Ήταν μία από τις νύχτες που άλλαξαν την πολιτική ιστορία της νεότερης Ελλάδας. Στις 3 Σεπτεμβρίου 1843, μόλις έντεκα χρόνια μετά την άφιξη του Όθωνα στην Ελλάδα, στρατός και πολίτες ενώθηκαν στην Αθήνα και απαίτησαν από τον μονάρχη αυτό που έως τότε αρνιόταν επίμονα να παραχωρήσει: Σύνταγμα.
Η εξέγερση δεν ανέτρεψε τον Όθωνα, αυτό θα συνέβαινε σχεδόν δύο δεκαετίες αργότερα. Τον ανάγκασε όμως να εγκαταλείψει την απόλυτη μοναρχία και άνοιξε τον δρόμο για τη συνταγματική μοναρχία στην Ελλάδα.
Η Ελλάδα χωρίς Σύνταγμα
Ο Όθων είχε φτάσει στο Ναύπλιο το 1833, σε ηλικία μόλις 17 ετών, ως ο πρώτος βασιλιάς του νεοσύστατου ελληνικού κράτους. Επειδή ήταν ανήλικος, αρχικά κυβερνούσε στο όνομά του η βαυαρική Αντιβασιλεία.
Όταν ενηλικιώθηκε, το 1835, ανέλαβε ο ίδιος την εξουσία. Όμως η Ελλάδα εξακολουθούσε να κυβερνάται χωρίς Σύνταγμα και χωρίς ουσιαστικό κοινοβουλευτικό έλεγχο.
Η δυσαρέσκεια μεγάλωνε. Αγωνιστές του 1821 αισθάνονταν παραγκωνισμένοι, η βαυαρική επιρροή προκαλούσε αντιδράσεις, ενώ η οικονομική κατάσταση της χώρας ήταν εξαιρετικά δύσκολη. Μάλιστα, το 1843 η Ελλάδα αντιμετώπιζε σοβαρότατη δημοσιονομική κρίση και βρισκόταν υπό έντονη πίεση από τις Μεγάλες Δυνάμεις για την εξυπηρέτηση των δανείων της.
Μέσα σε αυτό το κλίμα, το αίτημα για Σύνταγμα είχε πλέον μετατραπεί σε κεντρική πολιτική απαίτηση.
Καλλέργης και Μακρυγιάννης
Κεντρικά πρόσωπα της εξέγερσης ήταν ο συνταγματάρχης Δημήτριος Καλλέργης, διοικητής του Ιππικού της Αθήνας, και ο αγωνιστής της Επανάστασης του 1821 Ιωάννης Μακρυγιάννης.
Η κίνηση είχε οργανωθεί μυστικά και αρχικά σχεδιαζόταν για μεταγενέστερη ημερομηνία. Όταν όμως υπήρξε φόβος ότι η συνωμοσία θα αποκαλυπτόταν, οι πρωταγωνιστές αποφάσισαν να κινηθούν αμέσως.
Τη νύχτα της 2ας προς την 3η Σεπτεμβρίου, ο Καλλέργης κινητοποίησε τη φρουρά της Αθήνας και κατευθύνθηκε προς τα τότε Βασιλικά Ανάκτορα – το σημερινό κτίριο της Βουλής των Ελλήνων.
Σύντομα συγκεντρώθηκε εκεί και πλήθος πολιτών.
Το κεντρικό αίτημα ήταν ένα: «Σύνταγμα!»
Ο Όθων μπροστά στους επαναστάτες
Ο βασιλιάς βρέθηκε ουσιαστικά περικυκλωμένος μέσα στα Ανάκτορα.
Οι στρατιωτικές δυνάμεις της πρωτεύουσας είχαν ταχθεί σε μεγάλο βαθμό με τους επαναστάτες και οι δυνατότητες αντίδρασης του Παλατιού ήταν περιορισμένες.
Τα αιτήματα περιλάμβαναν την άμεση σύγκληση Εθνικής Συνέλευσης για την κατάρτιση Συντάγματος, την απομάκρυνση των ξένων από σημαντικές κρατικές θέσεις και τη συγκρότηση νέας κυβέρνησης.
Έπειτα από ώρες έντασης και διαβουλεύσεων, ο Όθων υποχώρησε.
