Όταν ανακαλύπτουμε ότι το παιδί μας είπε ψέματα, είναι φυσικό να αισθανθούμε απογοήτευση, θυμό ή ανησυχία. Συχνά αναρωτιόμαστε αν κάναμε κάποιο λάθος στην ανατροφή του ή αν αυτή η συμπεριφορά αποτελεί ένδειξη ενός σοβαρότερου προβλήματος. Ωστόσο, η αναπτυξιακή ψυχολογία μάς δίνει μια διαφορετική εικόνα.
Όπως εξηγεί η καθηγήτρια Ψυχολογίας Βικτόρια Τάλγουαρ του Πανεπιστημίου McGill, σε άρθρο της στο Psychology Today, τα περιστασιακά ψέματα αποτελούν συνηθισμένο φαινόμενο στην παιδική ηλικία. Μάλιστα, η εμφάνισή τους συνδέεται με την ανάπτυξη γνωστικών και κοινωνικών δεξιοτήτων.
Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να αποδεχόμαστε τα ψέματα, αλλά ότι χρειάζεται να κατανοούμε τους λόγους που τα προκαλούν.
Ποιες είναι, λοιπόν, οι πέντε λανθασμένες αντιδράσεις που καλό είναι να αποφεύγουμε;
1. «Τα καλά παιδιά δεν λένε ψέματα»
Ένα από τα συνηθέστερα λάθη είναι να θεωρούμε ότι ένα παιδί που λέει ψέματα έχει κακό χαρακτήρα. Στην πραγματικότητα, ακόμη και τα παιδιά που έχουν μάθει να εκτιμούν την ειλικρίνεια μπορεί περιστασιακά να αποκρύψουν την αλήθεια.
Ένα μεμονωμένο ψέμα δεν καθορίζει τον χαρακτήρα ενός παιδιού ούτε σημαίνει ότι στερείται ηθικών αξιών. Τα παιδιά, όπως και οι ενήλικες, μπορεί να πουν ψέματα για διαφορετικούς λόγους, από τον φόβο μιας δυσάρεστης συνέπειας μέχρι την επιθυμία να προστατεύσουν τα συναισθήματα κάποιου άλλου.
Αντί να χαρακτηρίζουμε το παιδί, είναι προτιμότερο να επικεντρωνόμαστε στη συγκεκριμένη συμπεριφορά. Το σημαντικότερο δεν είναι να του αποδώσουμε μια αρνητική ιδιότητα, αλλά να καταλάβουμε γιατί επέλεξε να μη μας πει την αλήθεια.
2. «Για να λέει ψέματα, κάτι δεν πάει καλά»
Η ανακάλυψη ενός ψέματος δεν σημαίνει απαραίτητα ότι υπάρχει κάποιο σοβαρό πρόβλημα. Ιδιαίτερα στις μικρότερες ηλικίες, η ικανότητα ενός παιδιού να αποκρύπτει πληροφορίες συνδέεται με την ανάπτυξη της σκέψης, του αυτοελέγχου και της ικανότητας να κατανοεί την οπτική των άλλων.
Για να πει ένα πειστικό ψέμα, ένα παιδί χρειάζεται, μεταξύ άλλων, να αντιλαμβάνεται ότι οι άλλοι δεν γνωρίζουν απαραίτητα όσα γνωρίζει το ίδιο. Πρόκειται για μια σημαντική γνωστική κατάκτηση, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι το ψέμα αποτελεί επιθυμητή συμπεριφορά.
Είναι, ωστόσο, σημαντικό να διακρίνουμε τα περιστασιακά ψέματα, που είναι συνηθισμένα κατά την ανάπτυξη, από τη συστηματική εξαπάτηση. Όταν τα ψέματα είναι επίμονα, πολύ συχνά ή συνοδεύονται από άλλες ανησυχητικές συμπεριφορές, χρειάζεται να διερευνούμε προσεκτικότερα τι συμβαίνει.
