Οι νέες εξετάσεις αίματος για τη νόσο Αλτσχάιμερ δημιουργούν μια προοπτική που μέχρι πριν από λίγα χρόνια φαινόταν μακρινή: να μπορούν να ανιχνευθούν στο αίμα ενδείξεις των χαρακτηριστικών βιολογικών μεταβολών της νόσου, περιορίζοντας σε ορισμένες περιπτώσεις την ανάγκη για εξετάσεις όπως η τομογραφία εκπομπής ποζιτρονίων (PET) ή η ανάλυση του εγκεφαλονωτιαίου υγρού μέσω οσφυονωτιαίας παρακέντησης.
Η εξέλιξη αυτή γεννά ένα εύλογο ερώτημα. Θα μπορούσε ένας άνθρωπος που δεν αντιμετωπίζει προβλήματα μνήμης να κάνει μια εξέταση αίματος και να μάθει εάν κινδυνεύει να εμφανίσει Αλτσχάιμερ χρόνια αργότερα;
Προς το παρόν, οι ειδικοί απαντούν ότι τα πράγματα δεν είναι τόσο απλά. Οι εξετάσεις αίματος μπορούν να προσφέρουν πολύτιμες πληροφορίες όταν ένας άνθρωπος παρουσιάζει ήδη προβλήματα μνήμης ή άλλα συμπτώματα γνωστικής έκπτωσης και ο γιατρός διερευνά εάν αυτά οφείλονται στη νόσο Αλτσχάιμερ.
Δεν συνιστώνται όμως ως προγνωστικός έλεγχος στον γενικό πληθυσμό χωρίς συμπτώματα.
Τι δείχνει η p–tau217
Στο επίκεντρο της έρευνας βρίσκεται, μεταξύ άλλων, η φωσφορυλιωμένη πρωτεΐνη tau 217 (p-tau217). Πρόκειται για έναν βιοδείκτη που μετράται στο αίμα και μπορεί να δώσει πληροφορίες για τις παθολογικές μεταβολές που χαρακτηρίζουν τη νόσο Αλτσχάιμερ, ιδιαίτερα για την παρουσία συσσώρευσης β-αμυλοειδούς στον εγκέφαλο.
Πρόσφατη μελέτη που δημοσιεύθηκε στο JAMA εξέτασε 2.684 μεγαλύτερους σε ηλικία ανθρώπους οι οποίοι δεν παρουσίαζαν γνωστική διαταραχή κατά την έναρξή της. Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι όσο υψηλότερες ήταν οι τιμές της p-tau217 τόσο μεγαλύτερη ήταν η πιθανότητα εμφάνισης γνωστικής διαταραχής τα επόμενα χρόνια.
Στους συμμετέχοντες με τις υψηλότερες τιμές του συγκεκριμένου βιοδείκτη, ο εκτιμώμενος κίνδυνος εμφάνισης γνωστικής διαταραχής μέσα σε πέντε χρόνια έφθανε το 38%.
Το ποσοστό χρειάζεται ωστόσο, προσεκτική ερμηνεία. Δεν σημαίνει ότι οι συγκεκριμένοι άνθρωποι είχαν 38% πιθανότητα να εμφανίσουν νόσο Αλτσχάιμερ. Οι ερευνητές εξέταζαν την εμφάνιση γνωστικής διαταραχής γενικότερα, στην οποία περιλαμβάνονταν η ήπια γνωστική διαταραχή και η άνοια, και όχι αποκλειστικά η διάγνωση Αλτσχάιμερ.
Γιατί ένα θετικό αποτέλεσμα δεν αποτελεί πρόβλεψη
Οι χαρακτηριστικές μεταβολές της νόσου Αλτσχάιμερ μπορούν να αρχίσουν στον εγκέφαλο πολλά χρόνια πριν εμφανιστούν συμπτώματα. Το β-αμυλοειδές συσσωρεύεται σχηματίζοντας πλάκες, ενώ η παθολογικά μεταβλημένη πρωτεΐνη tau σχηματίζει συσσωματώματα στο εσωτερικό των νευρικών κυττάρων. Οι δύο αυτές πρωτεΐνες αποτελούν βασικά χαρακτηριστικά της νόσου.
