Γλυκά, σαρκώδη και άρρηκτα συνδεδεμένα με το ελληνικό καλοκαίρι, τα σύκα είναι τον Αύγουστο στην καλύτερη εποχή τους. Αν και τα αντιμετωπίζουμε ως φρούτα, από βοτανική άποψη είναι κάτι πολύ πιο ιδιαίτερο: Αυτό που τρώμε είναι μια σαρκώδης ταξιανθία, στο εσωτερικό της οποίας κρύβονται εκατοντάδες μικροσκοπικά άνθη, τα οποία στη συνέχεια δίνουν τα χαρακτηριστικά τραγανά «σποράκια» του σύκου.
Πίσω από τη μοναδική γεύση τους κρύβεται όχι μόνο ένα ενδιαφέρον διατροφικό προφίλ, αλλά και μια ιστορία που στον ελλαδικό χώρο εκτείνεται σε βάθος χιλιάδων ετών.
Το σύκο, ο καρπός της συκιάς (Ficus carica), αποτελεί πηγή φυτικών ινών και περιέχει σειρά βιταμινών και μετάλλων. Σύμφωνα με το Healthline, ένα μικρό φρέσκο σύκο, βάρους περίπου 40 γραμμαρίων, αποδίδει περίπου 30 θερμίδες και ένα γραμμάριο φυτικών ινών, ενώ παρέχει, μεταξύ άλλων, χαλκό, μαγνήσιο, κάλιο, βιταμίνη Β6, βιταμίνη Κ, θειαμίνη και ριβοφλαβίνη.
Στην αντιοξειδωτική τους δράση αναφέρεται και το αμερικανικό περιοδικό Health. Τόσο η σάρκα όσο και η φλούδα των σύκων περιέχουν αντιοξειδωτικές ουσίες, μεταξύ των οποίων φαινολικά οξέα και φλαβονοειδή. Τα αντιοξειδωτικά συμβάλλουν στην προστασία των κυττάρων από τις βλάβες που προκαλεί το οξειδωτικό στρες.
Χρειάζεται ωστόσο, να γίνεται διάκριση ανάμεσα στα φρέσκα και τα αποξηραμένα σύκα. Καθώς με την αποξήρανση απομακρύνεται μεγάλο μέρος του νερού, τα σάκχαρα και οι θερμίδες συγκεντρώνονται σε πολύ μικρότερη ποσότητα τροφής. Ενδεικτικά, σύμφωνα με το Healthline, 40 γραμμάρια φρέσκων σύκων αποδίδουν περίπου 30 θερμίδες και περιέχουν 6,5 γραμμάρια σακχάρων, ενώ η ίδια ποσότητα αποξηραμένων σύκων φθάνει περίπου τις 100 θερμίδες και τα 20 γραμμάρια σακχάρων.
Σύκα σε αρχαιολογικούς οικισμούς ήδη από την Νεολιθική Εποχή
Όπως αναφέρεται σε άρθρο της Σουλτάνας-Μαρίας Βαλαμώτη, καθηγήτριας του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, «η συκιά είναι ίσως ένα από τα πρώτα δέντρα που εξημέρωσε ο άνθρωπος», καθώς τα «σύκα, σε μια εποχή που οι γλυκές γεύσεις ήταν σπάνιες, θα προσέλκυσαν το ενδιαφέρον του προϊστορικού ανθρώπου. Στην Ελλάδα βρίσκουμε τα σύκα σε αρχαιολογικούς οικισμούς τόσο της Νεολιθικής (7η χιλιετία π.Χ.-4η χιλιετία π.Χ.) όσο και της Εποχής του Χαλκού (4η χιλιετία π.χ.-2η χιλιετία π.Χ.). Από τα πρώτα γραπτά κείμενα σε ελληνική γλώσσα, τις πινακίδες δηλαδή της Γραμμικής Β που αποτελούν καταλόγους ‘εισερχομένων-εξερχομένων’ στα μυκηναϊκά ανάκτορα, τα σύκα φαίνεται ότι αποτελούσαν βασικό ‘σιτηρέσιο’ που δινόταν σε άτομα που απασχολούσαν τα ανάκτορα ως εργατικό δυναμικό αλλά και προσφορά στο πλαίσιο συλλογικών γευμάτων και θρησκευτικών τελετών. Οι προϊστορικές αγροτικές κοινότητες της Ελλάδας είναι πολύ πιθανό ότι τα σύκα τα αποξήραιναν και τα αποθήκευαν ώστε να έχουν στη διάθεσή τους μία πολύτιμη πηγή θρεπτικών συστατικών, άλλωστε δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι το διάστημα κατά το οποίο θα μπορούσαν να διατηρηθούν νωπά θα ήταν πολύ περιορισμένο καθώς απουσίαζαν οι δυνατότητες ψύξης που διαθέτουμε σήμερα.
