Υπάρχουν άνθρωποι που πριν πιουν τον πρώτο καφέ της ημέρας δηλώνουν ότι δεν μπορούν ούτε να μιλήσουν. Μόλις εμφανιστεί το φλιτζάνι, όλα αλλάζουν.
Αλλά πόσο από αυτή την αλλαγή προκαλεί πραγματικά η καφεΐνη και πόσο… το μυαλό μας;
Το πείραμα που έβαλε στο παιχνίδι το placebo
Το 2011 ερευνητές του University of East London δημοσίευσαν στο επιστημονικό περιοδικό Appetite ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον πείραμα. Σε 88 συμμετέχοντες δόθηκε είτε κανονικός είτε ντεκαφεϊνέ καφές, ενώ παράλληλα σε ορισμένους έλεγαν ότι είχαν πιει καφεΐνη και σε άλλους ότι δεν είχαν πιει.
Το αποτέλεσμα ήταν εντυπωσιακό: τόσο η πραγματική καφεΐνη όσο και η προσδοκία ότι κάποιος είχε καταναλώσει καφεΐνη βελτίωσαν την προσοχή και την ταχύτητα ψυχοκινητικής αντίδρασης. Η προσδοκία αύξησε επίσης την υποκειμενική αίσθηση ενεργητικότητας.
Άρα ο καφές δεν είναι απλώς placebo. Η καφεΐνη έχει πραγματική φαρμακολογική δράση, αλλά το μυαλό φαίνεται ότι μπορεί να ενισχύσει –ή ακόμη και να μιμηθεί σε κάποιο βαθμό– το αποτέλεσμα.
Και τότε γιατί λέμε «αν δεν πιω καφέ δεν ξυπνάω»;
Υπάρχει και μια δεύτερη εξήγηση.
Έρευνα του Πανεπιστημίου του Bristol σε 379 άτομα έδειξε ότι στους συστηματικούς καταναλωτές ένα μέρος της πρωινής «τόνωσης» μπορεί στην πραγματικότητα να είναι αναστροφή των συμπτωμάτων στέρησης της καφεΐνης που έχουν εμφανιστεί κατά τη διάρκεια της νύχτας. Με άλλα λόγια, ο συνηθισμένος καφές μπορεί σε έναν τακτικό καταναλωτή να τον επαναφέρει εν μέρει στη φυσιολογική του κατάσταση, αντί να του προσφέρει μια εντελώς νέα υπερδιέγερση.
Από την άλλη, νεότερες ελεγχόμενες μελέτες επιβεβαιώνουν ότι ο κανονικός καφές μπορεί να αυξήσει την εγρήγορση και να μειώσει τον χρόνο αντίδρασης σε σύγκριση με placebo.
Επομένως η πραγματικότητα βρίσκεται κάπου στη μέση: καφεΐνη, συνήθεια, πιθανή στέρηση και ψυχολογική προσδοκία λειτουργούν μαζί.
Πόσος καφές είναι πολύς;
Η ποσότητα καφεΐνης διαφέρει εντυπωσιακά ανάλογα με το είδος του καφέ, την ποσότητα του ροφήματος, τον κόκκο και την παρασκευή.
Ο αμερικανικός FDA αναφέρει ότι για τους περισσότερους υγιείς ενήλικες τα 400 mg καφεΐνης ημερησίως είναι ποσότητα που γενικά δεν συνδέεται με αρνητικές επιπτώσεις, αν και η ευαισθησία διαφέρει σημαντικά από άνθρωπο σε άνθρωπο.
Και εδώ χρειάζεται προσοχή: άλλο ένα μικρό espresso και άλλο μία τεράστια κούπα καφέ φίλτρου. Η υπερβολική καφεΐνη μπορεί να προκαλέσει νευρικότητα, ταχυπαλμία, τρέμουλο και κυρίως να καταστρέψει τον ύπνο – οπότε την επόμενη ημέρα μπορεί να χρειάζεται κανείς ακόμη περισσότερο καφέ.
Ένας πλανήτης γεμάτος καφέ
Πίσω από το πρωινό φλιτζάνι υπάρχει μια τεράστια παγκόσμια οικονομία.
