Σε προηγούμενο άρθρο μας γνωρίσαμε τον Ivan Pavlov και την κλασική εξαρτημένη μάθηση (Classical Conditioning). Είδαμε πώς ένα ερέθισμα μπορεί, μέσα από τη μάθηση, να προκαλέσει μια αντίδραση, όπως η σιελόρροια, ο φόβος ή ο ενθουσιασμός. Σήμερα θα προχωρήσουμε σε μια εξίσου σημαντική διαδικασία μάθησης, τη συντελεστική μάθηση (Operant Conditioning). Πρόκειται για μια διαδικασία που επηρεάζει καθημερινά τη συμπεριφορά των σκύλων μας, είτε τους εκπαιδεύουμε συστηματικά είτε όχι.
Γιατί ένας σκύλος μαθαίνει να κάθεται όταν του το ζητάμε; Γιατί πηδάει πάνω μας όταν επιστρέφουμε στο σπίτι; Και γιατί επαναλαμβάνει ορισμένες συμπεριφορές, ακόμη κι όταν δεν του τις έχουμε διδάξει ποτέ;
Για να κατανοήσουμε πώς φτάσαμε στις σημερινές γνώσεις, χρειάζεται να γυρίσουμε στις αρχές του 20ού αιώνα. Το 1913, ο Αμερικανός ψυχολόγος John B. Watson παρουσίασε μια νέα προσέγγιση στην ψυχολογία, γνωστή ως συμπεριφορισμός (Behaviorism). Ο Watson υποστήριζε ότι η συμπεριφορά αποτελεί φυσικό φαινόμενο και πρέπει να μελετάται με αντικειμενικές, επιστημονικές μεθόδους. Απέρριπτε την ανάγκη να εξηγούμε τη συμπεριφορά μέσα από μη παρατηρήσιμες ψυχικές δυνάμεις και έδινε ιδιαίτερη σημασία στη σχέση ερεθίσματος και αντίδρασης (Stimulus–Response). Σύμφωνα με αυτή την προσέγγιση, η συμπεριφορά μπορούσε να μελετηθεί αναζητώντας τα ερεθίσματα που προηγούνται και τις αντιδράσεις που ακολουθούν. Ωστόσο, αυτή η εξήγηση δεν ήταν αρκετή για να περιγράψει όλες τις μορφές συμπεριφοράς. Σημαντικοί επιστήμονες, όπως ο Edward Thorndike, με τον νόμο του αποτελέσματος, και ο Clark Hull, συνέβαλαν στην εξέλιξη της επιστήμης της μάθησης. Η μεγάλη αλλαγή, όμως, ήρθε με τον B. F. Skinner.
Ο Skinner συμφωνούσε ότι η συμπεριφορά έχει φυσικές αιτίες, αλλά αναγνώρισε πως δεν προκαλούνται όλες οι συμπεριφορές από ένα προηγούμενο ερέθισμα, όπως συμβαίνει με τα αντανακλαστικά. Έτσι, διαχώρισε την προκαλούμενη συμπεριφορά (Respondent Behavior) από τη συντελεστική συμπεριφορά (Operant Behavior). Στην πρώτη περίπτωση, ένα ερέθισμα προκαλεί μια συγκεκριμένη αντίδραση. Στη δεύτερη, ο οργανισμός εκδηλώνει μια συμπεριφορά που επιδρά στο περιβάλλον και οι συνέπειές της επηρεάζουν την πιθανότητα να επαναληφθεί.
Για παράδειγμα, ένας σκύλος μπορεί να πλησιάσει μια πόρτα, να την αγγίξει με την πατούσα του και να καταφέρει να την ανοίξει. Εάν αυτή η συνέπεια αυξήσει την πιθανότητα να επαναλάβει τη συγκεκριμένη κίνηση, έχουμε ένα παράδειγμα συντελεστικής μάθησης. Αυτό δεν σημαίνει ότι τα ερεθίσματα που προηγούνται δεν έχουν σημασία. Μπορούν να επηρεάζουν σημαντικά το πότε και σε ποιες συνθήκες θα εμφανιστεί μια συμπεριφορά.
Για να μελετήσει αυτές τις διαδικασίες, ο Skinner χρησιμοποίησε ειδικούς πειραματικούς θαλάμους, γνωστούς ως Skinner Boxes. Σε πειράματα με περιστέρια, τα πουλιά μπορούσαν να ραμφίζουν έναν δίσκο και, όταν πληρούνταν συγκεκριμένες συνθήκες, να λαμβάνουν τροφή. Μέσα από συστηματικές παρατηρήσεις και πειράματα, ο Skinner ανέδειξε σημαντικές αρχές της μάθησης, όπως την ενίσχυση (Reinforcement), τη διαμόρφωση της συμπεριφοράς (Shaping), την απόσβεση (Extinction) και τα διαφορετικά προγράμματα ενίσχυσης (Schedules of Reinforcement).
Για παράδειγμα, με τη διαμόρφωση μπορούμε να διδάξουμε μια σύνθετη συμπεριφορά ενισχύοντας σταδιακά μικρά βήματα προς τον τελικό στόχο. Με την απόσβεση, μια συμπεριφορά που προηγουμένως ενισχυόταν μπορεί να μειωθεί όταν σταματήσει να παράγει την ενίσχυση που τη διατηρούσε. Πρόκειται για αρχές που βρίσκουν εφαρμογή μέχρι σήμερα στην εκπαίδευση των σκύλων.
