Το «δεν ξέρω» δεν είναι πάντα ένδειξη άγνοιας που πρέπει πάση θυσία να καλυφθεί. Μπορεί αντιθέτως, να φανερώνει ότι αναγνωρίζουμε τα όρια των γνώσεών μας και ότι είμαστε πρόθυμοι να αφήσουμε ένα ερώτημα αναπάντητο, μέχρι να έχουμε επαρκή στοιχεία για να σχηματίσουμε άποψη.
Σε μια εποχή όμως κατά την οποία η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να μας προσφέρει σχεδόν ακαριαία μια καλά διατυπωμένη απάντηση, πόσο εύκολο παραμένει να πούμε απλά «δεν ξέρω»;
Μια νέα μελέτη επιχειρεί να απαντήσει ακριβώς σε αυτό το ερώτημα και καταλήγει σε ένα εντυπωσιακό εύρημα. Η συμβουλή της τεχνητής νοημοσύνης μπορεί να μας κάνει λιγότερο πρόθυμους να παραδεχθούμε ότι δεν γνωρίζουμε κάτι, ακόμη και όταν η ίδια η AI μάς δίνει λανθασμένη απάντηση. Και το παράδοξο δεν σταματά εκεί. Μπορεί να κάνουμε συχνότερα λάθος, αλλά να αισθανόμαστε περισσότερο βέβαιοι για την απάντησή μας.
Όταν το «δεν ξέρω» σχεδόν εξαφανίστηκε
Οι ερευνητές Chiara Marcoccia, Walter Quattrociocchi και Valerio Capraro πραγματοποίησαν πέντε πειράματα με συνολικά 3.132 συμμετέχοντες.
Οι συμμετέχοντες κλήθηκαν να απαντήσουν σε δύσκολες ερωτήσεις και είχαν πάντοτε τη δυνατότητα να επιλέξουν την απάντηση «δεν ξέρω». Οι ερευνητές είχαν διαμορφώσει σκόπιμα τις ερωτήσεις έτσι ώστε η συμβουλή που παρείχε η ΤΝ να είναι λανθασμένη.
Τα αποτελέσματα ήταν αποκαλυπτικά. Η απλή δυνατότητα πρόσβασης σε συμβουλές της ΤΝ σχεδόν εξαφάνισε την τάση των συμμετεχόντων να επιλέγουν «δεν ξέρω» όταν δεν ήταν βέβαιοι για την απάντηση. Αυτό συνέβαινε είτε ζητούσαν οι ίδιοι τη βοήθειά της είτε η συμβουλή της εμφανιζόταν χωρίς να την έχουν ζητήσει.
Έτσι, οι συμμετέχοντες απαντούσαν σε περισσότερες ερωτήσεις, αλλά η πιθανότητα να απαντήσουν σωστά περιοριζόταν περίπου στο ένα τρίτο σε σύγκριση με την περίπτωση όπου η ΤΝ δεν ήταν διαθέσιμη. Την ίδια στιγμή, η βεβαιότητά τους σχεδόν διπλασιαζόταν.
Με απλά λόγια, η ΤΝ δεν τους έκανε μόνο περισσότερο πρόθυμους να απαντήσουν. Τους έκανε περισσότερο βέβαιους για απαντήσεις που ήταν συχνότερα λανθασμένες.
Η συγκεκριμένη εργασία ωστόσο, είναι προς το παρόν προδημοσίευση (preprint), επομένως δεν έχει ακόμη περάσει από την πλήρη διαδικασία επιστημονικής αξιολόγησης από ομοτίμους. Επιπλέον, οι ερευνητές δημιούργησαν επίτηδες συνθήκες στις οποίες η ΤΝ έδινε λάθος συμβουλές. Τα ευρήματα, συνεπώς, δεν σημαίνουν ότι κάθε χρήση της τεχνητής νοημοσύνης μάς κάνει λιγότερο ικανούς να κρίνουμε.
Γνωρίζουμε τι πραγματικά γνωρίζουμε;
Το ενδιαφέρον του «δεν ξέρω» συνδέεται με μια γνωστική ικανότητα που ονομάζεται μεταγνώση. Πρόκειται, με απλά λόγια, για την ικανότητά μας να αξιολογούμε την ίδια μας τη σκέψη και τη γνώση. Δεν αρκεί δηλαδή να απαντήσουμε σε ένα ερώτημα. Χρειάζεται να μπορούμε να εκτιμήσουμε πόσο βάσιμη είναι η απάντησή μας και πόσο δικαιολογημένη είναι η βεβαιότητα που αισθανόμαστε γι’ αυτήν.
Σε αυτό ακριβώς το σημείο φαίνεται ότι μπορεί να δημιουργούνται προβλήματα όταν χρησιμοποιούμε ΤΝ.
Μελέτη που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Computers in Human Behavior εξέτασε τη σχέση ανάμεσα στη χρήση μεγάλων γλωσσικών μοντέλων, στην απόδοση και στη μεταγνώση. Σε ένα από τα πειράματα, οι συμμετέχοντες χρησιμοποίησαν ΤΝ για να λύσουν προβλήματα λογικού συλλογισμού από το LSAT, την εξέταση εισαγωγής στις νομικές σχολές των ΗΠΑ.
Η βοήθεια της ΤΝ βελτίωσε την πραγματική τους απόδοση. Δεν βελτίωσε όμως αντίστοιχα την ικανότητά τους να κρίνουν πόσο καλά τα είχαν πάει. Μάλιστα, η μεγαλύτερη βεβαιότητα συνδεόταν με μικρότερη ακρίβεια στην αυτοαξιολόγηση.