Ο καφές παράγεται σε περισσότερες από 50 χώρες, κυρίως στην τροπική και υποτροπική ζώνη. Ο International Coffee Organization καταγράφει σήμερα στοιχεία για 54 χώρες παραγωγής.
Οι τρεις μεγάλοι πρωταγωνιστές είναι Βραζιλία, Βιετνάμ και Κολομβία, ενώ η FAO υπολογίζει ότι περίπου 25 εκατομμύρια αγροτικά νοικοκυριά συνδέονται με την παραγωγή του.
Μόνο το 2024/25 η παγκόσμια κατανάλωση υπολογίστηκε στα 175,1 εκατομμύρια σακιά των 60 κιλών – περισσότεροι από 10,5 εκατομμύρια τόνοι καφέ σε ισοδύναμο πράσινου καφέ.
Arabica ή Robusta;
Δύο είδη κυριαρχούν ουσιαστικά στην παγκόσμια αγορά.
Ο Arabica (Coffea arabica) θεωρείται συνήθως πιο αρωματικός, λεπτός και σύνθετος γευστικά και κυριαρχεί στους specialty coffees.
Ο Robusta (Coffea canephora) έχει δυνατότερη, συχνά πιο πικρή γεύση και συνήθως περισσότερη καφεΐνη. Χρησιμοποιείται ευρύτατα σε blends espresso και στον στιγμιαίο καφέ.
Υπάρχουν επίσης οι πολύ σπανιότεροι Liberica και Excelsa, με τη σύγχρονη επιστημονική βιβλιογραφία να εκτιμά ότι η σημερινή παραγωγή τους είναι απειροελάχιστη μπροστά στην Arabica και τη Robusta.
Ο καφές των… 3.500 δολαρίων το κιλό
Και υπάρχει φυσικά η απόλυτη πολυτέλεια.
Ο περίφημος Black Ivory Coffee της Ταϊλάνδης παράγεται με μια ασυνήθιστη διαδικασία: οι καρποί του καφέ καταναλώνονται από ελέφαντες και οι κόκκοι συλλέγονται μετά την πέψη τους, καθαρίζονται και επεξεργάζονται.
Η ίδια η εταιρεία διαθέτει σήμερα συσκευασία ενός κιλού στην εξωφρενική τιμή των 3.500 δολαρίων.
Είναι ακριβότερος ακόμη και από πολλούς περίφημους Kopi Luwak και αποτελεί περισσότερο προϊόν εξαιρετικής σπανιότητας και πολυτέλειας παρά καθημερινό καφέ.
Από τον ελληνικό μέχρι τον flat white
Και αν ο κόκκος είναι βασικά ο ίδιος, οι άνθρωποι βρήκαν δεκάδες τρόπους να τον πιουν: ελληνικό/τούρκικο, espresso, ristretto, lungo, americano, cappuccino, latte, macchiato, flat white, φίλτρου, γαλλικής πρέσας, moka, στιγμιαίο, cold brew – και βεβαίως στην Ελλάδα τον πασίγνωστο πλέον φραπέ και τον freddo espresso ή freddo cappuccino.
Άλλοι τον θέλουν σκέτο, άλλοι με ζάχαρη, γάλα ή αφρόγαλα. Άλλοι χρειάζονται τρία λεπτά για να τον πιουν κι εμείς στην Ελλάδα μπορούμε να κάνουμε ένα φλιτζάνι καφέ… υπόθεση δύο ωρών.
Και ίσως εκεί βρίσκεται τελικά ένα μεγάλο μέρος της δύναμής του.
Ο καφές δεν είναι μόνο καφεΐνη. Είναι άρωμα, γεύση, συνήθεια, κοινωνική επαφή και καθημερινή τελετουργία. Η επιστήμη μάς λέει ότι η καφεΐνη πράγματι μπορεί να μας κάνει πιο ξύπνιους – αλλά μερικές φορές αρχίζουμε να ξυπνάμε και μόνο επειδή πιστεύουμε ότι ήρθε η ώρα του καφέ.
Με πληροφορίες από: pubmed.ncbi.nlm.nih.gov, bristol.ac.uk, fda.gov και fda.gov
