα. Η μνήμη διατηρείται και μέσα από τις αφηγήσεις των απογόνων των θυμάτων.
Ωστόσο, η ιστορία αυτή παραμένει λιγότερο γνωστή από άλλες ναζιστικές θηριωδίες στην Ελλάδα. Και αυτό είναι μία ακόμη αδικία απέναντι στους ανθρώπους που χάθηκαν.
Ογδόντα πέντε χρόνια μετά, στις 17 Οκτωβρίου 2026, η επέτειος δεν είναι απλώς μία ημερομηνία στο ημερολόγιο.
Είναι υπενθύμιση του τι μπορεί να συμβεί όταν η ανθρώπινη ζωή θεωρείται αναλώσιμη, όταν η συλλογική ευθύνη αντικαθιστά τη δικαιοσύνη και όταν η στρατιωτική ισχύς μετατρέπεται σε δικαίωμα εξόντωσης αθώων.
Τα Άνω και Κάτω Κερδύλια δεν πρέπει να παραμείνουν μία υποσημείωση στα βιβλία της Ιστορίας.
Γιατί η λήθη είναι η τελευταία αδικία απέναντι στους νεκρούς.