»Στα αρχαία ελληνικά κείμενα τα αποξηραμένα σύκα ήταν γνωστά με την ονομασία ‘ισχάς’. Σε ένα απόσπασμα του Σοφοκλή (5ος-4ος αιώνας π.Χ.) και σε ένα του Αριστοφάνη (4ος -3ος αιώνας π.Χ.) διαβάζουμε μία περιγραφή όπου οι ισχάδες, τα αποξηραμένα δηλαδή σύκα, γέμιζαν μία σοφίτα, ένδειξη αφθονίας. Σε ένα άλλο απόσπασμα του διαβάζουμε ότι τα ξερά σύκα είναι εντέλει πιο γλυκά κι από το μέλι. Ξακουστά ήταν τα ξερά σύκα της Αττικής όπως διαπιστώνουμε σε αναφορές στους Δειπνοσοφιστές του Αθήναιου (2ος -3ος αιώνας π.Χ.), ενώ ο ποιητής Έρμιππος (5ος αιώνας π.Χ.) αποκαλεί τα ξερά σύκα της Ρόδου ονειρεμένα και απολαυστικότατα».
Η σημασία της συκιάς στην αρχαιότητα καταγράφεται και στο Oxford Classical Dictionary. Όπως αναφέρει η ιστορικός Lin Foxhall, η συκιά αποτελούσε σημαντική πηγή τροφής, ενώ τα σύκα ήταν πολύτιμα και ως φυσική πηγή γλυκιάς γεύσης. Στην αρχαία Ελλάδα καλλιεργούνταν τόσο πρώιμες όσο και όψιμες ποικιλίες συκιάς, ώστε να παρατείνεται η περίοδος κατά την οποία ήταν διαθέσιμα τα φρέσκα σύκα.
Υπάρχει πράγματι μια σφήκα μέσα στα σύκα;
Ένας από τους πιο διαδεδομένους ισχυρισμούς γύρω από τα σύκα θέλει κάθε ένα από αυτά να κρύβει στο εσωτερικό του μια νεκρή σφήκα. Πίσω από τον «μύθο» υπάρχει μια συναρπαστική βιολογική πραγματικότητα, όχι όμως ακριβώς αυτή που περιγράφεται. Όπως εξηγεί το Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας, η συκιά έχει αναπτύξει μια ιδιαίτερη σχέση με μια μικροσκοπική σφήκα επικονιαστή, την Blastophaga psenes.
Σε ορισμένες ποικιλίες συκιάς, το θηλυκό έντομο εισέρχεται από το μικροσκοπικό άνοιγμα του σύκου για να φτάσει στα άνθη που βρίσκονται στο εσωτερικό του, μεταφέροντας μαζί του γύρη. Κατά την είσοδό του μπορεί να χάσει τα φτερά και άλλα μέρη του σώματός του και τελικά να πεθάνει στο εσωτερικό. Πρόκειται για μέρος μιας εξαιρετικά πολύπλοκης σχέσης αμοιβαίας εξάρτησης που έχει αναπτυχθεί εξελικτικά ανάμεσα στη συκιά και τον επικονιαστή της.
Αυτό ωστόσο, δεν σημαίνει ότι κάθε σύκο που φτάνει στο τραπέζι μας έχει -ή είχε- μια νεκρή σφήκα. Σύμφωνα με το ίδιο Πανεπιστήμιο, δεν χρειάζονται όλες οι καλλιεργούμενες συκιές αυτή τη διαδικασία για να δώσουν ώριμα σύκα. Ορισμένες ποικιλίες εξαρτώνται από την επικονίαση μέσω της συγκεκριμένης σφήκας, ενώ άλλες μπορούν να σχηματίσουν σύκα χωρίς αυτήν -όπως οι παρθενοκαρπικές, οι λεγόμενες κοινές συκιές. Επομένως, ο γνωστός ισχυρισμός αποτελεί υπεραπλούστευση μιας πολύ πιο ενδιαφέρουσας φυσικής διαδικασίας. Η σχέση συκιάς και σφήκας, μάλιστα, ήταν γνωστή ήδη στην αρχαία Ελλάδα: ο Θεόφραστος είχε περιγράψει τη διαδικασία που συνδέεται με την επικονίαση της συκιάς, αιώνες πριν η επιστήμη μπορέσει να εξηγήσει τον βιολογικό μηχανισμό που κρύβεται πίσω από αυτήν.
Με πληροφορίες από healthline, greekfarms.gov, Oxford Classical Dictionary