Ας σταθούμε όμως σε μία από τις σημαντικότερες αρχές, την ενίσχυση. Εδώ συναντάμε και μία από τις συχνότερες παρεξηγήσεις στην εκπαίδευση. Πολλοί ιδιοκτήτες λένε: ‘’Του έδωσα λιχουδιά, η του είπα μπράβο αλλά δεν λειτούργησε η ενίσχυση’’. Όμως, το γεγονός ότι προσφέρουμε τροφή, παιχνίδι ή χάδια δεν σημαίνει αυτομάτως ότι έχουμε ενισχύσει μια συμπεριφορά. Για να χαρακτηρίσουμε μια συνέπεια ως ενισχυτική, πρέπει να ισχύουν δύο βασικές προϋποθέσεις. Πρώτον, η συνέπεια να παράγεται ως αποτέλεσμα της συγκεκριμένης συμπεριφοράς και, δεύτερον, να αυξάνει τη μελλοντική συχνότητα ή πιθανότητα εμφάνισης αυτής της συμπεριφοράς σε αντίστοιχες συνθήκες. Επομένως, δεν είναι η δική μας πρόθεση που καθορίζει αν κάτι λειτουργεί ως ενίσχυση, αλλά η επίδραση που έχει στη μελλοντική συμπεριφορά του ζώου.
Ας δούμε μερικά καθημερινά παραδείγματα. Ζητάμε από τον σκύλο να καθίσει και του προσφέρουμε μια λιχουδιά. Αν παρατηρήσουμε ότι, με την εκπαίδευση, κάθεται συχνότερα όταν ακούει το συγκεκριμένο σήμα, έχουμε ενδείξεις ότι η τροφή λειτούργησε ως ενίσχυση. Ένα άλλο παράδειγμα είναι ο σκύλος που πηδάει πάνω μας όταν επιστρέφουμε στο σπίτι. Εάν κάθε φορά που πηδάει του μιλάμε και τον χαϊδεύουμε και, ως αποτέλεσμα, αυτή η συμπεριφορά γίνεται συχνότερη, τότε η προσοχή μας πιθανότατα λειτουργεί ως ενίσχυση, ακόμη κι αν δεν είχαμε σκοπό να τον εκπαιδεύσουμε να πηδάει. Το ίδιο μπορεί να συμβεί στη βόλτα. Ένας σκύλος τραβάει το λουρί και καταφέρνει να φτάσει σε ένα σημείο με ενδιαφέρουσες μυρωδιές. Εάν η πρόσβαση σε αυτές αυξάνει το τράβηγμα, τότε η συγκεκριμένη συνέπεια ενισχύει τη συμπεριφορά.
Αντίστοιχα, μπορούμε να αξιοποιήσουμε την ίδια αρχή για να ενισχύσουμε την ηρεμία. Όταν ένας σκύλος ξαπλώνει στο χαλάκι του και του προσφέρουμε μια ανταμοιβή, μπορούμε σταδιακά να αυξήσουμε την πιθανότητα να επιλέγει αυτή τη συμπεριφορά.
Το σημαντικότερο, λοιπόν, που μας δίδαξε ο Skinner είναι ότι για να κατανοήσουμε τη συμπεριφορά δεν αρκεί να παρατηρούμε μόνο όσα προηγούνται. Χρειάζεται να εξετάζουμε και όσα ακολουθούν. Οι σκύλοι μας μαθαίνουν συνεχώς μέσα από τις αλληλεπιδράσεις τους με το περιβάλλον, ακόμη κι όταν εμείς δεν πραγματοποιούμε κάποιο οργανωμένο μάθημα. Κάποιες φορές ενισχύουμε συμπεριφορές που επιθυμούμε και άλλες φορές, χωρίς να το αντιλαμβανόμαστε, συμβάλλουμε στη διατήρηση συμπεριφορών που μας δυσκολεύουν.
Η σύγχρονη εκπαίδευση δεν περιορίζεται στο να δίνουμε εντολές και ανταμοιβές. Στόχος είναι να κατανοούμε τις συνθήκες μέσα στις οποίες μαθαίνει ο σκύλος και να δημιουργούμε ευκαιρίες ώστε οι επιθυμητές συμπεριφορές να εμφανίζονται συχνότερα. Άλλωστε, δεν είναι αυτό που εμείς θεωρούμε ανταμοιβή που καθορίζει αν μια συμπεριφορά ενισχύεται, αλλά η πραγματική επίδραση που έχει στη μελλοντική συμπεριφορά του σκύλου μας.
Προτεινόμενη βιβλιογραφία του άρθρου
- 1. Robert Mellon, Ψυχολογία της Συμπεριφοράς
- 2. John B. Watson, Psychology as the Behaviorist Views It
- 3. B. F. Skinner, The Behavior of Organisms
- 4. B. F. Skinner, Science and Human Behavior
- 5. B. F. Skinner, Superstition in the Pigeon
- 6. C. B. Ferster & B. F. Skinner, Schedules of Reinforcement
Professional Dog Trainer – Agility Instructor -Agility Athlete – Agility Judge.
Για περισσότερες πληροφορίες, συμβουλές εκπαίδευσης και καθοδήγηση για τον δικό σου σκύλο, μπορείς να επικοινωνήσεις μαζί μου στο Facebook και στο Instagram και στη σελίδα Success Dog Coaching.