Η ανίχνευση σχετικών βιοδεικτών όμως, δεν ισοδυναμεί με πρόβλεψη ότι ένας άνθρωπος θα εμφανίσει άνοια. Υπάρχουν μεγαλύτεροι σε ηλικία άνθρωποι στους οποίους ανιχνεύεται αυξημένη συσσώρευση αμυλοειδούς χωρίς να εκδηλώσουν γνωστικά προβλήματα. Παράλληλα, καμία εξέταση δεν είναι αλάνθαστη και υπάρχει το ενδεχόμενο ψευδώς θετικού αποτελέσματος.
Γι’ αυτό οι ειδικοί τονίζουν ότι οι εξετάσεις αίματος που χρησιμοποιούνται σήμερα για τη νόσο Αλτσχάιμερ έχουν διαφορετική αξία όταν εντάσσονται στη διαγνωστική διερεύνηση ενός ανθρώπου που παρουσιάζει συμπτώματα και διαφορετική όταν χρησιμοποιούνται σε έναν γνωστικά υγιή άνθρωπο με σκοπό να προβλεφθεί τι μπορεί να συμβεί χρόνια αργότερα.
Οι έρευνες συνεχίζονται. Κλινικές δοκιμές διερευνούν εάν νεότερα φάρμακα, τα οποία μπορούν να επιβραδύνουν ως έναν βαθμό την εξέλιξη της νόσου Αλτσχάιμερ όταν αυτή βρίσκεται σε πρώιμο στάδιο, θα μπορούσαν να ωφελήσουν ανθρώπους με βιολογικές ενδείξεις της νόσου ακόμη και πριν εμφανίσουν συμπτώματα. Εάν αυτό αποδειχθεί, η έγκαιρη ανίχνευση των βιολογικών μεταβολών της νόσου θα μπορούσε να αποκτήσει διαφορετική κλινική σημασία.
Υπέρταση, διαβήτης, κάπνισμα: Η σχέση τους με τα χρόνια ζωής χωρίς άνοια
Ανεξάρτητα από τις δυνατότητες που ενδέχεται να προσφέρουν στο μέλλον οι εξετάσεις αίματος, υπάρχουν ήδη παράγοντες κινδύνου στους οποίους μπορούμε να παρέμβουμε.
Μια μεγάλη μελέτη περισσότερων από 12.000 ανθρώπων εξέτασε ειδικότερα τρεις από αυτούς στη μέση ηλικία -την υπέρταση, τον διαβήτη και το κάπνισμα. Οι συμμετέχοντες ήταν κατά μέσο όρο περίπου 56 ετών όταν εντάχθηκαν στη μελέτη και τέθηκαν υπό παρακολούθηση για περίπου 26 χρόνια.
Τα αποτελέσματα έδειξαν μια εντυπωσιακή διαφορά στα χρόνια ζωής χωρίς άνοια. Από την ηλικία των 55 ετών, οι άνθρωποι που δεν είχαν κανέναν από τους τρεις παράγοντες κινδύνου υπολογίστηκε ότι έζησαν κατά μέσο όρο 30,1 ακόμη χρόνια χωρίς άνοια. Για όσους είχαν έναν παράγοντα το αντίστοιχο διάστημα ήταν 26,3 χρόνια, για εκείνους με δύο 21 χρόνια και για όσους είχαν και τους τρεις 17,5 χρόνια.
Η διαφορά ανάμεσα στους συμμετέχοντες που δεν είχαν κανέναν από τους τρεις παράγοντες κινδύνου και σε εκείνους που είχαν και τους τρεις έφθανε επομένως τα 12,6 χρόνια ζωής χωρίς άνοια.