3. «Αν το τιμωρήσουμε αυστηρά, θα σταματήσει να λέει ψέματα»
Η αυστηρή τιμωρία μπορεί να έχει το αντίθετο από το επιθυμητό αποτέλεσμα. Ένα παιδί που φοβάται έντονα τις συνέπειες ενδέχεται να προσπαθήσει να κρύψει καλύτερα την αλήθεια την επόμενη φορά.
Έρευνες έχουν δείξει ότι ένα ιδιαίτερα τιμωρητικό περιβάλλον μπορεί να συνδέεται με μεγαλύτερη τάση των παιδιών να αποκρύπτουν παραπτώματα. Η τιμωρία μπορεί να σταματήσει προσωρινά μια ανεπιθύμητη συμπεριφορά, αλλά δεν διδάσκει απαραίτητα την αξία της ειλικρίνειας.
Αντί να επικεντρωνόμαστε αποκλειστικά στην τιμωρία, είναι προτιμότερο να εξηγούμε γιατί η ειλικρίνεια έχει σημασία, να θέτουμε δίκαια όρια και να αναγνωρίζουμε την προσπάθεια του παιδιού όταν παραδέχεται ένα λάθος. Έτσι, το βοηθάμε να κατανοήσει ότι η αλήθεια έχει αξία, ακόμη και όταν η παραδοχή της είναι δύσκολη.
4. «Όλα τα ψέματα είναι το ίδιο σοβαρά»
Δεν έχουν όλα τα ψέματα την ίδια αιτία ή βαρύτητα. Ένα παιδί μπορεί να πει ψέματα για να αποφύγει τις συνέπειες μιας πράξης, να αποκτήσει κάποιο πλεονέκτημα ή να μη στενοχωρήσει έναν άνθρωπο που αγαπά.
Για παράδειγμα, είναι διαφορετικό να αρνείται ότι προκάλεσε μια ζημιά και διαφορετικό να προσποιείται ότι του άρεσε ένα δώρο για να μην πληγώσει εκείνον που του το πρόσφερε.
Η κατανόηση του κινήτρου δεν σημαίνει ότι δικαιολογούμε τη συμπεριφορά. Μας επιτρέπει, όμως, να αντιδρούμε ανάλογα με την περίσταση και να βοηθάμε το παιδί να κατανοήσει τη διαφορά ανάμεσα στην ευγένεια, την προστασία των συναισθημάτων των άλλων και την εξαπάτηση.
5. «Αφού μου είπε ψέματα, δεν μπορώ να το εμπιστευτώ ξανά»
Όταν αισθανόμαστε ότι το παιδί μας πρόδωσε την εμπιστοσύνη μας, μπορεί να αντιδράσουμε λέγοντας ότι δεν θα το πιστέψουμε ποτέ ξανά.
Ωστόσο, η εμπιστοσύνη δεν καθορίζεται από ένα μεμονωμένο περιστατικό. Χτίζεται σταδιακά, μέσα από την καθημερινή επικοινωνία και τις εμπειρίες που μοιραζόμαστε.
Ένα ψέμα μπορεί να αποτελέσει αφορμή για μια ουσιαστική συζήτηση σχετικά με την ειλικρίνεια, την ευθύνη και τις ανθρώπινες σχέσεις. Είναι σημαντικό το παιδί να γνωρίζει ότι μπορεί να παραδεχτεί ένα λάθος χωρίς να φοβάται ότι αυτό αρκεί για να κλονίσει ανεπανόρθωτα τη σχέση μας.
Η ειλικρίνεια καλλιεργείται και μέσα από το δικό μας παράδειγμα. Τα παιδιά παρατηρούν όχι μόνο όσα τους λέμε, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο συμπεριφερόμαστε εμείς. Επομένως, η συνέπεια ανάμεσα στα λόγια και στις πράξεις μας αποτελεί ουσιαστικό μέρος της διαπαιδαγώγησής τους.
Με πληροφορίες από Psychology Today, Journal of Experimental Child Psychology