Δέχθηκε τη σύγκληση Εθνικής Συνέλευσης και δεσμεύθηκε για την παραχώρηση Συντάγματος.
Η επανάσταση είχε επικρατήσει χωρίς γενικευμένη αιματοχυσία.
Από την εξέγερση στο Σύνταγμα του 1844
Η υπόσχεση δεν έμεινε στα λόγια.
Συγκλήθηκε η Εθνική Συνέλευση και τον Μάρτιο του 1844 θεσπίστηκε το πρώτο Σύνταγμα του ελληνικού κράτους μετά την περίοδο της απόλυτης μοναρχίας του Όθωνα.
Το Σύνταγμα του 1844 καθιέρωσε τη συνταγματική μοναρχία και προέβλεπε Βουλή και Γερουσία.
Ο βασιλιάς, πάντως, διατηρούσε σημαντικότατες εξουσίες: διόριζε και έπαυε υπουργούς, συμμετείχε στη νομοθετική λειτουργία και εξακολουθούσε να έχει ισχυρό ρόλο στο πολιτικό σύστημα.
Ήταν επομένως ένας μεγάλος θεσμικός συμβιβασμός και όχι η εγκαθίδρυση της σύγχρονης κοινοβουλευτικής δημοκρατίας.
Ήταν όμως ένα αποφασιστικό βήμα.
Η πλατεία που πήρε το όνομά της από την Επανάσταση
Το σημαντικότερο ίσως αποτύπωμα εκείνης της νύχτας βρίσκεται καθημερινά μπροστά στα μάτια εκατομμυρίων Ελλήνων και επισκεπτών της Αθήνας.
Η πλατεία μπροστά από τα Ανάκτορα ονομαζόταν έως τότε Πλατεία Ανακτόρων.
Μετά τα γεγονότα της 3ης Σεπτεμβρίου συνδέθηκε οριστικά με το αίτημα των επαναστατών και πήρε το όνομα που διατηρεί μέχρι σήμερα:
Πλατεία Συντάγματος.
Το ίδιο το κτίριο των Ανακτόρων, μπροστά στο οποίο ο Καλλέργης και οι στρατιώτες του απαίτησαν Σύνταγμα από τον Όθωνα, είναι σήμερα το κτίριο της Βουλής των Ελλήνων.
Ένας ιδιαίτερα ισχυρός ιστορικός συμβολισμός: εκεί όπου κάποτε κατοικούσε ο απόλυτος μονάρχης στεγάζεται σήμερα το Κοινοβούλιο.
Ο Όθων παρέμεινε άλλα 19 χρόνια
Η 3η Σεπτεμβρίου δεν σήμανε το τέλος της βασιλείας του Όθωνα.
Παρέμεινε στον θρόνο μέχρι το 1862.
Η πολιτική αστάθεια, οι συνεχείς παρεμβάσεις του Στέμματος, οι αντιδράσεις εναντίον της Αυλής και η γενικότερη δυσαρέσκεια οδήγησαν τελικά σε νέα εξέγερση.
Τον Οκτώβριο του 1862 ο Όθων εκθρονίστηκε και εγκατέλειψε οριστικά την Ελλάδα μαζί με τη βασίλισσα Αμαλία.
Πέθανε το 1867 στη Βαμβέργη της Βαυαρίας.
Γιατί η 3η Σεπτεμβρίου έμεινε στην Ιστορία
Η Επανάσταση του 1843 είχε μία ιδιαιτερότητα: δεν στρεφόταν πρωτίστως εναντίον της μοναρχίας ως θεσμού.
Ζητούσε να μπει όριο στην απόλυτη εξουσία του μονάρχη.
Το αίτημα ήταν η ύπαρξη θεσμών, αντιπροσώπευσης και Συντάγματος.
Γι’ αυτό και η 3η Σεπτεμβρίου 1843 αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους σταθμούς της ελληνικής συνταγματικής ιστορίας.
Και περισσότερο από 180 χρόνια αργότερα, η Αθήνα εξακολουθεί καθημερινά να θυμίζει εκείνη τη νύχτα μέσα από το όνομα της κεντρικότερης πλατείας της.
Σύνταγμα.
Ένα όνομα που δεν δόθηκε τυχαία σε μια πλατεία, αλλά γεννήθηκε από ένα πολιτικό αίτημα που άλλαξε την πορεία του νεότερου ελληνικού κράτους.