Εδώ βρίσκεται μια κρίσιμη διάκριση. Μπορεί να αποδίδουμε καλύτερα χάρη στην ΤΝ χωρίς να γινόμαστε εξίσου καλύτεροι στο να αντιλαμβανόμαστε πόσο αξιόπιστο είναι το αποτέλεσμα που παράγουμε μαζί της.
Θεωρούμε την ΤΝ περισσότερο «σίγουρη» από έναν άνθρωπο
Μια διαφορετική πλευρά του ίδιου προβλήματος ανέδειξε μελέτη που δημοσιεύθηκε τον Απρίλιο του 2026 στο Communications Psychology.
Σε επτά πειράματα, οι ερευνητές Clara Colombatto και Stephen Fleming ζήτησαν από τους συμμετέχοντες να παρατηρήσουν ανθρώπους και συστήματα τεχνητής νοημοσύνης που έπαιρναν αποφάσεις και να εκτιμήσουν πόσο βέβαιοι φαίνονταν για αυτές.
Οι συμμετέχοντες απέδιδαν συστηματικά μεγαλύτερη βεβαιότητα στην ΤΝ από ό,τι στους ανθρώπους, ακόμη και όταν η συμπεριφορά ανθρώπου και μηχανής ήταν ίδια. Οι ερευνητές μιλούν για μια «ψευδαίσθηση μεγαλύτερης βεβαιότητας», η οποία φάνηκε να επηρεάζεται και από τις προϋπάρχουσες αντιλήψεις μας για τις δυνατότητες της τεχνητής νοημοσύνης.
Το εύρημα δεν σημαίνει ότι η ΤΝ ήταν πραγματικά περισσότερο βέβαιη ούτε ότι έκανε τους χρήστες αυτομάτως πιο βέβαιους για τις δικές τους κρίσεις. Δείχνει όμως ότι εμείς μπορεί να της αποδίδουμε μεγαλύτερη βεβαιότητα από εκείνη που δικαιολογεί η συμπεριφορά της.
Η κριτική σκέψη δεν εξαφανίζεται – αλλά μπορεί να αλλάζει
Ένα ακόμη κομμάτι της εικόνας προσφέρει μελέτη που παρουσιάστηκε στο συνέδριο CHI 2025. Οι ερευνητές εξέτασαν 319 εργαζομένους που χρησιμοποιούσαν εργαλεία παραγωγικής ΤΝ στην εργασία τους τουλάχιστον μία φορά την εβδομάδα και συγκέντρωσαν 936 πραγματικά παραδείγματα χρήσης.
Όσο μεγαλύτερη εμπιστοσύνη είχαν οι εργαζόμενοι στην ικανότητα της ΤΝ να εκτελέσει μια συγκεκριμένη εργασία, τόσο μικρότερη προσπάθεια κριτικής σκέψης ανέφεραν ότι κατέβαλλαν οι ίδιοι. Η εικόνα, όμως, δεν ήταν τόσο απλή όσο το «η ΤΝ μάς κάνει να μη σκεφτόμαστε».
Η γνωστική προσπάθεια φαινόταν να μετατοπίζεται. Από την αναζήτηση πληροφοριών περνούσε περισσότερο στην επαλήθευσή τους, από την επίλυση ενός προβλήματος στην αξιολόγηση και ενσωμάτωση της απάντησης της ΤΝ και από την εκτέλεση μιας εργασίας στην επίβλεψη του τελικού αποτελέσματος.
Οι ίδιοι οι ερευνητές επισημαίνουν, άλλωστε, ότι πρόκειται για αυτοαναφερόμενα δεδομένα, που σημαίνει ότι οι πληροφορίες προέρχονται από όσα δηλώνουν οι ίδιοι οι συμμετέχοντες για τη συμπεριφορά, τις σκέψεις ή την προσπάθειά τους, και όχι από μια αντικειμενική μέτρηση των ερευνητών. Η μελέτη δεν αποδεικνύει ότι η χρήση ΤΝ προκαλεί απώλεια της ικανότητας κριτικής σκέψης.
Η αξία μιας μικρής παύσης
Το «δεν ξέρω» επομένως, αποκτά ένα διαφορετικό βάρος σε αυτό το νέο περιβάλλον. Δεν χρειάζεται να σημαίνει αδυναμία. Μπορεί να είναι η αναγνώριση ότι οι διαθέσιμες γνώσεις ή τα στοιχεία μας δεν επαρκούν ακόμη για μια ασφαλή κρίση.
Η πρώτη μελέτη περιέχει ένα ενθαρρυντικό εύρημα. Όταν οι σωστές απαντήσεις επιβραβεύονταν και τα λάθη είχαν κόστος, οι συμμετέχοντες γίνονταν πιο προσεκτικοί. Ακολουθούσαν λιγότερο τις λανθασμένες συμβουλές της ΤΝ, απαντούσαν με μεγαλύτερη ακρίβεια και επέλεγαν συχνότερα να μην εκφέρουν κρίση.
Ίσως λοιπόν η ουσιαστικότερη δεξιότητα στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης να μην είναι οτι πρέπει να έχουμε πάντοτε μια απάντηση. Είναι να διατηρούμε την ικανότητα να ξεχωρίζουμε τι γνωρίζουμε, τι νομίζουμε ότι γνωρίζουμε και πότε χρειάζεται να πούμε «δεν ξέρω».
Με πληροφορίες από arxiv.org, Communications Psychology, Science Direct