Το εύρημα δεν σημαίνει ότι η απουσία υπέρτασης, διαβήτη και καπνίσματος εγγυάται ότι κάποιος δεν θα εμφανίσει άνοια, ούτε ότι η παρουσία τους σημαίνει ότι θα νοσήσει. Πρόκειται για συσχέτιση ανάμεσα στην κατάσταση της υγείας στη μέση ηλικία και στα χρόνια ζωής χωρίς άνοια.
Αξιοσημείωτο είναι ότι η σχέση παρέμενε εμφανής και όταν οι ερευνητές έλαβαν υπόψη την παρουσία της παραλλαγής APOE ε4, ενός γενετικού παράγοντα που συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης της νόσου Αλτσχάιμερ.
Πώς επηρεάζουν την υγεία του εγκεφάλου
Η υπέρταση, ο διαβήτης και το κάπνισμα μπορούν να προκαλέσουν βλάβες στα αιμοφόρα αγγεία που τροφοδοτούν τον εγκέφαλο, ενώ συνδέονται και με άλλες βιολογικές διεργασίες που μπορούν να επιβαρύνουν τη γνωστική λειτουργία.
Ο επικεφαλής της μελέτης Josef Coresh, από το NYU Langone Health, υπογραμμίζει γι’ αυτό τη σημασία της έγκαιρης αντιμετώπισης των παραγόντων κινδύνου. Η πρόληψη ή η όσο το δυνατόν μεγαλύτερη καθυστέρηση της εμφάνισης υπέρτασης και διαβήτη, σε συνδυασμό με την αποφυγή του καπνίσματος, μπορεί να αποφέρει σημαντικά οφέλη.
Τα ευρήματα ενισχύουν τα αυξανόμενα επιστημονικά δεδομένα που δείχνουν ότι η φροντίδα της υγείας ήδη από τη μέση ηλικία μπορεί να έχει σημαντικό αντίκτυπο στη γνωστική λειτουργία κατά τις επόμενες δεκαετίες της ζωής.
Σε αυτή την κατεύθυνση κινήθηκε και η μεγάλη αμερικανική κλινική δοκιμή US POINTER, στην οποία συμμετείχαν 2.111 άνθρωποι ηλικίας 60 έως 79 ετών με αυξημένο κίνδυνο γνωστικής έκπτωσης και άνοιας. Έπειτα από δύο χρόνια, ένα οργανωμένο πρόγραμμα που συνδύαζε σωματική άσκηση, διατροφή MIND, νοητική άσκηση, κοινωνική δραστηριότητα και παρακολούθηση της καρδιαγγειακής υγείας συνδέθηκε με μεγαλύτερη βελτίωση της συνολικής γνωστικής λειτουργίας σε σύγκριση με ένα λιγότερο εντατικό πρόγραμμα.
Το οργανωμένο πρόγραμμα περιλάμβανε, μεταξύ άλλων, περίπου μισή ώρα αερόβιας άσκησης μέτριας έντασης τέσσερις φορές την εβδομάδα και ασκήσεις ενδυνάμωσης δύο φορές την εβδομάδα. Η διατροφή MIND δίνει έμφαση σε τρόφιμα όπως τα πράσινα φυλλώδη λαχανικά, τα μούρα, τα δημητριακά ολικής άλεσης, τα ψάρια και τα πουλερικά.
Στις συστάσεις για τη διατήρηση της υγείας του εγκεφάλου περιλαμβάνονται επίσης ο επαρκής ύπνος, η αντιμετώπιση της απώλειας ακοής, η κοινωνική δραστηριότητα και η συστηματική νοητική άσκηση. Τα δεδομένα δείχνουν επομένως, ότι η μέση ηλικία αποτελεί μια ιδιαίτερα σημαντική περίοδο για να επενδύσουμε στην υγεία του εγκεφάλου μας για τις δεκαετίες που ακολουθούν.
Με πληροφορίες από Associated Press, JAMA, Neurology Open Access, FDA
